mały|1 DGren. - przegląd pododdziałów thumb|1 Dywizja Grenadierów WP we Francji - uroczystości 3 Maja 1940, trybuna, goście 1 Dywizja Grenadierów () – dywizja piechoty Wojska Polskiego we Francji, w latach 1939–1940.

Powstanie i organizacja Dywizja była pierwszą wielką jednostką Wojska Polskiego sformowaną we Francji. Jej formowanie rozpoczęto już w połowie września 1939 roku w obozie ćwiczebnym w Camp de Coëtquidan. Wtedy to w uzgodnieniu z rządem francuskim ogłoszono pobór polskich obywateli mieszkających we Francji oraz zaciąg ochotniczy wśród emigracji pochodzenia polskiego.

13 listopada 1939 Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski wydał formalny rozkaz o sformowaniu 1 Dywizji PiechotyOd 3 maja 1940 dywizja nosiła nazwę 1 Dywizji Grenadierów → . Na dowódcę dywizji gen. Sikorski wyznaczył płk. Stanisława Maczka, ówczesnego dowódcę oddziałów polskich w Coëtquidan, mianując go jednocześnie generałem brygady. W styczniu 1940 dowódcą 1 Dywizji został płk dypl. Bronisław Duch (od 3 maja 1940 roku – generał brygady), który był faktycznym organizatorem dywizji.

Zawiązki stanowili oficerowie z rezerwowych ośrodków szkolenia i szeregowi z oddziałów polskich zgrupowanych w Coetquidan uzupełniani napływającymi żołnierzami z poboru i ewakuacji.

Umundurowanie żołnierzy pochodziło z okresu I wojny światowej i było w kolorze błękitnym. Nie odpowiadało ono wymogom ówczesnego pola walkiUmundurowanie wymieniono dopiero w kwietniu 1940. Brakowało sprzętu i uzbrojenia. W połowie lutego dywizja przekazała trzy najlepiej wyszkolone bataliony wraz ze sprzętem do tworzącej się brygady podhalańskiej.

W drugiej połowie kwietnia 1940 przetransportowano dywizję do strefy przyfrontowej w okolice Colombey-les-Belles w Lotaryngii. Tu w przyspieszonym tempie pobierano sprzęt i szkolono się. Prace organizacyjne wyraźnie utrudniała nieprzychylna postawa ludności cywilnej. Żołnierze złożyli przysięgę 25 maja 1940.

W czerwcu 1940 1 Dywizja Grenadierów osiągnęła stan 16 165 ludzi i stała się pełnowartościową jednostką bojową.

Obsada personalna Kwatery Głównej thumb|Bronisław Duch thumb|patka na kurtkę oficerską thumb|patka na kurtkę szeregowca Obsada personalna Kwatery Głównej dowódca dywizji – gen. bryg. Bolesław Bronisław Duch dowódca piechoty dywizyjnej – płk dypl. Zygmunt Grabowski oficer sztabu – mjr dypl. piech. Jan Franciszek Wawrzkiewicz oficer sztabu – kpt. dypl. piech. Mieczysław Józef Czupryna oficer sztabu – kpt. łącz. Tadeusz Justyn Szulc dowódca artylerii dywizyjnej – gen. bryg. Rudolf Niemira oficer sztabu - ppłk dypl. art. Zdzisław Grzymirski dowódca saperów – ppłk sap. Teodor Leon Zaniewski dowódca taborów – mjr kaw. Stanisław Bartlitz szef sztabu – ppłk dypl. Józef Skrzydlewski szef Oddziału I – kpt. dypl. piech. Kazimierz Konrad Czechowski szef Oddziału II – kpt. dypl. pil. Roman Czerniawski szef Oddziału III – mjr dypl. piech. Witold Bronisław Sujkowski szef Oddziału IV – mjr dypl. art. Olgierd Dunin-Borkowski szef służby intendentury – mjr int. z wsw Kazimierz Józef Kuźniarski szef służby zdrowia – mjr lek. dr Ludwik Krzewiński szef służby weterynaryjnej – mjr lek. wet. dr Stefan Włodzimierz Kejdana komendant kwatery głównej – mjr Tadeusz Müller

Struktura organizacyjna Dywizja była formowana według etatów francuskich. Kwatera Główna 1 Dywizji Grenadierów 1 pułk grenadierów Warszawy 2 pułk grenadierów wielkopolskich im. Bolesława Chrobrego 3 pułk grenadierów śląskich 1 oddział rozpoznawczy im. Księcia Józefa Poniatowskiego 1 Wileński pułk artylerii lekkiej im. gen. Bema 1 Pomorski pułk artylerii ciężkiej 1 Modliński batalion saperów im. Tadeusza Kościuszki 1 Gdański batalion łączności dywizyjna kompania pionierów dywizyjne zgrupowanie przeciwpancerne dywizyjna kompania samochodowa dywizyjny park artylerii i pionierów park saperów dywizyjna grupa sanitarna sąd polowy poczta polowa dywizyjna czołówka kulturalno-oświatowa (świetlicowa)

Dywizja liczyła: oficerów – 580 podoficerów – 2600 szeregowych – ok. 13 000 Sprzęt to: 12 000 karabinów 336 ręcznych karabinów maszynowych 176 ciężkich karabinów maszynowych 27 moździerzy kal. 60 mm 24 moździerze kal. 81 mm 54 działa przeciwpancerne kal. 25 mm 8 dział przeciwpancernych kal. 47 mm 36 armat kal. 75 mm 24 haubice kal. 155 mm. 560 samochodów 1600 wozów i biedek

Działania bojowe Pod koniec kwietnia 1940 roku dywizja została skierowana w rejon Colombey-les-Belles w Lotaryngii, a następnie w połowie maja Lunéville. W dniu 18 maja 1940 roku weszła w skład XX korpusu armii francuskiej – składającego się z francuskiej 52 Dywizji Piechoty i grupy fortecznej Sarry, który znajdował się w rejonie Sarry – jednego z odcinków linii Maginota. Początkowo poszczególne oddziały dywizji zostały rozdzielone pomiędzy jednostki francuskie. Dopiero w dniu 14 czerwca 1940 roku, gdy Niemcy uderzyli na wojska francuskie – dywizja wystąpiła jako całość, broniąc środkowego odcinka XX Korpusu. W dniu 15 czerwca 1940 roku dywizja cały dzień broniła zajmowanego odcinka obrony, lecz z uwagi na wycofanie się francuskiej 52 Dywizji Piechoty, w nocy wycofała się w rejon Dieuze. Broniła się tam w dniu 16 czerwca, a jej artyleria (1 pal) razem z artylerią francuską (I/17 pal) powstrzymują natarcie II batalionu 499 niemieckiego pułku piechoty, zadając mu poważne straty (zginął między innymi dowódca tego batalionu, major Hutterer)A. Hohnadel, J-Y Mary, Sarre 1940. Operation Tiger, Batailles HS 13. W nocy dywizja wycofała się na linię kanału Marna – Ren, gdzie zajęła pozycje obronne pod Lagarde. Broni tam pozycji przez następne dwa dni, lecz wobec rozbicia francuskiej 52 Dywizji Piechoty i wycofania się grupy fortecznej Sarry, wycofuje się w rejon lasów pod Baccarat. Zajmuje tam pozycje obronne w rejonie miejscowości Merviller. W dniu 19 czerwca 1940 roku XX Korpus zostaje okrążony a wraz z nim 1 Dywizja Grenadierów. W tym dniu 1 Dywizja Grenadierów zajmuje swoją ostatnią pozycję obronną w rejonie Raon-l’Étape. W dniu 21 czerwca 1940 roku gen. bryg. Bronisław Duch wobec niemożności prowadzenia dalszych walk oraz podjęciu rozmów w sprawie zawieszenia broni z Niemcami podjął decyzję o rozwiązaniu dywizji i przedzieraniu się żołnierzy na południe Francji lub do Szwajcarii. Tego dnia dywizja przestała istnieć. Części żołnierzy udało się dostać do Wielkiej Brytanii, w tym dowódcy dywizji gen. bryg. Bronisławowi Duchowi.

Straty 1 Dywizji Grenadierów w toku prowadzonych działań w trakcie kampanii francuskiej wyniosły około 5200 żołnierzy. 196px|Położenie Dywizji 16 czerwca200px|Położenie Dywizji 17 czerwca200px|Położenie Dywizji 18 czerwca202px|Położenie Dywizji 19 i 20 czerwca Odtworzenie 1 Dywizji Grenadierów (Kadrowej) PSZ Na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza gen. broni Władysława Sikorskiego L.dz.370/Tjn./43 z dnia 20 marca 1943 w składzie I Korpusu w Szkocji, 1 Samodzielna Brygada Strzelców została przemianowana na 1 Dywizję Grenadierów (Kadrową). Nowa dywizja miała posiadać kompletną obsadę oficerską oraz zawiązki szeregowych, pozwalające na odtworzenie po otrzymaniu uzupełnień szeregowych liniowej dywizji piechoty. W trakcie przeformowania miała przekazać w terminie do 15 kwietnia 1943 26 oficerów i 1500 szeregowych na uzupełnienie 1 Dywizji Pancernej. Przekazaniu do 1 DPanc podlegały niektóre oddziały w całości jak 1 batalion strzelców podhalańskich, II dywizjon 1 pułku artylerii lekkiej i szwadron 1 oddziału rozpoznawczego. Dodatkowo 1 DGren. (kadrowa) miała dokonać wymiany z 1 DPanc wszystkich żołnierzy w wieku do lat 40 z kategorią zdrowia „A”, a otrzymać w zamian żołnierzy starszych i z niższymi kategoriami zdrowia. Dywizja stacjonowała w rejonie Alloa–Bridge of Allan–Alva. Dowódcą dywizji został gen. bryg. Bronisław Duch. W sierpniu 1943 1 DGren.(kadrowa) liczyła 1721 szeregowych. Ze względu na przejście 1 DPanc na nową organizację brytyjską składająca się z jednej brygady pancernej i jednej brygady strzelców, na potrzeby tej drugiej przekazano z 1 DGren. (kadrowej) kolejnych 400 szeregowych z kategorią zdrowia „A” i w wieku do lat 40. Dodatkowo ze względu na groźbę niedopuszczenia do walk na kontynencie 1 DPanc ze względu na braki kadrowe, przekazano następnych żołnierzy z odpowiednią kategorią zdrowia i wieku. W wyniku kolejnej reorganizacji na mocy rozkazu Naczelnego Wodza gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego L.dz.1230/Tjn./43 z dnia 21 września 1943 w skład dywizji włączono 16 Brygadę Pancerną (skadrowaną). Od tego momentu rozkazem NW L.dz.1210/Tjn./43 z 21 września zmieniono dywizji nazwę na 2 Dywizja Grenadierów Pancernych (kadrowa), rozkaz ten wszedł w życie 22 listopada 1943, dywizja składała się z dowództwa dywizji z Kwaterą Główną, 1 Brygady Grenadierów (kadrowej), 16 Brygady Pancernej (kadrowej), Dowództwa Artylerii Dywizyjnej z trzema kadrowymi dywizjonami oraz z dywizyjnych pododdziałów broni (łączności, żandarmerii) i służb (warsztatowo-naprawczej, zaopatrywania i sanitarnej). Dalszym rozkazem NW L.dz.560/Tjn./44 z 20 maja 1944 nazwę zmieniono na Dywizja Grenadierów Pancernych (kadrowa). Po napływie uzupełnień głównie szeregowych w lutym 1945 z Dywizji Grenadierów Pancernych (kadrowej) była formowana 4 Dywizja Piechoty, po wyłączeniu z jej składu 16 Brygady Pancernej.

Symbole dywizji Odznaka pamiątkowa 2 lipca 1943 roku Naczelny Wódz WP rozkazem nr 3 zatwierdził odznakę pamiątkową 1 Dywizji Grenadierów, którą otrzymali wszyscy żołnierze dywizji.

Odznaka o wymiarach 52 x 26 mm wykonana w mosiądzu i białym metalu, srebrzona, lekko oksydowana na kolor starego srebra, jednoczęściowa. Posiada kształt tarczy, na której wsparty jest stylizowany orzeł polski, stanowiący tło krzyża lotaryń-skiego, nawiązującego do miejsca powstania jednostki. Na obwodzie tarczy umieszczono napis będący dewizą jednostki: „Bóg-Honor-Ojczyzna”. W dolnej części tarczy „płonący granat” - znak grenadierów, na nim inicjały dywizji „D1G”. Mocowana nakrętką firmową na lewej górnej kieszeni munduru. Autor projektu: ppor. Marian Walentynowicz. Wykonawca: Zakład Kirkwood and Son - Edinburgh.

Barwy dywizji granatowa patka z żółtą wypustką

Pamięć o dywizji

Po wojnie na terenie Wielkiej Brytanii działał Związek Grenadierów – organizacja kombatantów 1 Dywizji Grenadierów.

W 1970, w trzydziestą rocznicę walk 1 Dywizji Grenadierów pod Lagarde, został odsłonięty pomnik poświęcony żołnierzom dywizji poległym w walkach na terenie Lotaryngii.

W 1989 odsłonięto w Białymstoku (przy ul. M. Curie-Składowska 7/9) pomnik poświęcony „Polskim Siłom Zbrojnym na Zachodzie 1939–1945”, na którym umieszczono epitafium upamiętniające 1. Dywizję Grenadierów.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Tadeusz Medycki: Widzieć przyszłość jasną. Wyd. UAM Poznań 2008

Józef Smoliński, Wojsko Polskie we Francji, Warszawa 1995. Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej. Tom II.Kampanie Na Obczyźnie.Część 1. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego.Londyn 1959.

Kategoria:1 Dywizja Grenadierów Kategoria:Polskie jednostki piechoty rozwiązane w 1940 Kategoria:Dywizje grenadierów