Stary Cmentarz Żydowski w Pradze () – cmentarz żydowski w praskiej dzielnicy Josefov, zarządzany przez Muzeum Żydowskie w Pradze. Należy do najstarszych zachowanych cmentarzy żydowskich w Europie. Pochówki odbywały się na nim od pierwszej połowy XV wieku do 1787 roku. Zachowało się ponad 12 tys. nagrobków, a ze względu na ograniczoną powierzchnię i żydowskie zwyczaje pogrzebowe zmarłych chowano w kilku nakładających się warstwach.

Historia Najstarszym bezpiecznie udokumentowanym cmentarzem żydowskim w Pradze był tak zwany Ogród Żydowski, położony w pobliżu drogi wyszehradzkiej na Nowym Mieście. W 1478 roku król Władysław II nakazał jego likwidację. Dokładna data założenia cmentarza w Josefovie, który przejął jego funkcję, nie jest znana.

Najstarszy zachowany nagrobek należy do praskiego rabina i poety Avigdora Kary, zmarłego 25 kwietnia 1439 roku. Pierwsza pisemna wzmianka o cmentarzu pochodzi z 1440 roku i dotyczy zakupu gruntu od piwowara Hanuša. Najwięcej nowych działek dokupiono w XVI wieku, między innymi dzięki działalności . Od pierwszej połowy XVI wieku w getcie istniały dwa oddzielne miejsca pochówku, które połączono pod koniec XVII wieku. Ostatni teren rzeczywiście wykorzystywany do pochówków gmina nabyła w 1630 roku, a ostatnie rozszerzenie cmentarza nastąpiło 10 listopada 1768 roku.

Ostatnią osobą pochowaną na cmentarzu był Mojżesz Lipman Beck, zmarły w 1787 roku. Trzy lata wcześniej cesarz Józef II ze względów higienicznych zakazał grzebania zmarłych na starych cmentarzach w centrach miast. Po zamknięciu cmentarza społeczność żydowska korzystała z cmentarza na Žižkovie, założonego podczas epidemii dżumy w 1680 roku, a od 1890 roku z Nowego Cmentarza Żydowskiego znajdującego się w kompleksie Cmentarzy Olszańskich.

Pochówki warstwowe Zgodnie z halachą grobów nie wolno likwidować, a nagrobek zmarłego powinien zostać zachowany. Gdy na ograniczonym terenie zabrakło miejsca, istniejące groby zasypywano kolejną warstwą ziemi, w której dokonywano następnych pochówków. Według części badaczy w niektórych miejscach może znajdować się nawet dziesięć takich warstw. Starsze nagrobki wyjmowano i ustawiano na nowo podniesionej powierzchni, co wyjaśnia ich dzisiejsze skupienie w niewielkich odstępach.

Zmniejszenie powierzchni cmentarza Po 1903 roku, podczas asanacji Starego Miasta i Josefova, północny i południowo-zachodni fragment cmentarza przeznaczono pod poszerzenie istniejących i budowę nowych ulic. Część terenu zajęło praskie Muzeum Rzemiosła Artystycznego. Nagrobki z likwidowanych części zakopano na wolnych miejscach lub wmurowano w boczną ścianę cmentarza. Szczątki przeniesiono na wzniesienie nazywane „Nefele”, położone w pobliżu Synagogi Klausowej.

Nagrobki Najstarsze nagrobki mają formę prostych płyt z piaskowca, zakończonych półkoliście, szczytem lub prostą krawędzią. Od XV wieku stopniowo pojawiało się na nich coraz więcej elementów dekoracyjnych, których rozwój osiągnął szczyt w XVII wieku. Po 1600 roku nad grobami ważnych osobistości zaczęto wznosić czworoboczne tumby, określane po hebrajsku jako ohel. Trumna ze szczątkami nie znajduje się jednak wewnątrz tumby, lecz w ziemi. Najstarszą tumbą na cmentarzu jest nagrobek Mordechaja Maisela. Tumbę ma również rabin Löw.

Na nagrobkach występują symbole odnoszące się do pochodzenia, imienia, życia lub zawodu zmarłego. Błogosławiące dłonie oznaczają potomków kapłanów, czyli kohenów, a dzban lub misa lewitów. Korona symbolizuje dobre imię, natomiast winne grono płodność i dostatnie życie. Narzędzia, takie jak nożyce krawieckie lub lancet, wskazują na wykonywany zawód.

Motywy zwierzęce mogą nawiązywać do imienia lub nazwiska zmarłego: lew do imion Jehuda lub Löw, jeleń do imienia Hirsch, wilk do imienia Wolf, niedźwiedź do Baer, gęś do nazwiska Gans, a mysz do nazwiska Maisel. Na nagrobkach pojawiają się także symbole związane z imionami kobiet, na przykład ptak lub róża.

Inskrypcje Napisy wykonano pismem hebrajskim. Do około 1500 roku litery ryto w kamieniu, później zaczęło przeważać pismo wypukłe. Inskrypcje zawierają imię zmarłego, imię jego ojca, a w przypadku kobiet także imię męża, zawód, tytuł honorowy oraz datę śmierci lub pogrzebu. Data może być zapisana zwykłym rokiem albo w postaci chronogramu, w którym wartość liczbową tworzy suma wyróżnionych liter lub słów. Tekst uzupełniają pochwały pobożności, uczoności, dobroczynności i charakteru zmarłego.

Na końcu wielu inskrypcji znajduje się pięć hebrajskich liter będących skrótem życzenia „Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia”.

Wybrane osoby pochowane na cmentarzu Na cmentarzu spoczywają liczni przedstawiciele praskiej społeczności żydowskiej, między innymi: Avigdor Kara (zm. 1439) – rabin i poeta, którego nagrobek jest najstarszym zachowanym na cmentarzu; Aron Meszulam Horowitz (zm. 1545) – fundator Synagogi Pinkasa; (1528–1601) – prymas gminy żydowskiej i fundator licznych budynków publicznych; Jehuda Löw ben Becalel (zm. 1609), zwany rabinem Löwem lub Maharalem – rabin i uczony, którego postać wiązana jest z legendą o Golemie; Dawid Gans (1541–1613) – astronom, matematyk, geograf i historyk; Szlomo Efraim Luntschitz (1550–1619) – naczelny rabin Pragi i komentator Tory; Hendel Baševi (zm. 1628) – żona Jakuba Baševiego z Treuenbergu, znana jako „matka ubogich”; Josef Salomo Delmedigo (1591–1655) – matematyk, filozof, przyrodnik i lekarz; (1664–1736) – naczelny rabin Pragi i rabin krajowy Czech.

W kulturze i teoriach spiskowych Cmentarz pojawia się w powieści Biarritz jako miejsce fikcyjnych tajnych spotkań żydowskich mędrców planujących zdobycie władzy nad światem. Motyw ten został później powiązany z antysemickim falsyfikatem znanym jako Protokoły mędrców Syjonu. Do tej historii nawiązuje powieść Umberta Eco Cmentarz w Pradze z 2010 roku.

Galeria

Zobacz też Muzeum Żydowskie w Pradze Synagoga Pinkasa w Pradze Synagoga Klausowa w Pradze Josefov Cmentarz w Pradze

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Stary Cmentarz Żydowski na stronie Muzeum Żydowskiego w Pradze

Praga Kategoria:Cmentarze w Pradze Kategoria:Judaica w Pradze Kategoria:Zabytki Pragi