Pyzdry (, ) – miasto w środkowo-zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim, w powiecie wrzesińskim, nad rzeką Wartą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pyzdry.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego.
Od średniowiecza do 1846 siedziba powiatu pyzdrskiego. Były miastem królewskimPrzeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 16.. Pod Pyzdrami odbywały się okazowania pospolitego ruszenia województwa kaliskiegoVolumina Legum, t. II, Petersburg 1859, s. 28..
Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 3203 mieszkańców.
Położenie Pyzdry leżą na Nizinie Południowowielkopolskiej, w Dolinie Konińskiej, na prawym, wysokim brzegu Warty, około 7 km powyżej ujścia Prosny, około 52 km na północny zachód od Kalisza; przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 442 (Września–Kalisz). Pyzdry położone są we wschodniej części historycznej Wielkopolski, w Kaliskiem; do II rozbioru Polski (1793) leżały w województwie kaliskim, po utworzeniu Królestwa Polskiego (1815) i delimitacji i demarkacji granicy polsko-pruskiej (1817) leżały w województwie kaliskim Królestwa Polskiego i do 1846 były siedzibą powiatu pyzdrskiego.
Historia thumb|left|Pieczęć miejska z lat 1312-1575 Pierwsza wzmianka o Pyzdrach pochodzi z 1232 roku, kiedy książę wrocławski Henryk I Brodaty zdobył Kalisz i zajął księstwo kaliskie. Pyzdry są jednym z najstarszych miast lokacyjnych w Wielkopolsce – z 1257 roku pochodzi wzmianka o anonimowym wójcie (mógł to być przypuszczalnie wójt Andrzej wymieniany w podobnym okresie w innych dokumentachHanka Zaniewska, Pyzdry – przemiany przestrzenne i funkcjonalne, Warszawa: Instytut Gospodarki przestrzennej i komunalnej, 1987, s.28, ISBN 83-85002-30-8), dowodząca funkcjonowania tu stabilnego ośrodka miejskiegoMarcin Hlebionek: Bolesław Pobożny i Wielkopolska jego czasów, wyd. Avalon, 2010, s. 73.. Nie zachował się dokument lokacyjny, wiadomo jednak, że miasto lokowane było na prawie magdeburskim, najprawdopodobniej przez Bolesława PobożnegoZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314), Poznań 2002, s. 97.. W latach 80. XIII wieku w Pyzdrach działała mennica (mincerzem był jeden z mieszczan, Ubelin)K. Jasiński, Ubelin — mincerz pyzdrski z końca XIII wieku, „Wiadomości Numizmatyczne”, R. XII, 1968, z. 3-4, s. 190-191.. Miasto było własnością książęcą, a później królewskąPiotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 256-263, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554.
29 czerwca 1318 roku Władysław I Łokietek zwołał do Pyzdr zjazd duchowieństwa i dostojników polskich, na którym podjęto uchwałę o wysłaniu poselstwa do papieża Jana XXII z prośbą o zezwolenie na jego koronację. W 1331 doszło do bitwy między wojskami polskimi a wojskami zakonu krzyżackiego. Wojska polskie zostały pokonane, a Krzyżacy spalili miasto. Nie oszczędzili nawet kościoła i klasztoru franciszkanówMarian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521 Wydawnictwo Marpress Gdańsk 1993, s.23.. Podczas panowania Kazimierza Wielkiego miasto zostało otoczone murami i wybudowano potężny czworoboczny zamek. W 1345 roku w mieście zawarto rozejm pomiędzy królem Czech Janem Luksemburskim i Kazimierzem Wielkim. 6 czerwca 1346 roku król Kazimierz ogłosił w Pyzdrach statuty prawne dla Wielkopolski. Podczas panowania Ludwika Andegaweńskiego w 1382 roku Pyzdry zostały zajęte przez oddziały węgierskie. Miał to być zastaw na rzecz zięcia królewskiego, kandydata na tron krakowski Zygmunta Luksemburczyka. W 1383 roku miasto, zamek i stacjonujące w nim wojska węgierskie zostały oblężone przez rycerstwo księcia mazowieckiego Siemowita IV, który korzystając z wojny domowej między Grzymalitami i Nałęczami wkroczył do Wielkopolski. Miasto poddało się po trzech lub czterech dniach, nieco dłużej bronił się zamek, lecz po krótkim oporze załoga węgierska skapitulowała na honorowych warunkach. W czasie tego oblężenia odnotowano po raz pierwszy na ziemiach polskich użycie armatyEncyklopedia Staropolska.. W 1390 roku Władysław II Jagiełło i Warcisław VII zawarli układ w Pyzdrach, gdzie Warcisław stał się lennikiem Jagiełły. W 1562 roku Pyzdry zostały wyznaczone jako miejsce „okazywania” (przeglądów wojska) dla województwa kaliskiego. Od schyłku średniowiecza do końca I Rzeczypospolitej Pyzdry, jako siedziba powiatu, były jednocześnie siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. W 1578 roku w mieście było 181 rzemieślników i przekupniów, w tym m.in.: 21 szewców, 16 krawców, 13 kuśnierzy, 13 kołodziejów i 20 szynkarzy. W podobnym okresie miało funkcjonować również 7 młynów wodnych.
XV i XVI wiek były okresem największej świetności miasta, jednak w 1655 roku miasto zajęły wojska szwedzkie. Rok później Pyzdry zostały zniszczone przez obozujący pod miastem korpus szwedzki generała Douglasa. W 1704 roku pod Pyzdrami stoczyły bitwę wojska stronników Leszczyńskiego i Augusta II. W 1707 roku epidemia wyludniła miasto. W 1768 roku wielki pożar, wywołany przez wojska carskie, ścigające oddział konfederatów barskich, zniszczył miasto. W 1776 roku została podpisana umowa pomiędzy burmistrzem Pyzdr Karolem Ogrodowiczem a Bogusławem Waberem, miejscowym cieślą. Dotyczyła ona odbudowy miasta.
W wyniku II rozbioru Polski z 1793 roku rozpoczęła się okupacja pruska. Pyzdry były siedzibą pruskiej landratury pyzdrskiej. W 1807 i 1814 roku pożary ponownie zniszczyły miasto.
Królestwo Polskie Na mocy traktatu granicznego z 11 listopada 1817 roku przeprowadzono korektę granicy polsko-pruskiej i Pyzdry z okolicą zostały włączone do Królestwa Polskiego, w którym utworzono polski powiat pyzdrski z siedzibą w Pyzdrach. Oficjalnie pruski landrat pyzdrski funkcjonował do 1818 roku z tymczasową siedzibą już poza Pyzdrami; w 1818 roku zdecydowano o wybraniu siedziby landratury (powiatu) we Wrześni i nazwaniu tej jednostki powiatem wrzesińskim. W 1818 roku Pyzdry powróciły do województwa kaliskiego i pozostały w Królestwie Polskim do zakończenia I wojny światowej (1918), kiedy Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ogłosiła deklarację niepodległości. Pyzdry były najbardziej na zachód wysuniętym miastem Królestwa Polskiego (przejście graniczne znajdowało się w Borzykowie). W kwietniu 1863 w czasie powstania styczniowego roku miała miejsce bitwa pod Pyzdrami, a w 1867 roku miasto utraciło prawa miejskie, w latach 1870-1919 było siedzibą gminy Pyzdry. W 1919 roku miejscowości został przywrócony status miasta.
Dwudziestolecie międzywojenne, II wojna światowa oraz okres powojenny W 1918 roku Pyzdry znalazły się na terytorium odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej. Do 1932 roku miasto znajdowało się w powiecie słupeckim w województwie łódzkim, a w wyniku reformy administracyjnej w tym samym roku i likwidacji powiatu słupeckiego znalazły się w powiecie konińskim. W pierwszej połowie 1936 roku dochodziło do ekscesów o podłożu antysemickim.
W trakcie okupacji hitlerowskiej, nazistowscy Niemcy zdewastowali synagogę oraz cmentarz żydowski. 22 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez oddziały 69 Armii I Frontu Białoruskiego Armii CzerwonejRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , str. 337.
W latach 1954-1972 miasto było siedzibą gromady Pyzdry, ale nie należało do niej.
W 1948 roku Pyzdry zostały wydzielone z powiatu konińskiego i znalazły się w powiecie wrzesińskim, gdzie znajdowały się do 30 czerwca 1975 roku. Następnie miasto i gmina Pyzdry do 31 grudnia 1998 roku wchodziły w skład województwa konińskiego. Od 1 stycznia 1999 roku ponownie weszły w skład powiatu wrzesińskiego. 16 marca 2012 roku w Pyzdrach złożył wizytę prezydent RP Bronisław KomorowskiPrezydent Komorowski z wizytą w Wielkopolsce.
W okresie PRL-u w mieście powstała: Spółdzielnia Pracy Wytwórczo-Usługowa "Dziewiarka" (specjalizująca się w produkcji ubiorów dla dzieci), zakład wikliniarsko-koszykarski Wielkopolskiego Przedsiębiorstwa Wikliniarskiego "Las", zakład produkcji odzieżowej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy w Koninie, baza maszynowa Spółdzielni Kółek Rolniczych, Zasadnicza Szkoła Rolnicza, oddany do użytku w 1964 roku most na Warcie oraz Towarzystwo Przyjaciół Pyzdr (rok założenia – 1980).
Demografia thumb|Zmiana populacji Pyzdr w latach 1995–2022.
Zabytki thumb|Kościół farny thumb|Pofranciszkański kościół Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela thumb|Pomnik z okazji 700-lecia miasta Pyzdr (1957) Na terenie miasta znajduje się 11 obiektów zabytkowych: historyczny układ urbanistyczny z XIII–XIX w. (nr rej. 795/Wlkp/A z 28.05.2010)Deczyja w sprawie wpisania do rejestru zabytków historycznego układu urbanistycznego miasta Pyzdry kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z połowy XIV w., przebudowywany w XV w. i w latach 1865-1870, ul. Farna (nr rej.: kl.IV-73/34/58 z 3.10.1958) zespół klasztorny franciszkanów z połowy XIV–XVIII w., ul. Kaliska (nr rej.: kl.IV-73/35/58 z 3.10.1958): kościół Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela klasztor na skarpie nad rzeką Wartą, przebudowany w 1690 w stylu barokowym, w zabudowaniach poklasztornych obecnie znajduje się m.in. Muzeum Ziemi Pyzdrskiej pozostałości zamku i muru miejskiego z I połowy XIV w. (nr rej.: 120 z 1.06.1968) pozostałości murów miejskich z 1339 w domu przy ul. Kaliskiej 36 (nr rej.: 1595 z 10.09.1974) dom z I połowy XIX w., ul. Kaliska 29 (nr rej.: 412/154 z 9.01.1989) dom z I połowy XIX w., ul. Kaliska 37 (nr rej.: 504/245 z 4.05.1994) dom drewniany z 1768, Rynek 17 (nr rej.: kl.IV-73/89/56 z 30.07.1956), dwutraktowy z sienią przelotową i czterosłupowym podcieniem, kryty łamanym dachem dom szachulcowy z początku XIX w., Rynek 19 (nr rej.: 960/A z 5.03.1970) dom z I połowy XIX w., ul. Zwierzyniec 6 (nr rej.: 449/190 z 19.09.1990) wiatrak holender z 1903 (nr rej.: 450 z 1.02.1969)
W przeszłości w Pyzdrach i w ich najbliższej okolicy znajdowało się aż siedem kościołów, jednak do dziś pozostały tylko dwa.
Kultura, oświata i wyznania Oświata Zespół Szkolno-Przedszkolny w Pyzdrach Przedszkole Samorządowe, ul. Szybska 17 Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II, ul. Szkolna 2
W przeszłości w Pyzdrach działały: oddział Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 we Wrześni Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiegouchwała Rady Miejskiej w Pyzdrach nr VII/29/99 z dnia 06.03.1999 w sprawie założenie Publicznego Samorządowego Gimnazjum
Imprezy kulturalne W Pyzdrach cyklicznie odbywa się impreza kulturalna "Wystrzałowe Pyzdry". Odnosi się ona do pierwszego wystrzału armatniego na ziemiach polskich, który miał miejsce w trakcie oblężenia Pyzdr w 1383 r.
Instytucje kulturalne Muzeum regionalne - ul. Kaliska 25a Centrum Kultury, Sportu i Promocji w Pyzdrach – ul. Kilińskiego 15 Przy CKSiP działa Pyzdrska Orkiestra Dęta
Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna – ul. Kaliska 25 Echo Pyzdr – Towarzystwo Kulturalne – ul. Zwierzyniec 6
Kościoły i świątynie W Pyzdrach istnieją bądź istniały następujące świątynie: Synagoga – ul. Staszica 8 (budynek synagogi przebudowany na zakład produkcyjny) Kościół św. Krzyża (nie istnieje) - ul. Poznańska Kościół św. Ducha (nie istnieje) - ul. Wrocławska Kościół Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela w Pyzdrach – ul. Kaliska 25 Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Pyzdrach – ul. Farna 5
W najbliższej okolicy, chodź nie w samym mieście znajdowały się trzy inne świątynie: Kościół pw. Wszystkich świętych (nie istnieje) Kościół pw. Przenajświętszego Ciała Chrystusowego (nie istnieje) Kościół św. Pawła i Piotra (nie istnieje)
Sport Infrastruktura sportowa W mieście znajdują się poniższe obiekty sportowe: 3 kompleksy boisk w ramach projektu Orlik 2012 oraz siłownia – ul. Nowoogrodowa 3