Rumuńska Partia Komunistyczna (rum. Partidul Comunist Român) – komunistyczna partia istniejąca w latach 1921–1989, sprawująca władzę w Rumunii w okresie 1948–1989, w latach 1948–1965 nosząca nazwę Rumuńskiej Partii Robotniczej (Partidul Muncitoresc Român).
Partia powstała w 1921 roku i składała się z rewolucyjnego i probolszewickiego skrzydła Rumuńskiej Partii Socjalistycznej które zasiliło Międzynarodówkę Komunistyczną. Od początku istnienia została poddana represjom ze strony rządu, a w latach 30. większość jej czołowych działaczy zostało uwięzionych, wielu udało się na emigrację do ZSRR, gdzie padli ofiarą stalinowskiej czystki. Partia komunistyczna odrodziła się po 1944 roku gdy wzięła udział w zorganizowanym przez monarchę zamachu stanu który obalił pronazistowski reżim. Dzięki poparciu ZSRR i lokalnych sojuszników partia komunistyczna w 1948 roku przejęła pełnię władzy. Od lat 40. i do 50. trwały walki wewnątrzpartyjne w których odsunięto od władzy działaczy proradzieckich a władzę objęła frakcja narodowa.
W latach 60. władzę w partii objął Ceaușescu, który wzmocnił nacjonalistyczny kurs partii. Przeprowadził liberalizację systemu i gospodarki, którą zakończył w latach 70. przyjmując Tezy Lipcowe. Choć od lat 70. Rumunia była krajem częściowo niezależnym od ZSRR to jej przywództwo było jednym z najbardziej twardogłowych w bloku wschodnim. Partia rozpadła się po rewolucji w 1989 roku, a w wyniku jej rozpadu powstał szereg mniejszych partii o różnych profilach ideowych.
Historia Ukształtowanie się partii Partia została założona w 1921 roku, gdy inspirowana bolszewikami frakcja objęła kontrolę nad socjaldemokratyczną Socjalistyczną Partią Rumunii (spadkobierczynią nieistniejącej Rumuńskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej i istniejącej przez krótki czas Socjaldemokratycznej Partii Rumunii, która została odbudowana w 1927 roku, zrzeszając przeciwników komunizmu)Cioroianu, Pe umerii..., s. 23–27; Frunză, s. 21–22.. Grupa zbliżyła się do Kominternu i wysłała swoją delegację do Rosji Radzieckiej. Partia była również członkiem Komunistycznej Federacji Bałkańskiej, skupiającej partie komunistyczne regionuInternationalism as an Alternative Political Strategy in the Modern History of Balkans. (na samym początku lat 20.). Proradziecki kurs nie spodobał się grupie umiarkowanych działaczy partii (m.in. Ioan Flueraș, Iosif Jumanca, Leon Ghelerter i Constantin Popovici), którzy kolejno opuścili partię, począwszy od maja 1921Frunză, s. 25–28.. W kolejnych latach partia zmieniła nazwę na Partia Socjalistyczno-Komunistyczna, by ostatecznie przyjąć nazwę Komunistyczna Partia Rumunii. Ugrupowanie komunistyczne spotkało się z represjami ze strony rządu, konkurowało także z innymi lewicowymi organizacjami. Z 40 tys. członków dawnej Partii Socjalistycznej w partii komunistycznej pozostało 2 tys. osóbCioroianu, Pe umerii..., s. 45; Communist press, 1923, w: Frunză, s. 30.. Następnie liczba ta spadła do 500Allegations in the Social-Democratic press, 1923, in Frunză, s. 30; Iordachi I.2..
Partia komunistyczna miała początkowo niewielki wpływ na sytuację w Rumunii. W kraju nie funkcjonował przemysł, nie istniała zatem faktycznie klasa robotnicza, marksizm miał niewielki wpływ na krajowych intelektualistów. Rząd rumuński z powodzeniem rozbijał podziemne struktury polityczne. Wreszcie popularności komunistom nie przysparzały wezwania do rozpadu tzw. Wielkiej Rumunii. Partia stała na stanowisku, iż ideologia wielkorumuńska była formą kolonializmu, a regiony takie jak Besarabia, Transylwania, Dobrudża i Bukowina zostały przez Rumunię nielegalnie zdobyte, przez co ich mieszkańcy zostali pozbawieni prawa do samostanowieniaCioroianu, Pe umerii..., s. 18–45; Frunză, s. 38–48, 63–72; Iordachi, I.2; Pokivailova, s. 48; Troncotă, s. 19–20; Veiga, s. 222.. W 1924 roku władze rumuńskiej sekcji Kominternu wywołały powstanie tatarbunarskie w południowej Besarabii. Celem powstania było utworzenie na terytorium Rumunii niezależnej republiki mołdawskiejCioroianu, Pe umerii..., s. 36; Frunză, s. 71; Troncotă, s. 19; Veiga, s. 115..
W okresie do II wojny światowej lewica rumuńska była zdominowana przez tzw. poporanizm – rumuńską koncepcję pod silnym wpływem narodnictwa. Zwolennicy poporanizmu skupiali się na ruchu chłopskimCioroianu, Pe umerii..., s. 47–48.. Niewielkie poparcie dla komunizmu wśród Rumunów powodował wreszcie fakt silnej reprezentacji mniejszości narodowych w szeregach partii okresu międzywojennegoW międzywojennej Rumunii mniejszości narodowe liczyły około 30% całej populacji., w tym Węgrów, Żydów i BułgarówCioroianu, Pe umerii..., s. 18, 44.. Duże zainteresowanie działaniem w partii w tych mniejszościach powodowała polityka dyskryminacji mniejszości narodowych prowadzona przez ówczesne rządy rumuńskieCioroianu, Pe umerii..., s. 18..
Komunistyczna Partia Rumunii (1921–1948) Partia krótko po utworzeniu, w 1921, została oskarżona przez władze o udział w zamachu bombowym na parlament Rumunii. Zamachowcom okazał się anarchista Max Goldstein, mimo to przywódcy partii komunistycznej, w tym sekretarz generalny Gheorghe Critescu, zostali oskarżeni o organizację zamachu. Grupa działaczy została skazana w procesie pokazowymCioroianu, Pe umerii..., s. 27–30., a część z nich, w tym jeden z czołowych liderów organizacji Pawieł TkaczenkoA. Brezianu, V. Spânu, The A to Z of Moldova, Scarecrow Books, 2010, s. 347., została zastrzelona w czasie rzekomej próby ucieczkiTroncotă, s. 18–19.. W 1925 roku król Ferdynand I, zaniepokojony represjami politycznymi, ogłosił amnestię dla więźniów wywodzących się z ruchu komunistycznegoTroncotă, s. 19.. Niektórzy działacze, którym groziło aresztowanie, jeszcze przed ogłoszeniem amnestii uciekli do ZSRR. Tam ukształtowało się tzw. moskiewskie skrzydło ruchu komunistycznego Rumunii, podczas gdy władze partii, które pozostały w kraju do 1928 roku, niemal straciły kontakt z KominternemCioroianu, Pe umerii..., s. 37, 44; Deletant & Ionescu, s. 4–5; Frunză, s. 38–39.. thumb|Więźniowie polityczni reżimu Antonescu, wśród nich przyszły przywódca kraju Nicolae Ceaușescu Na początku lat 30. Komintern umocnił swoje wpływy w partii, a dotychczasowy sekretarz generalny partii Witalij Hołostenko został zastąpiony przez wyznaczonego przez Międzynarodówkę Aleksandra Danieluka, byłego członka Komunistycznej Partii PolskiCioroianu, Pe umerii..., s. 41; Frunză, s. 51–53.. Nowe władze usunęły z partii Gheorghe Cristescu, który sprzeciwiał się internacjonalistycznemu kierunkowi wyznaczonemu przez nowe kierownictwoCioroianu, Pe umerii..., s. 38–39; Frunză, s. 49–50.. W okresie, gdy partią kierowali działacze wskazani przez Komintern, doszło do poszerzenia jej wpływów i rozbudowy tajnych sieci konspiracyjnychTroncotă, s. 20–22.. Partia stała się bardziej popularna w trakcie wielkiego kryzysu, gdy komuniści zorganizowali serię strajków, które odniosły względne sukcesy. Komuniści byli również wśród organizatorów krwawo stłumionego strajku w warsztatach kolejowych w Grivițy w 1933 r. Dalej jednak wewnętrzną działalność zaburzała ideologiczna podejrzliwośćFrunză, s. 58–62.. W przeciągu lat 30. doszło do kolejnych zmian w partii, w wyniku których spadło znaczenie mniejszości narodowych, wzrosły zaś wpływy Rumunów skupionych wokół frakcji Gheorghe Gheorghiu-DejaCioroianu, Pe umerii..., s. 41–43; Frunză, s. 53–62.. Przyjęta przez Komintern w 1934 roku doktryna Frontu Ludowego nie została oficjalnie przyjęta przez partię rumuńskąFrunză, s. 85; Pokivailova, s. 48., mimo to komunistom udało się nawiązać sojusz z agrarnym Frontem Oraczy, Węgierską Unią Ludową i Socjalistyczną Partią Chłopską, ponadto małe grupy komunistyczne stały się aktywne w partiach głównego nurtuVeiga, s. 223..
W wyborach w 1937 roku komuniści poparli Narodową Partię Chłopską i Iuliu Maniu. Poparcie te motywowano opozycją tej partii przeciwko rządowi Gheorghe Tătărescu i króla Karola II, którzy prowadzili politykę represji wobec organizacji komunistycznych. Kłopotem w późniejszej komunistycznej historiografii rumuńskiej był fakt istnienia aliansu wyborczego pomiędzy faszystowską Żelazną Gwardią a Maniu. Historycy próbowali wytłumaczyć poparcie komunistów dla tego bloku ze względu na odmowę współpracy socjaldemokratów z partią komunistyczną, co skłoniło ją do szukania porozumienia z prawicąFrunză, s. 84.. Wraz z coraz bardziej autorytarnym charakterem rządów króla Karola i procesem politycznym komunistów (w tym Any Pauker) w 1936 wpływy partii gwałtownie spadłyCioroianu, Pe umerii..,sp.43, 170–171; Frunză, s. 84, 102–103.. Wydawanie partyjnych czasopism zostało wstrzymane, a niemal wszyscy czołowi liderzy partii trafili do więzienia politycznego w DoftaniePokivailova, s. 48; Veiga, s. 223–224.. Tajna policja (Królewska Policja Bezpieczeństwa) przeniknęła struktury partii i pozyskała cenne informacje o jej działalnościPokivailova, s. 47., w efekcie czego rząd doprowadził do utraty wsparcia finansowego przez partię i zagarnął fundusze zebrane w ramach akcji wsparcia dla pacyfizmu i dla republikanów w hiszpańskiej wojnie domowejPokivailova, s. 46–47..
Wobec faktycznego rozbicia partii, Komitet Wykonawczy Kominternu wezwał rumuńskich komunistów do infiltracji Frontu Narodowego, będącego jedyną legalną partią realizującą cele dyktatury Karola II. Celem infiltracji było przeciągnięcie członków Frontu w kierunku sprawy rewolucyjnejPokivailova, s. 48.. Do 1944 roku komuniści podzielili się na kilka frakcji. Frakcja więzienna skupiała więźniów politycznych, w tym Gheorghiu-Deja. Druga z frakcji skupiona była wokół Ștefana Forișa i Remusa KoffleraCioroianu, Pe umerii..., s. 42, 44, 48–50; Deletant & Ionescu, s. 4–5.. Frakcja moskiewska na emigracji w ZSRR została zdziesiątkowana w trakcie stalinowskiej Wielkiej Czystki na rozkaz Józefa Stalina. Zginęli wówczas , David Fabian, Ecaterina Arbore, Imre Aladar, Elena Filipescu, Dumitru Grofu, Ion Dic Dicescu, Eugen Rozvan, Marcel Pauker, Aleksander Danieluk, Timotei Marin i Elek KöblösCioroianu, Pe umerii.., s. 42–43; Frunză, s. 90–91, 151, 215; Pokivailova, s. 45.. Czystkę przetrwała Ana Pauker, która przejęła i przekształciła emigracyjne strukturyCioroianu, Pe umerii..., s. 43, 52, 171–172; Frunză, s. 103–104, 149–154, 215..
II wojna światowa thumb|Tłum witający Armię Czerwoną na ulicach Bukaresztu