Wymiana stóp – zjawisko morfologiczne w niektórych językach, polegające na zmianie ilościowej lub jakościowej spółgłosek wewnątrz morfemu spowodowanej kontekstem zewnętrznym – wpływem otoczenia fonetycznego. Zjawisko to występuje w niektórych językach ugrofińskich, najbardziej rozpoznawalne jest w języku fińskim, zwane jest również astevaihtelu.

Język fiński Istota zjawiska Spółgłoski k, p i t podczas odmiany przez przypadki i osoby ulegają procesowi wymiany stóp. Mogą występować w stopie „słabej”, jak również „mocnej”. Ogólna zasada stosowania stopy opiera się na kontekście fonetycznym – jeśli sylaba jest otwarta, czyli kończy się samogłoską (np. katu „ulica”), wówczas używa się stopy mocnej, przy zamkniętej sylabie spółgłoska występuje w formie słabej (kadun). Z powodu zmian historycznych i ewolucji języka mówionego istnieją pewne nieregularności w procesie wymiany stóp, np. przed długą samogłoską spółgłoska występuje na stopie mocnej, nawet jeśli sylaba jest zamknięta (np. katuun „do ulicy, w ulicę”.)

W przypadku liczby mnogiej formy podstawowe wyrazów (bezokolicznik w czasowniku, mianownik w rzeczowniku) znajdują się w stopie mocnej. Jednak istnieją wyrazy, które ulegają procesowi odwrotnemu: w formach podstawowych występują w stopie słabej, podczas gdy formy fleksyjne przyjmują stopę mocną (np. liike „ruch”, liikkeen „ruchu”). Są dwa podstawowe warianty wymiany stóp – jakościowa i ilościowa.

Wymiana ilościowa Przy zmianie ilościowej podwójna spółgłoska (geminata) występuje w stopie mocnej, stopa słaba to redukcja do pojedynczej spółgłoski: kk → k: lakka (malina moroszka) – lakan (maliny) pp → p: oppia (uczyć się) – opin (uczę się) tt → t: katto (dach) – katot (dachy)

Wymiana jakościowa Wymiana jakościowa dotyczy pojedynczych spółgłosek k, p i t, jak też licznych zbitek spółgłosek. Ten sposób wymiany stóp nie jest już produktywny, tj. nie dotyczy słów nowo powstałych: porównaj: katu („ulica”) – kadun („ulicy”), ale już auto („auto”) – auton.

p → v: rapu (rak) – ravun (raka) t → d: paita (koszula) – paidat (koszule) nk → ng: Helsinki – Helsingissä (w Helsinkach) mp → mm: kampa (grzebień) – kammat (grzebienie) lt → ll: valta (przemoc) – vallan (przemocy) nt → nn: antaa (dać) – annan (daję) rt → rr: parta (broda) – parran (brody) rk → r; Turku (miejscowość) – Turussa (w Turku)

Przypadki szczególne hke → hje: rohkenen (ośmielam) – rohjeta (ośmielać) lke → lje: hylkeen (suknię) – hylje (suknia) rke → rje: särkeä (złamać) – särjen (łamię) uku → uvu: luku (liczba) – luvun (liczby) yky → yvy: kyky (zdolność) – kyvyn (zdolności)

Dźwięk /k/ Dźwięk pełni w historii języka rolę szczególnie złożoną toteż przeszedł liczne zmiany i nie istnieje jeden model wymiany stóp dla tego fonemu. Oto najczęstsze przypadki zmian jakościowych i ilościowych: k → ø- jalka → jalan (wymiana ilościowa) k → kk- liike → liikkeen (wymiana ilościowa) uku/yky → uvu-/yvy- puku → puvun (wymiana jakościowa) lki → lje- kylki → kyljen (wymiana jakościowa) rki → rje- järki → järjen (wymiana jakościowa) nk → ng- Helsinki → Helsingin (wymiana jakościowa)

Wzory odmiany Odmiana rzeczownika katu (‘ulica’), podlegającego jakościowej wymianie stóp. Nazwa przypadka pytania Sg. Pl Nominativus kto? co? katuTłustym drukiem wyróżniono formy na stopie mocnej. kadut Partitivus Ile (czego)? kogo? czego? katua katuja Genetivus kogo? czego? kadun katujen accusativus I kogo? co? kadun = Nom Accusativus II kogo? czego? = Nom = Nom Essivus jako kto? jako co? katuna katuina Translativus w kogo? w co? kaduksi kaduiksi Comitativus z kim? z czym? - katuineen Prolativus jak? którędy? - *kaduitse Abessivus bez kogo? bez czego? kadutta kaduitta Instructivus jak? kim? czym? - kaduin Inessivus w kim? w czym? gdzie? kadussa kaduissa Elativus od kogo? od czego? skąd? kadusta kaduista Illativus w kogo? w co? dokąd? katuun katuihin Adessivus na kim? na czym? gdzie? kadulla kaduilla Ablativus znad (od) kogo? czego? skąd? kadulta kaduilta Allativus na kogo? Na co? Dokąd? kadulle kaduille

Przypisy

Uwagi

Linki zewnętrzne Diaboliczne k

Kategoria:Morfologia Kategoria:Procesy fonetyczne Kategoria:Gramatyka języka fińskiego