mały|Herb wielki Księstwa thumb|Mapa Wielkiego Księstwa Poznańskiego (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu) Wielkie Księstwo Poznańskie (, ) – autonomiczne księstwo, wchodzące w skład Prus (pozostające – z wyjątkiem lat 1848–1851 – obok Prus Zachodnich i Wschodnich, poza Związkiem Niemieckim), powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające w zamierzeniu mocarstw zaspokoić narodowe dążenia Polaków w związku z wyłączeniem, decyzją kongresu, Wielkopolski i zachodniej części Kujaw z terytorium Księstwa Warszawskiego, z którego utworzono Królestwo Polskie, państwo konstytucyjne, związane jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznanian, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831 r., a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 – całkowicie zniesiona. Administracja pruska bez żadnego aktu prawnego zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen), ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy). Nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.

Wielcy książęta poznańscy Fryderyk Wilhelm III Pruski – król Prus Fryderyk Wilhelm IV Pruski – król Prus Wilhelm I Pruski – cesarz niemiecki i król Prus Fryderyk III Pruski – cesarz niemiecki i król Prus Wilhelm II Pruski – cesarz niemiecki i Król Prus

Terytorium i ludność Obszar wielkiego księstwa obejmował zachodnią część podzielonego między Prusy i Rosję Księstwa Warszawskiego (z części wschodniej utworzono Królestwo Polskie), czyli Wielkopolskę bez jej wschodniej części oraz Kujawy. Obszar księstwa obejmował 28 951 km², siedzibą władz został Poznań. Częścią Księstwa Warszawskiego była także ziemia chełmińska, ale ta znalazła się w prowincji Prus Zachodnich.

Wielkie Księstwo Poznańskie zamieszkiwało w 1815 około 779 tys. osób, a pierwszy urzędowy spis ludności w Księstwie z 1816 wykazał zwiększenie populacji do 820 176 osób, głównie Polaków, a także Niemców i Żydów.

Podział administracyjny w latach 1819–1918 Utworzona w 1815 roku prowincja odziedziczyła podział na powiaty dokonany w 1796 roku w Prusach Południowych i zachowany z niewielkimi zmianami w czasach Księstwa Warszawskiego. Po kilku zmianach w latach 1815–1819 powstał trwały podział na rejencje i powiaty, który utrzymał się do reformy z 1887, kiedy zwiększono liczbę powiatów z 26 do 42. Podział z 1887 r. przetrwał do roku 1918.

(W tym czasie nazwy powiatów pisano wielką literą.) rejencja poznańska, Poznań – w 1819 roku 17 powiatów, od 1887 roku 28 powiatów, w tym 1 miejski Powiat babimojski, Babimost Powiat bukowski (1815–1887), Buk / (od 1848) Nowy Tomyśl Powiat gostyński, Gostyń – w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego Powiat grodziski, Grodzisk Wielkopolski (pierwotnie powiat bukowski, w 1887 roku wydzielony jako osobny powiat) Powiat jarociński, Jarocin – w 1887 wydzielony z powiatu pleszewskiego Powiat kępiński, Kępno – w 1887 wydzielony z powiatu ostrzeszowskiego Powiat kościański, Kościan Powiat koźmiński, Koźmin – w 1887 wydzielony z powiatu krotoszyńskiego Powiat krobski, Krobia – w 1887 zlikwidowany i podzielony na powiaty gostyński i rawicki Powiat krotoszyński, Krotoszyn Powiat leszczyński, Leszno – w 1887 wydzielony z powiatu wschowskiego Powiat międzychodzki, Międzychód Powiat międzyrzecki, Międzyrzecz Powiat nowotomyski, Nowy Tomyśl – w 1887 wydzielony z powiatu bukowskiego Powiat obornicki, Oborniki Wielkopolskie Powiat odolanowski, Ostrów Wielkopolski Powiat ostrowski, Ostrów Wielkopolski – w 1887 wydzielony z powiatu odolanowskiego Powiat ostrzeszowski, Ostrzeszów Powiat pleszewski, Pleszew Miasto Poznań – w 1887 wydzielone jako powiat miejski ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego Powiat poznański, Poznań – w 1887 zlikwidowany i podzielony na 3 powiaty: poznański wschodni, poznański zachodni i miejski powiat Poznań Powiat poznański wschodni, Poznań – w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego Powiat poznański zachodni, Poznań – w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego Powiat rawicki, Rawicz – w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego Powiat skwierzyński, Skwierzyna – w 1887 wydzielony z powiatu międzychodzkiego Powiat szamotulski, Szamotuły Powiat śmigielski, Śmigiel – w 1887 wydzielony z powiatu kościańskiego Powiat śremski, Śrem Powiat średzki, Środa Wielkopolska Powiat wrzesiński, Września – w 1818 przekształcony z powiatu pyzdrskiego, Pyzdry Powiat wschowski, Wschowa rejencja bydgoska, Bydgoszcz – w 1819 roku 9 powiatów, od 1887 roku 14 powiatów, w tym 1 miejski Miasto Bydgoszcz – w 1887 wydzielone jako powiat miejski z powiatu bydgoskiego Powiat bydgoski, Bydgoszcz Powiat chodzieski, Chodzież Powiat czarnkowski, Czarnków Powiat gnieźnieński, Gniezno Powiat inowrocławski, Inowrocław Powiat mogilnicki, Mogilno Powiat strzelneński, Strzelno – w 1887 wydzielony z powiatu inowrocławskiego Powiat szubiński, Szubin Powiat wągrowiecki, Wągrowiec Powiat wieleński, Wieleń – w 1887 wydzielony z powiatu czarnkowskiego Powiat witkowski, Witkowo – w 1887 wydzielony z powiatu gnieźnieńskiego Powiat wyrzyski, Wyrzysk Powiat żniński, Żnin – w 1887 wydzielony z powiatu szubińskiego oraz częściowo wągrowieckiego i mogileńskiego

Ustrój

Władcą księstwa był król pruski, reprezentowany przez księcia-namiestnika (przez cały okres istnienia tego urzędu był nim Antoni Henryk Radziwiłł). Pełnił on przede wszystkim funkcje reprezentacyjne i honorowe. Nadzór nad administracją państwową sprawował mianowany przez rząd w Berlinie naczelny prezes księstwa. W 1824 powołano dodatkowo Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego, który miał jednak jedynie charakter doradczy. Pierwsza sesja tego sejmu miała miejsce dnia 21 października 1827 roku, a ostatnia (siódma) – 9 lutego 1845 roku. Jego marszałkiem wybrany został ks. ordynat Antoni Sułkowski z Rydzyny. W jego skład wchodzili posłowie, wybrani przez właścicieli dóbr ziemskich (było ich 22), posłowie wybierani przez właścicieli dóbr miejskich (16) oraz posłowie wybierani pośrednio przez mieszkańców gmin wiejskich (8). Oprócz tego w skład sejmu wchodzili nieliczni członkowie dziedziczni.

Administracyjnie księstwo podzielono na rejencje poznańską i bydgoską, te zaś na 26 powiatów, w których władzę sprawowali landraci.

Historia thumb|Fragment Patentu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z 15 maja 1815 r. ustanawiający Wielkie Księstwo Poznańskie

Powstałe w wyniku realizacji artykułu 1 Umowy rosyjsko-pruskiej z 3 maja 1815 roku i potwierdzonego artykułem 2 Aktu Końcowego Kongresu wiedeńskiego z dnia 9 czerwca 1815 roku, oddzielającego ziemie zachodniej Wielkopolski i Kujaw od reszty Księstwa Warszawskiego i wcielone do Królestwa Prus Patentem króla Fryderyka Wilhelma III w dniu 15 maja 1815 roku. 3 sierpnia 1815 roku w Poznaniu odbyła się uroczystość złożenia królowi Prus hołdu przez mieszkańców nowo utworzonego księstwa wobec reprezentującego króla namiestnika – ks. Antoniego Henryka Radziwiłła. Pierwszym Naczelnym Prezesem administracji księstwa w latach 1815–1824 był Joseph von Zerboni di Sposetti. Deklarowana w 1815 dwujęzyczność księstwa miała, w zamierzeniu monarchy, zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków. Nie była ona jednak nigdy ściśle respektowana, a ponowny proces germanizacji rozpoczął się od samego początku istnienia Księstwa. Poparcie przez społeczeństwo polskie powstania listopadowego dało Prusom pretekst do likwidacji autonomii Księstwa. W 1831 zlikwidowano urząd księcia-namiestnika, podporządkowując Wielkie Księstwo mianowanemu z Berlina prezesowi naczelnemu. Proces odgórnej germanizacji uległ wówczas nasileniu, osiągając apogeum po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r.

Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848 r., gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską (aczkolwiek nie miało do tego prawa). Natomiast Wielkie Księstwo jako twór polityczny zniknęło, gdy w konstytucji Prus z 5 grudnia 1848 nie znalazł się zapis o jego istnieniu.

Polskie organizacje w Wielkim Księstwie Poznańskim Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego (TPN, zał. 1841), stypendia dla zdolnej, biednej młodzieży; Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego (CTG, zał. 1861), promocja nowoczesnego rolnictwa; Towarzystwo Czytelni Ludowych (TLC, zał. 1880), polska oświata pośród ludu; Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (PTPN zał. 1857), promowanie nauki i sztuki; Związek Polskich Towarzystw Sportowych (ZPTS zał. 1913), rozwój sportu polskiego.

Zobacz też Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego zał. 1861 powstanie wielkopolskie (1794) powstanie wielkopolskie (1806) powstanie wielkopolskie (1846) powstanie wielkopolskie (1848) Republika Ostrowska 10 listopada 1918 roku powstanie wielkopolskie 1918–1919 roku Gazeta Wielkiego Księstwa Poznańskiego Kraj Warty

Przypisy

Bibliografia Konstanty Kościński, Przewodnik pod Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem, Poznań 1909 Jerzy Kozłowski, Administracja Wielkopolski pod pruskim zaborem 1793–1918, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu, Wydawnictwo Terra, Poznań 2000

Linki zewnętrzne Jan Nepomucen Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księztwa Poznańskiego, Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), Lipsk 1846 Wielkie Księstwo Poznańskie: Polacy, Niemcy, pruska polityka 1815–1914 (strona Instytutu Pamięci Narodowej) Podział administracyjny Prowincji Poznańskiej w przeddzień wybuchu Powstania Wielkopolskiego 1918-9 (strona Instytutu Pamięci Narodowej) Ludność polska i niemiecka w Prowincji Poznańskiej w przeddzień wybuchu Powstania Wielkopolskiego 1918-9 (strona Instytutu Pamięci Narodowej)

Kategoria:Królestwo Prus Kategoria:Prowincje pruskie