Śrem – miasto w woj. wielkopolskim, siedziba powiatu śremskiego i gminy miejsko-wiejskiej Śrem, jedno z najstarszych miast w Polsce. Położone w kolanie Warty w Kotlinie Śremskiej. Śrem jest lokalnym ośrodkiem usługowo-przemysłowym, a także węzłem drogowym przy szosie Poznań-Rawicz, z miasta prowadzą drogi do Wrześni, Leszna, Głuchowa i Czempinia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu – znajdują się tam m.in. starostwo, sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, komenda powiatowa Policji i Państwowej Straży Pożarnej.
Środowisko naturalne Położenie geograficzne mały|lewo|Szkicowy plan miasta Współrzędne geograficzne Śremu: 52°05′ szerokości geograficznej północnej i 17°01′ długości geograficznej wschodniej. Powierzchnia miasta wynosi 12,37 km². Rzeka Warta, trzecia pod względem wielkości rzeka Polski. W Śremie rzeka gwałtownie skręca i zmienia kierunek swojego biegu z równoleżnikowego na południkowy. Mezoregion: Kotlina Śremska Kraina: Nizina Południowowielkopolska, obręb tzw. Odcinka Śremskiego Pradoliny Warciańsko-Odrzańskiej, czyli Kotliny Śremskiej, wchodzącej w skład większej Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej. Położenie miasta: starsza część nisko w kotlinie, nowsza część z nowymi terenami zabudowy na wysoczyźnie Równiny Kościańskiej. Różnice wysokości w obrębie miasta wynoszą ponad 30 m. Obecna rzeźba powierzchni Śremu powstała pod koniec ostatniego zlodowacenia skandynawskiego
Przyroda Pod kilkunastometrową warstwą polodowcowych utworów czwartorzędowych znajdują się trzeciorzędowe plioceńskie iły poznańskie, pod którymi występują osady mioceńskie. Iły stanowią warstwę oddzielającą wody czwartorzędowe od trzeciorzędowych. Podczas topienia się lodowca dochodziło do akumulacji osadów, do których należy m.in. glina zwałowa.
Obszar Śremu i gminy Śrem według podziału geobotanicznego Władysława Szafera należy do Działu Bałtyckiego, Poddziału Pasa Wielkich Dolin, Krainy Wielkopolsko-Kujawskiej. Głównymi gatunkami drzew są sosny, dęby, olsze, graby, buki, lipy, świerki i modrzewie. mały|Użytek ekologiczny „Bagienko” Spośród chrząszczy występuje kozioróg dębosz oraz biegacze. W Warcie występują sumy, szczupaki, sandacze, bolenie, płocie i leszcze. W jeziorach i stawach żyją karpie, amury, tołpygi i węgorze. Nad zbiornikami wodnymi spotkać można szereg gatunków płazów i gadów, m.in.: zaskrońce, padalce, jaszczurki zwinki i żyworodne. Spośród ciekawszych gatunków ptaków zalatują tutaj: bocian czarny, błotniak stawowy, bąk, bączek.
Pomnikami przyrody w Śremie są: cisy pospolite: obwody: 115 i 210 cm, wysokość: 9 m, 2 sztuki, cmentarz przy ul. Cmentarnej, obwody: 75–95 cm, wysokość: 7–9 m, 4 sztuki, przed kościołem pw. Narodzenia NMP; dęby szypułkowe: obwód: 400 cm, wysokość: 21 m, ul. Dutkiewicza, obwód: 250 cm, wysokość: 20 m, ul. Mickiewicza 7, obwody: 185 i 275 cm, wysokość: 21 m, osiedle Helenki; jesiony wyniosłe: obwód: 285 cm, wysokość: 25 m, ul. Mickiewicza 71, obwody: 235–275 cm, wysokości: 22–26 m, 4 sztuki, ul. Promenada; klony zwyczajne: obwód: 330 cm, wysokość: 16 m, plaża miejska nad Jeziorem Grzymisławskim, obwody: 230 i 250 cm, wysokość: 13 m, plaża miejska nad Jeziorem Grzymisławskim; lipy drobnolistne: obwód: 350 cm, wysokość: 18 m, przy Zespole Szkół Specjalnych, obwód: 269 cm, wysokość: 20 m, ul. Mickiewicza 56; olsze czarne: obwody: 190–235 cm, wysokości: 19–25 m, 6 sztuk, ul. Promenada; wiąz szypułkowy, obwód: 350 cm, wysokość: 15 m, park miejski im. Powstańców Wielkopolskich; wierzba biała, obwód: 300 cm, wysokość: 20 m, ul. Nadbrzeżna; żywotnik wschodni, obwód: 124 cm, wysokość: 16 m, ul. Mickiewicza 59.
Ochrona środowiska Jedyną powierzchniową formą ochrony przyrody w Śremie jest użytek ekologiczny „Bagienko” w Parku Ekologicznym im. Puchalskiego. Chroni on staw wraz z otaczającymi go szuwarami i podmokłą łąką. Do roślin występujących w użytku należą m.in.: kaczeniec, firletka poszarpana, jaskier ostry i rozłogowy, ostrożeń błotny i warzywny, tojeść pospolita, rzeżucha łąkowa, wełnianka, turzyca. Do fauny należą: bąk, bączek, błotniak stawowy, kokoszka wodna, brzęczka, wodnik, rokitniczka, trzciniak, trzcinniczek, mewa śmieszka, rybitwa czarna. Zbiornik wodny jest miejscem rozrodu płazów.
W mieście funkcjonuje mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków, średnia ilość ścieków oczyszczonych według warunków pozwolenia wodnoprawnego wynosi 8000 m³/dobę, a średnia przepustowość rzeczywista 5600 m³/dobę.
Klimat Klimat w Śremie kształtowany jest przez masy powietrza napływające znad Oceanu Atlantyckiego. Przeważają tu zachodnie wiatry, które przynoszą nad miasto łagodne powietrze o średniej temperaturze rocznej 7–8 °C. Liczba dni mroźnych waha się od 30 do 60, dni z przymrozkami od 100 do 110. Czas trwania okresu wegetacyjnego to 200–220 dni. Opad średni wynosi około 550 mm, a czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi od 38 do 60 dni. Obszary wodne powodują powstawanie lokalnych wiatrów w skali dobowej.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XII wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w łacińskojęzycznym dokumencie z 1136 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną staropolską nazwą „Zrem”, 1210 w łacińskim przymiotniku „Zremensi[s]”, 1211 „Szrem”, 1212 „Srem”, 1232 „Ciremensi[s]”, 1234 „Sireme”, 1233-1234 (wg Kroniki wielkopolskiej z XIV-XV wieku) „Srzem”, 1233-1234 według Kronki polsko-śląskiej „Screm”, w latach 1233-1234 wg Kroniki książąt polskich z XIV-XV w. „Scrym ultra Wartham”, 1242 „Serem”, 1279 (wg zachowanej kopii z 1546) „Srzem”, 1337 „Sznim”, 1337 (wg oblatu z 1729) „Shrzem”, 1348 w formie przymiotnikowej „Scremensis”, 1353 „Strzemensis”, 1366 „Srzem”, 1368 „Srem”, 1400 „Zrzem”, 1409 (wg kopii z 1546) „Szrzem”, 1424 „Stryme”, 1426 we fragmencie „ze Srzema”, 1428 i 1431 pojawia się odmiejscowe nazwisko „Szrimski”, 1432 w tekście niemieckim „Strime”, 1434 „Szrzem”, 1441 „Strimer”, 1483 „Srym, Srzym”, 1488 „Szrem”, 1500 „Srzen”.
Historia
Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością książęcą należącą do książąt wielkoposkich, a później królewszczyzną, miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego należącym do królów polskich. W XII wieku była siedzibą okręgu śremskiego. W latach 1212 i 1247 odnotowana została po łacinie jako „castrum” czyli gród, siedziba kasztelanii śremskiej. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1507 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1248 notowana była jako siedziba własnej parafii, a w 1510 leżała w dekanacie śremskimMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13..
W średniowieczu miasto leżało w innym miejscu. Pierwotna lokacja miasta miała miejsce w 1253 nad lewym brzegiem rzeki Warty. W 1393 Śrem przeniesiony został podczas odnowionej lokacji na nowe miejsce, na wyspę (łac. „locus seu insula”) zwaną „Ostrów” albo „Kobylec” (staropol. „Cobilecz”), która położona była na prawym brzegu rzeki Warty, pomiędzy jeziorem zwanym „Sabel” a „Czarnym Strumieniem”. W 1393 król polski Władysław II Jagiełło zatwierdził mieszczanom śremskim prawo magdeburskie zezwalając im przenieść miasto Śrem na ostrów zwany „Kobylec” położony pomiędzy jeziorem Zabiel a Czarnym Strumieniem.
Śrem był po raz pierwszy wspomniany w dokumentach pisanych z 1136 jako ważny gród kasztelański o nazwie Zrem. W 1235 w czasie wojny Władysławowa Odonica z Henrykiem Brodatym udało się Władysławowi Odonicowi odzyskać podstępnie gród w Śremie. W obronie grodu zginął wówczas przebywający od lat na dworze we Wrocławiu syn wygnanego z Czech księcia dzielnicowego Dypolda, Bożywój. W 1253 Przemysł I lokował tu na lewym brzegu Warty miasto; tym samym Śrem stanowi jedną z najstarszych lokacji miejskich w Wielkopolsce, równą wiekiem PoznaniowiZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.), Poznań 2002, s. 97. W XIV wieku znalazła się tu siedziba starostwa.
W późnym średniowieczu nastąpił gwałtowny rozwój miasta związany z położeniem przy szlaku łączącym Poznań z Wrocławiem i rozwojem sukiennictwa. Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w ŚremieMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 15.. W XVII wieku skończył się okres świetności. mały|Akces do stanu mieszczańskiego, podpisany przez Józefa Wybickiego w Śremie w 1791 r.
Wiek XVII to okres wielkich klęsk, w wyniku których miasto podupadło. W latach 1653–1656 w Śremie i ziemiach okolicznych szalała epidemia dżumy, podczas której zginęło ponad tysiąc osób (a więc blisko 70% ówczesnych mieszkańców miasta). Zniszczeń dopełniło splądrowanie miasta w okresie Potopu Szwedzkiego (1655–60) oraz spalenie wielu zabudowań przez najeźdźców w 1657. W pierwszym dziesięcioleciu XVIII wieku do miasta dotarło z Poznania kolejna epidemia dżumy, w wyniku której z ponad 1300 mieszkańców przy życiu pozostało ok. 300 osób. W następnych latach miasta pojawiały się klęski żywiołowe (m.in. wielka powódź z 1736). W 1762 pożar wzniecony przez ciągnące przez miasto wojska rosyjskie strawił 105 budynków.
Śrem miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego należące do starostwa śremskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13..
Okres zaborów
W 1793 Śrem po II rozbiorze Polski znalazł się pod panowaniem Prus, jako stolica powiatu. W rok później, podczas insurekcji kościuszkowskiej znajdował się tu obóz powstańców. W 1807 Śrem znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim miasto weszło w skład Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Administracja pruska używała jako oficjalnej niemieckiej nazwy miasta Schrimm. Mimo wieloletniej przynależności do państwa pruskiego Śrem zachował w większości polski charakter – w 1905 r. Polacy stanowili w nim 2/3 ludności, Niemcy zaś 1/4Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft 5. Provinz Posen. Berlin SW 1908.. Ochotnicze oddziały Polaków ze Śremu walczyły podczas powstania wielkopolskiego w bitwach pod Zbąszyniem, Rawiczem i Lesznem.
II wojna światowa
W czasie II wojny światowej z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców w ramach akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich.
W walkach o zdobycie miasta i powiatu śremskiego w drugiej połowie stycznia 1945 roku śmierć poniosło 25 żołnierzy Armii Czerwonej, których pochowano w południowo-zachodniej części placu rynkowego, gdzie wzniesiono Pomnik WdzięcznościRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 577..
Okres powojenny Miasto ponownie przeżyło rozkwit po II wojnie światowej. Miało to między innymi związek z oddaniem do użytku w październiku 1968 rokuWładysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej“ Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 360 odlewni żeliwa, która była oddziałem Zakładów HCP, a także powstaniem osiedla mieszkaniowego Jeziorany.