Kromołów – dawna gmina wiejska, istniejąca w latach 1867–1940, 1945–54 i 1973–77 w Kieleckiem i Katowickiem (obecnie teren woj. śląskiego). Siedzibą gminy był przez najdłuższy czas Kromołów (do 1870 odrębna gmina miejska; od 1977 dzielnica Zawiercia)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933. Na przełomie XIX/XX wieku siedziba znajdowała się w Zawierciu Fabrycznym.

Królestwo Polskie Gmina Kromołów powstała w związku z reformą gminną w Królestwie Polskim. Należała początkowo do powiatu olkuskiego w guberni kieleckiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279).

do gminy przyłączono pozbawiony praw miejskich Kromołów, natomiast część gminy Kromołów (Karlin, Kiełkowice, Podzamcze) weszła w skład nowo utworzonej gminy Ogrodzieniec z siedzibą w pozbawionym praw miejskich OgrodzieńcuPostanowienie z 7 (19) listopada 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 425).

Budowa Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w XIX wieku oraz silna urbanizacja wokół wsi Zawiercie Małe (w gminie Kromołów w powiecie olkuskim w guberni kieleckiej) i Zawiercie Duże (w gminie Poręba Mrzygłodzka w powiecie będzińskim w guberni piotrkowskiej) sprawiło, że w 1890 roku całą gminę Kromołów przyłączono do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej. Jednocześnie Zawiercie Małe włączono do gminy Poręba Mrzygłodzka, przez co oba Zawiercia należały odtąd do jednej gminy. Jednak na wschód od Warty, w gminie Kromołów, powstawały ciągle nowe zakłady przemysłowe i osiedla przyfabryczne (Zawiercie Fabryczne). Tam też ulokowano siedzibę gminy KromołówAbramski J., Zawiercie. Studium monograficzne, Zawiercie: Miejski Ośrodek Kultury „Centrum”, 1994, ISBN 83-902833-0-1..

I wojna światowa W czasie I wojny światowej (1915 rok) gmina Kromołów znalazła się pod okupacją austriacką, gdzie weszła w skład nowego powiatu dąbrowskiego. Przeprowadzenie granicy z niemiecką strefą okupacją wzdłuż Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej sprawiło, że wschodnia, przemysłowa część skupiska zawierciańskiego (Zawiercie Fabryczne) w gminie Kromołów (gdzie znajdowała się siedziba gminy Kromołów) została odcięta od znajdujących się pod okupacją niemiecką Zawiercia Dużego i Zawiercia Małego (w gminie Poręba) i reformowanego tam powiatu będzińskiego. Ponadto 1 lipca 1915 Niemcy połączyli Zawiercie Małe i Zawiercie Duże w nowe miasto Zawiercie na mocy Ustawy Miejskej dla okręgów Królestwa Polskiego znajdujących się pod zarządem niemieckimDziennik Rozporządzeń dla Jenerał Gubernatorstwa Warszawskiego. 1915, nr 12, poz. 25.. Spowodowało to niekorzystny podział rosnącej aglomeracji przemysłowej. Mając to na uwadze, władze austriackie zasygnalizowały już w marcu 1915, że organizacja gminy Kromołów nie została w pełni przeprowadzona i że "obszar gminy pozostaje ten sam jak dotychczas, o ile wskutek umowy z niemieckim zarządem wojskowym co do granicy, części gminy nie przypadają na terytorium zarządu Niemieckiego"Amtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 1. Do umowy doszło 15 sierpnia 1915, kiedy to Zawiercie Fabryczne z fabryką Huldscinskiego wyłączono z gminy Kromołów, zatwierdzając tym samym jego przynależność do miasta Zawiercia w niemieckiej strefie okupacyjnej. Równocześnie, siedzibę gminy Kromołów przeniesiono z konieczności z Zawiercia Fabrycznego z powrotem do Kromołowa.

Po tej strategicznej zmianie, gmina Kromołów liczyła w 1916 roku 6567 mieszkańców (w 1914 roku 28.724) a Zawiercie 30.436 mieszkańcówStan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego.

II Rzeczpospolita Po odzyskaniu niepodległości władze polskie utrzymały status miejski Zawiercia (a zarazem podział gminy Kromołów), zgodnie z wydanym w marcu 1919 rozporządzeniem unieważniającego wszelkie zmiany w podziale administracyjnym Królestwa Polskiego wprowadzone przez okupantów, z wyjątkiem zmian dotyczących granic miastRozporządzenie Min. Spraw Wewn. z dnia 19 marca 1919 r. (Dz. Urz. Min. Spraw Wewn. Nr 21 poz. 265).

Na początku okresu międzywojennego gmina Kromołów należała do powiatu będzińskiego w woj. kieleckim. W 1926 roku gmina składała się z miasteczja Kromołów (2065 mieszkańców, 3467 mórg) i 6 wsi: Blanowice (911 mieszkańców, 1142 mórg), Bzów (706 mieszkańców, 1837 mórg), Łośnice (773 mieszkańców, 554 mórg), Piecki-Pomrożyce (247 mieszkańców, 374 mórg), Morsko (274 mieszkańców, 798 mórg) i Skarżyce (345 mieszkańców, 654 mórg). Wójtem gminy w 1926 roku był Jan Turlej.

1 stycznia 1927 roku gmina weszła w skład nowo utworzonego powiatu zawierciańskiego w tymże województwie.

PRL Pierwsza odsłona Po II wojnie światowej gmina Kromołów przez bardzo krótki czas zachowała przynależność administracyjną do województwa kieleckiego, lecz już 18 sierpnia 1945 roku została wraz z całym powiatem zawierciańskim przyłączona do województwa śląskiego (od 6 lipca 1950 roku pod nazwą woj. katowickie, a od 9 marca 1953 jako woj. stalinogrodzkie).

1 stycznia 1951 roku część obszaru gminy Kromołów (kolonie Warty i Ręby oraz przysiółek Stawki) przyłączono do Zawiercia.

1 lipca 1952 roku gmina składała się z 6 gromad: Blanowice, Bzów, Kromołów, Łośnice, Pomrożyce i SkarżyceWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.

Jednostka została zniesiona 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin.

Druga odsłona Gmina Kromołów została reaktywowana 1 stycznia 1973 roku w powiecie zawierciańskim w woj. katowickim. W jej skład weszło 8 sołectw: Blanowice, Bzów, Karlin, Kromołów, Łośnice, Pomrożyce, Skarżyce i ŻarkowiceUchwała Nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 20 grudnia 1972 r., Nr. 12, Poz. 103).

1 czerwca 1975 roku gmina weszła w skład nowo utworzonego mniejszego woj. katowickiego.

1 lutego 1977 roku gmina została zniesiona, a jej obszar w całości włączony do miasta Zawiercia.

Przypisy

Kategoria:Dawne gminy w województwie kieleckim Kategoria:Dawne gminy w województwie katowickim Kategoria:Historia Zawiercia