250px|prawo|mały|Współczesne formy opłatka wigilijnego 250px|prawo|mały|Opłatki podczas spotkania świątecznego w Senacie (2014) Opłatek (z „dar ofiarny”) – bardzo cienki biały płatek chlebowy, przaśny (czyli niekwaszony i niesolony), wypiekany z białej mąki i wody bez dodatku drożdży, którym dzielą się chrześcijanie, zgromadzeni przy stole wigilijnym, składając sobie życzenia.
Zwyczaj dzielenia się opłatkiem w wigilię Bożego Narodzenia jest powszechny przede wszystkim w Polsce i w rodzinach polonijnych, ale spotykany także na Słowacji, Litwie, Białorusi, Ukrainie i .
Opłatek wigilijny jest symbolem pojednania i przebaczenia, znakiem przyjaźni i miłości. Dzielenie się nim na początku wieczerzy wigilijnej wyraża chęć bycia razem. Ma swoją symbolikę w wymiarze nie tylko duchowym: sama materia opłatka: „chleb”, podkreśla również doczesny charakter życzeń. W podtekście tego życzenia jest nawiązanie do modlitwy Ojcze Nasz: oby nam go nie zabrakło (chleba naszego powszedniego...). Symbolika chleba ma jeszcze inny wymiar: należy być jak chleb dobrym i jak chleb podzielnym.
Tradycja łamania się opłatkiem swoje korzenie ma w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Nie miała początkowo związku z Bożym Narodzeniem, była symbolem komunii duchowej członków wspólnoty. Zwyczaj błogosławienia chleba nazywano eulogiami. Z czasem na wigilijną mszę przynoszono chleb, który błogosławiono i którym się dzielono. Zabierano go też do domów dla chorych, czy tych, którzy z różnych powodów nie byli w kościele, przesyłano krewnym i znajomym.Praktyka przesyłania sobie eulogii, popularna w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, zanikać zaczęła w IX wieku na mocy dekretów synodów karolińskich, które chciały zachować zacierającą się różnicę między chlebem konsekrowanym a pobłogosławionym.
Opłatki wypiekano przy klasztorach oraz kościołach. Używano w tym celu specjalnych metalowych form, do których wlewano ciasto.
Na początku XIX wieku popularne stały się, znane jedynie w Polsce, ozdoby z opłatka, które zawieszano nad stołem wigilijnym. Miały one zapewnić szczęście i pomyślność w nadchodzącym roku. Również tzw. światy, którymi dekorowano zawieszane u sufitu podłaźniczki, wykonywano z kolorowego ciasta opłatkowego. Ozdoby te przybierały różnorodne formy geometryczne – kule, gwiazdy czy wielościany – i symbolizowały harmonię, pokój oraz więź między domownikami. Tradycja ta była szczególnie żywa w południowych i wschodnich regionach Polski, gdzie zachowała się miejscami aż do połowy XX wieku.
Oprócz białego opłatka, przeznaczonego na komunikanty oraz do łamania się podczas wigilii, wypieka się także opłatki kolorowe, przeznaczone dla zwierząt domowych i bydła. Zwyczaj ten miał charakter symboliczny – zwierzęta, według wierzeń ludowych, również uczestniczyły w radości Bożego Narodzenia i należało je w tym dniu obdarować. Na Śląsku znany jest tzw. radośnik, czyli opłatek posmarowany miodem, dawany dzieciom jako znak słodyczy i dobrobytu w nowym roku.
W potocznym znaczeniu opłatek (zwany inaczej spotkaniem opłatkowym) oznacza rodzaj uroczystego spotkania organizowanego w zakładach pracy, wspólnotach oraz instytucjach w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia, połączonego z łamaniem się opłatkiem i składaniem życzeń. Spotkania te mają na celu podkreślenie więzi wspólnotowych i pielęgnowanie tradycji chrześcijańskich oraz rodzinnych.
Współcześnie tradycja dzielenia się opłatkiem jest kultywowana nie tylko w Polsce, lecz także wśród Polonii na całym świecie. Spotkania opłatkowe organizowane są w polskich parafiach, stowarzyszeniach i szkołach m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Niemczech czy Australii. Dla wielu emigrantów stanowią one symboliczny sposób podtrzymywania więzi z ojczyzną oraz przekazywania polskich zwyczajów świątecznych kolejnym pokoleniom.
Zobacz też
prosfora podpłomyk
Przypisy
Kategoria:Katolicyzm w Polsce Kategoria:Pieczywo obrzędowe Kategoria:Zwyczaje bożonarodzeniowe Kategoria:Zwyczaje staropolskie Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Linki zewnętrzne Wypiek Opłatków