Jolanta Brach-Czaina (ur. 26.06.1937 w Warszawie, zm. 16 marca 2021) – polska filozofka i feministka; profesor filozofii, wieloletnia wykładowczyni akademicka; autorka i współautorka książek z zakresu estetyki, i kultury, antropologii, gender studies.

Życiorys Pisała o sobie: Jolanta, córka Ireny, wnuczka Bronisławy, prawnuczka Ludwiki.

Urodziła się w Warszawie. Wychowana przez babcię ze strony matki, Bronisławę Żurawską. Po kapitulacji Warszawy (1939), jesienią 1939 rodzina uciekła do Lwowa, gdzie dziadek Jolanty prowadził fabrykę musztardyRzeczywistość komponowana, Warszawa: Dowody, 2023, s. 297-298, red. Wojciech Szot.. Matka Jolanty Brach-Czainy, aresztowana w 1940, została rozstrzelana wraz ze swoim ojcem, Józefem Żurawskim, w czerwcu 1941 w więzieniu przy ulicy Łąckiego we Lwowie, podczas masakr więziennych NKWD dokonanych na ludności polskiej[w:] „Książki. Magazyn do czytania”, nr 1 (64), s. 6, luty 2024.[w:] Rzeczywistość komponowana, s. 295, Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2023, red. Wojciech Szot..

W 1955 ukończyła Liceum im. Klementyny Hoffmanowej. W latach 1955–1957 studiowała fizykę, a później przeniosła się na studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. Studiowała również reżyserię na Międzynarodowym Uniwersytecie Teatralnym w Paryżu.

Autorka m.in. książek Szczeliny istnienia (1992) i Błony umysłu (2003). Pierwsza z nich została wyróżniona nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek w 1994 – nazwana jest „biblią feminizmu” i jedną z najważniejszych prac filozoficznych ostatnich lat.Jej wydany w 1992 esej Szczeliny istnienia był wydarzeniem literackim najwyższej rangi. Entuzjastycznie odebrany przez krytyków i wyróżniony nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek cieszył się ogromnym zainteresowaniem publiczności. Czytelnicy przyjmowali tę książkę w sposób niezwykle osobisty. Wydawało się, że przemawia ona różnymi językami egzystencji, że opisuje rozmaite doświadczenia – matki, więźnia, ofiary, umierającego i przychodzącego na świat. W istocie esej Brach-Czainy mówił o egzystencji, o tym, co znaczy, że coś jest, że jestem, że ktoś jest. Być – to według autorki podejmować wysiłek istnienia. Porządkować. Krzątać się. Troszczyć się i zabiegać. W perspektywie egzystencjalnej ciekawy jest nie tylko wysiłek intelektualny, wysiłek pisarza i filozofa. Ciekawa jest także codzienna egzystencja, zwyczajne bycie. W ten sposób dowartościowane zostało to, co zwykle uchodzi obserwacji: codzienna krzątanina, sfera działań podejmowanych przez zwykłych ludzi, wysiłek kobiety. Książkę Brach-Czainy nazwano „biblią feminizmu”, w kręgu badań feministycznych pełniła ona rolę intelektualnego bodźca. Esej okazał się inspirujący także dla refleksji historycznoliterackiej. Dzięki niemu wydobyto na światło dzienne egzystencjalne przesłanie poezji Tadeusza Różewicza i Mirona Białoszewskiego. Książka Brach-Czainy to jedna z najważniejszych prac ostatniego półwiecza. Kongenialne połączenie filozoficznej precyzji i poetyckiego słowa. Intelektualnej nośności i literackiego uniwersalizmu. Arcydzieło.

Pomysłodawczyni Manifesty, ogłoszonej 8 marca 2003, wzywającej do tego, by kobiety nie były spychane na margines życia publicznego i aktywnie uczestniczyły w decydowaniu o losach Polski u progu wejścia kraju do Unii Europejskiej https://prod-cdn.atria.nl/wp-content/uploads/sites/2/2019/01/20170446/manifesta.pdf .

Nominowana do Nagrody Literackiej im. Juliana Tuwima w 2018.

Matronka szóstej edycji interdyscyplinarnego Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA, którego misją jest honorowanie twórczości kobiet i ich roli w polskiej kulturze, organizowanego przez Mazowiecki Instytut Kultury w Warszawie w dniach 21–24 maja 2026.

Pochowana na Starych Powązkach w Warszawie 3 czerwca 2022 roku.

Działalność naukowa Podczas studiów na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizowała się w estetyce. Jej praca magisterska O stosunku widowiska teatralnego do dramatu (1964) stała się podstawą opublikowanego w The Polish Journal of Aesthetics, ówczesnych „Studiach Estetycznych”, artykułu O znakach literackich i teatralnych (1965). Była to pierwsza w Polsce próba ujęcia relacji między tymi dziedzinami sztuki jako zjawiska przekładu i jedna z pierwszych prób semiotycznej teorii teatru. Artykuł przedrukowywano czterokrotnie w różnych antologiach z dziedziny genologii i teorii teatru.

Stopień doktora nauk humanistycznych w dziedzinie kulturoznawstwa uzyskała w 1974 w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. W rozprawie doktorskiej Od teatru aliterackiego do teatru z widzem (1974) dokonała typologizacji i krytycznej analizy dwudziestowiecznej estetyki i teorii teatru. W oparciu o dysertację doktorską wydała książkę zatytułowaną Na drogach dwudziestowiecznej myśli teatralnej (1975).

Wykładała na Uniwersytecie Warszawskim, filia w Białymstoku, od 1997 Uniwersytecie w Białymstoku, gdzie w latach 1985 - 1995 była drugim w kolejności kierownikiem Zakładu Wychowania Estetycznego na Wydziale Pedagogiki i Psychologii (powstałym w 1978 roku). I to właśnie za jej kadencji w 1995 roku Zakład ten zmienił nazwę na Zakład Kulturoznawstwa.

Habilitowała się na Wydziale Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego w 1983. W rozprawie habilitacyjnej zatytułowanej Etos nowej sztuki pokazała, że zjawisku określanemu mianem kryzysu sztuki i estetyki w latach 60. i 70. XX wieku towarzyszyło konstruktywne dążenie do tworzenia etosu oraz sformułowała w niej filozofię pogranicza sztuki i życia codziennego https://czaskultury.pl/wp-content/uploads/2022/04/99-107_ALazar_WokolEtosuNowejSztukiJolantyBrachCzainy_CzasKultury_1_2022.pdf .

W Szkole Nauk Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN prowadziła seminarium „Kobiecość i męskość w kulturze współczesnej”, które zaowocowało książką Od kobiety do mężczyzny i z powrotem: rozważania o płci w kulturze wydanej w 1997.

Tytuł profesora nauk humanistycznych uzyskała 14.04.1997.

W latach 2002 - 2015 wykładała na SWPS Uniwersytecie Humanistycznospołecznym z siedzibą w Warszawie.

Pośmiertnie odznaczona medalem "Non Omnis Moriar" nadanym jej przez Uniwersytet SWPS 11 lipca 2025.

Członkostwa (1986 - 1989) członkini Uczelnianej Komisji Uniwersytetu Warszawskiego d/s Badań Naukowych.

(1993 - 1996) członkini Senatu Uniwersytetu Warszawskiego.

(1993 -1996) członkini Uczelnianej Komisji Oceniającej (Odwoławczej) Uniwersytetu Warszawskiego.

(1993 - 1996) członkini Komisji Senackiej Uniwersytetu Warszawskiego d/s Rozwoju Kadr Naukowych i Dydaktycznych.

(2000 - 2002) członkini jury Nagrody Literackiej NIKE, której celem jest promocja literatury polskiej, przyznawanej corocznie w październiku za najlepszą książkę roku poprzedniego .

(2002 - 2006) członkini Komitetu Nauk o Kulturze na Wydziale Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk.

Publikacje O znakach literackich i znakach teatralnych [w:] „Studia Estetyczne” t. 2, s. 243-260, Warszawa: Wydawnictwo PAN, 1965[w:] Rzeczywistość Komponowana, Bibliografia, s. 301-310, Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2023, red. Wojciech Szot.. Z teorii widowiska telewizyjnego [w:] „Studia Estetyczne” t. 3, s. 344-349, Warszawa: Wydawnictwo PAN, 1966. Na drogach dwudziestowiecznej myśli teatralnej, Gdańsk: Ossolineum, Wydawnictwo PAN, 1975. Etos nowej sztuki, Warszawa: PWN, 1984. Estetyka pragnień, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1988. Twórczy odbiór sztuki, Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW, 1992. Szczeliny istnienia, Warszawa: PIW, 1992; Kraków: eFKa 1998, 2006, wznowienie – Warszawa: Wydawnictwo Dowody na Istnienie, 2018, wznowienie - Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2022. . Primum philosophari, Warszawa: Oficyna Naukowa, 1993. Progi polskiego feminizmu [w:] „Kwartalnik Pedagogiczny” nr 1/2, s. 343-357, 1995. Konstrukcja filozoficznego eseju [w:] „Kwartalnik Filozoficzny” nr 2, s. 149-162, 1996. Od kobiety do mężczyzny i z powrotem: rozważania o płci w kulturze (red.), Białystok: Trans Humana, 1997. Ciało współczesne [w:] „Res Publica Nowa” nr 11 (146), s. 3-10, 2000. Czechow i wielostka ludzka [w:] „Res Publica Nowa” nr 5 (152), s. 12-19, 2001 https://turgenevmus.ru/wp-content/uploads/2025/%D0%92%D1%8B%D0%BF.%20100.%20%D0%9A%D0%BD.2.%202005(61677902).pdf . Gęstość, tłok, miasto [w:] „Res Publica Nowa” nr 1 (160), s. 54-59, 2002, [przedr. w: Co to jest architektura? Antologia tekstów, s. 17-29, Kraków 2002, red. A. Budak. Manifesta, 8 marca 2003 [w:] „Zadra” nr 4/1 (2002/2003), s. 45-47, 2003.. Polska w cieniu Kościoła [w:] „Rzeczpospolita" nr 105, s. A8, 2003. Radykalna sztuka kobieca na przełomie XX i XXI wieku [w:] „Sztuka i Filozofia” nr 25, s. 76-92, 2004 https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/sztuka-i-filozofia-art-and-philosophy/2004-tom-25/sztuka_i_filozofia-r2004-t25-s76-92.pdf . Błony umysłu, Warszawa: Sic!, 2003, wznowienie - Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2022, . Przesilenie nowoczesności. Teoretyczny i literacki obraz relacji ludzkich [w:] „Teksty Drugie” nr 4, s. 156-172, 2005 https://rcin.org.pl/ibl/Content/52415/WA248_68866_P-I-2524_brach-przesilenie.pdf . Gender w twórczości Olgi Tokarczuk i Tamary Bołdak-Janowskiej [w:] „Pogranicza” nr 2, s. 23-35, 2005. Rzeczywistość komponowana, Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2023, red. Wojciech Szot. .

Adaptacje teatralne, sztuka performatywna i filmowa

Szczeliny Istnienia, Teatr „Trupa” z PMDK w Lubartowie, premiera: 2007, reż. Jolanta Tomasiewicz. Zofia Kulik, film Jak suma drobnych czynności czyni archiwum, 2016. Zofia Kulik, film Suma szmat i archiwum za ścianą, czyli królestwo Heleny Kulik, matki Zofii, w którym dorastała archiwistka, 2017. Szczeliny Istnienia, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, taniec butoh, solo Sylwii Hanff, muz. Pierre Boeswillwald, premiera: 21.09.2018. Szczeliny istnienia: Krzątactwo, Teatr im. Wiliama Horzycy w Toruniu, premiera: 31.05.2020, reż. Paweł Paszta. Miłość jak śmierć naga, performans muzyczny Katarzyny Swinarskiej, Galeria Nizio w Warszawie, premiera: 07.08.2020, kuratorka: Karolina Kliszewska. Cykl Szczeliny. Kobiety w sztukach performatywnych realizowany przez Instytut im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu corocznie od 12.11.2021, kuratorka projektu: Monika Wachowicz. „(...) Szczeliny stają się (...) opowieścią; spowiedzią ciała skierowaną do wewnętrza, lecz zarazem otwartą na obecność tych, którzy jej wysłuchają. Takie pęknięcia istnienia nabierają jeszcze innego znaczenia – stają się miejscem, wspólnotą tych, którzy doświadczają boleści, pozostając „w zawieszeniu”, oraz tych, którzy przychodzą, aby uśmierzyć ból, wysłuchać, przywrócić godność. Szczeliny dedykuję Jolancie Brach-Czainie; w głębi serca czuję, że przyczyniła się do ich powołania (...). Monika Wachowicz, kuratorka”. Szczeliny Istnienia, Teatr w Krakowie im. J. Słowackiego, premiera: 17.11.2023, reż., opracowanie muzyczne: Iwona Kempa, scenariusz: Anna Bas, Iwona Kempa. Szczeliny Istnienia, Akademia Sztuk Teatralnych im. St. Wyspiańskiego w Krakowie filia we Wrocławiu, premiera: 09.02.2024, reż. Bartłomiej Kalinowski https://www.ast.wroc.pl/spektakle/szczeliny-istnienia-rez-bartlomiej-kalinowski/ . Pieśni codzienności, performans teatralno-muzyczny, Fundacja Sztuk Krytycznych, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, premiera: 21.09.2024, inscenizacja i koncepcja: Marcin Krzyżanowski. Nie nazywaj tego wiśnią, w ramach Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA, Mazowiecki Instytut Kultury, premiera: 21.05.2026, reż. Olga Ciężkowska, adaptacja Daria Sobik, muz. Magda Dubrowska.

Wpływ na sztuki plastyczne Filozofia Jolanty Brach-Czainy stanowi inspirację dla artystów plastyków. Wystawy, dla których jej idee były inspiracją oraz obrazy powstałe w nawiązaniu do jej twórczości:

Grzegorz Klaman, kolekcja „Katabasis”, Galeria Arsenał, Białystok: 1993. „Krzątanina 1”, wystawa w Galerii BWA Awangarda, Wrocław: 2001, kuratorka: Anna Płotnicka. „Codzienność”, wystawa w Galerii Arsenał, Białystok: 2003, kurator: Zbigniew Świdziński.