Wilczomlecz nadobny, wilczomlecz piękny, poinsecja nadobna, poinsecja, gwiazda betlejemska (Euphorbia pulcherrima Willd. ex Klotzsch) – gatunek krzewu z rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Pochodzi z Meksyku i Gwatemali. W latach 20. XIX wieku odkryty dla nauki i przewieziony z Meksyku do Stanów Zjednoczonych, stał się tam popularną rośliną ozdobną. Spopularyzowany został w połowie XX wieku, gdy wyhodowano odmiany dobrze znoszące warunki panujące w mieszkaniach strefy umiarkowanej. Jest uprawiany w wielu krajach świata, przy czym w krajach międzyzwrotnikowych jako roślina ogrodowa. Pod względem gospodarczym jest najważniejszą rośliną doniczkową na świecie.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalnie gatunek występuje w pasie o długości około dwóch tysięcy km wzdłuż wybrzeża Pacyfiku w Meksyku i południowej Gwatemali. W północnym Meksyku gatunek rośnie w stanach Durango i Sinaloa, a w części południowej w stanach: Chiapas, Guerrero, Jalisco, Michoacán, Nayarit i Oaxaca. Wiadomo, że już w XVI wieku doszło do rozprzestrzeniania gatunku z udziałem człowieka. Aztekowie przemieścili te rośliny w okolice obecnie istniejącego miasta Meksyk, prawdopodobnie lokalizacją pośrednią w przemieszczaniu była północna część stanu Guerrero. W okolicach tych występują dzikie rośliny, jednak zwiększona częstość występowania roślin w pobliżu skupisk ludności wskazuje, że są one pozostałością ogrodnictwa sprzed wieków. Według tradycji i badań genetycznych kultywary rozpowszechnione w wielu miejscach świata pochodzą od roślin rosnących w północnej i zachodniej części Guerrero.
Gatunek uprawiany jest powszechnie jako roślina ozdobna, w obszarze międzyzwrotnikowym w gruncie. Na niektórych obszarach w Afryce, na Wyspach Kanaryjskich i w Indiach jest to gatunek inwazyjny.
Morfologia mały|Pokrój krzewu mały|Kwiatostan i szerokie, barwne podsadki u odmiany uprawnej mały|Owoce i wąskie podsadki formy typowej Pokrój W swoim naturalnym siedlisku jest to roślina drewniejąca (krzew lub niskie drzewo) o wysokości do 1–3 m (rzadko 4 m), z tęgimi (u nasady do 8 cm średnicy), ale nielicznymi, rozwidlającymi się i wznoszącymi, zielonymi i nagimi pędami. Na starszych pędach kora jest brązowa lub szara. Uprawiane odmiany doniczkowe osiągają zazwyczaj wysokość do 50 cm. Istnieją formy o jednym pędzie i wielopędowe, które wytwarzają nawet 20-30 barwnych rozet. Roślina wytwarza biały sok mleczny. Korzenie u młodych roślin są mięsiste i pełnią funkcję zapasową. Liście Skrętoległe, u nasady z drobnymi, błoniastymi i szybko opadającymi przylistkami. Blaszka liściowa o długości zwykle do 15 cm, czasem do 20 cm, eliptyczo-lancetowata, wcinana na kształt skrzypiec, z wyciągniętym i zaostrzonym wierzchołkiem. Jest cienka i osadzona na długim i także cienkim ogonku (2 do 5 cm długości). Liście asymilacyjne są ciemnozielone. Szczytowe liście podkwiatostanowe, tzw. przysadki, zebrane w rozetę okalającą niepozorne kwiaty są przebarwione na intensywnie czerwony, różowy, biały lub żółtokremowy kolor. Zazwyczaj jest ich 8–10. Podsadki form dzikich są wąskolancetowate – osiągają do 3–7 cm długości i 1–2 cm szerokości, osadzone są na krótkim ogonku do 4 m długości, u odmian ozdobnych podsadki są znacznie szersze i zwykle też dłuższe. Pełnią one funkcję powabni zwabiającej owady i stanowią o walorach ozdobnych tej rośliny. Rośliny dziko rosnące mają liście krótkotrwałe – pędy szybko się ogałacają. Odmiany uprawne mają liście znacznie dłużej utrzymujące się na pędach. Kwiaty Drobne, rozdzielnopłciowe, niepozorne i pozbawione okwiatu zebrane są w tzw. cyjacja o wysokości 6–8 mm i szerokości 5–7 mm. Cyjacja powstają w skupieniach na szczytach pędów. W centrum znajduje się bezpłatkowy kwiat słupkowy z pojedynczym słupkiem, wydłużający się stopniowo do 10–12 mm, z rozwidloną szyjką do 10 mm długości. Otoczony jest on 25–30 kwiatami męskimi z pojedynczymi pręcikami. Na każdym kubeczkowatym, zielono-żółtym cyjacjum znajduje się dwuwargowy, żółty gruczoł (rzadko dwa gruczoły) o wysokości 4 mm i szerokości 5 mm. Owoce Trójgraniaste torebki o średnicy ok. 1,5 cm i wysokości 2 cm. Są zielone i czasem czerwono lub żółtobrązowo nabiegłe. Nasiona są jajowate, gładkie, jasnoszare, do 9 mm długości i 7 mm szerokości.
Biologia Jest to roślina wieloletnia. Do rozwoju i corocznego kwitnienia wymaga przejścia przez okres spoczynku – jest rośliną dnia krótkiego i do zainicjowania kwitnienia wymaga przez około dwa miesiące przebywania w ciemności przez 8–16 godzin na dobę. W zależności od odmiany, stadium rozwoju i temperatur wymagana długość dnia i nocy dla zainicjowania kwitnienia jest różna. Rośliny tego gatunku rosną szybko, w ciągu jednego sezonu osiągnąć mogą 2–3 m wysokości. Kwitnienie przypada na okres od połowy listopada po styczeń. Owocowanie trwa do kwietnia.
Fizjologia Roślina o niskiej tolerancji na chłód. Niektóre z uprawianych odmian ulegają nieodwracalnym uszkodzeniom już przy temperaturze 8 °C utrzymywanej przez 24 dni. Kilkutygodniowy okres fotoperiodu o długiej nocy konieczny jest zarówno do wytworzenia kwiatów, jak i syntezy antocyjanów oraz zaniku chlorofilu w liściach przykwiatowych. Różnica pomiędzy temperaturą dnia i nocy jest czynnikiem decydującym o morfologii rośliny. Wyższa średnia temperatura dnia powoduje wydłużenie międzywęźli poprzez zwiększenie syntezy endogennych giberelin. Znajomość tego zjawiska jest wykorzystywana praktycznie przy kształtowaniu pokroju roślin przeznaczonych na sprzedaż. Spadek temperatury z 24 do 16 °C prowadzi do zmniejszenia wysokości rośliny o 5-25%, w zależności od okresu przebywania w chłodnych warunkach. Zmiana pokroju może także następować w wyniku zakażenia fitoplazmą. W zakażonych roślinach następuje zanik dominacji wierzchołkowej i powstają liczne rozgałęzienia pędu. Również to zjawisko może być wykorzystane w uzyskiwaniu pożądanego przez ogrodników fenotypu.
Cechy fitochemiczne O barwie podsadek decydują barwniki należące do antocyjanin. U trzech kultywarów stwierdzono, że za czerwoną barwę podsadek odpowiadają te same barwniki: cyjanidyno-3-glukozyd, cyjanidyno-3-ramnoglukozyd, pelargonidynodyno-3-glukozyd i pelargonidyno-3-ramnoglukozyd.
Podobnie jak inne rośliny z rodziny wilczomleczowatych zawiera znaczne ilości lateksu. U 40% osób z alergią na tę substancję pojawiają się objawy alergii w kontakcie z rośliną. Przejawiają się one zapaleniem skóry i wyjątkowo atakami astmy alergicznej. W roślinie stwierdzono również obecność dwóch alergennych białek wspólnych z innymi gatunkami z rodziny. Pomimo istnienia legendy o toksyczności rośliny większość (92,4%) przypadków spożycia nie wiąże się z zatruciem. W pozostałych przypadkach pojawiały się niewielkie zaburzenia żołądkowo-jelitowe, nudności oraz wymioty. Także doświadczenia na zwierzętach nie potwierdzają informacji o toksyczności rośliny. Przy najwyższej stosowanej dawce (25 g/kg) i czternastodniowym okresie obserwacji nie stwierdzono żadnych objawów toksyczności. Nie zaobserwowano także żadnych zmian podczas sekcji zwłok szczurów wykorzystywanych do badań.
Genetyka Liczba chromosomów w komórkach somatycznych E. pulcherrima 2n=28. U części kultywarów 2n=56, są one poliploidalne. Nie udało się uzyskać osobników 2n=48 z krzyżowania kultywarów o 28 chromosomach z tymi o 56 chromosomach. Sugeruje się, że podstawowa haploidalna liczba chromosomów – x, może wynosić 7. Do roku 2015 opisano kilka udanych doświadczeń zakończonych uzyskaniem transgenicznych roślin tego gatunku.
Ekologia W naturze gatunek rośnie w wilgotnych miejscach w zalesionych wąwozach i dolinach w gorących i zrzucających liście w okresie suchym lasach monsunowych, także w lasach zimozielonych, górskich lasach mglistych z dębami i sosnami, w zaroślach kserotermicznych (matorral). Często na zboczach, przydrożach, nad rzekami i strumieniami, na polanach i skrajach lasów. Występuje na rzędnych sięgających do 2600 m n.p.m. Jest to gatunek odporny na susze. Zapylacze kwiatów nie są znani. Poszczególne, występujące w stanie dzikim populacje liczą zwykle niewiele okazów, najczęściej poniżej 20 roślin.
Nazewnictwo Rodzajowa nazwa naukowa (Euphorbia) upamiętnia greckiego lekarza – Euphorbusa, który w I wieku n.e. leczył władcę Mauretanii – Jubę II m.in. za pomocą soku mlecznego roślin z rodzaju wilczomlecz. Nazwa gatunkowa pulcherrima oznacza w łacinie „najpiękniejsza”. Pierwszym botanikiem, który był autorem nazwy i diagnozy gatunkowej był Niemiec – Carl Ludwig Willdenow (1765–1812).
Gatunek znany jest m.in. pod nazwą poinsecja nadobna, pochodzącą od nazwiska amerykańskiego polityka Joela Robertsa Poinsetta. Został on w 1825 pierwszym ambasadorem Stanów Zjednoczonych w Meksyku. W 1828 roku z miasta Taxco de Alarcón jako pierwszy przywiózł sadzonki wilczomlecza do USA. Nazwę zwyczajową upamiętniającą amerykańskiego dyplomatę i botanika-amatora (ang. ‘poinsettia’) nadał gatunkowi amerykański ogrodnik William H. Prescott. Popularnie często gatunek nazywany jest też gwiazdą betlejemską. Ta nazwa pochodzi od wyglądu – szczytowe podkwiatki wybarwiają się na czerwono i kontrastują z zielonymi liśćmi, z góry wyglądają jak gwiazda. Często nazywany jest też wilczomleczem pięknym, ale ta nazwa jest błędna, ponieważ odnosi się do innej rośliny, także uprawianej jako doniczkowa – Euphorbia milli, zwanej też koroną cierniową.
Krytyka nazwy poinsecja W Stanach Zjednoczonych i Meksyku toczona jest dyskusja nad tym, by odchodzić od nazwy poinsecja, wskazując na to, że to określenie wymazuje wielowiekową meksykańską tradycję hodowli tego kwiatu, a wyróżnia osobę, której zasługą było jedynie wywiezienie rośliny do Stanów Zjednoczonych. Podkreśla się również kontrowersyjną z dzisiejszego punktu widzenia działalność Poinsetta – był właścicielem niewolników i politykiem odpowiedzialnym za liczne wysiedlenia amerykańskiej ludności rdzennej z ich ziem. Wielokrotnie głosił pogląd, że zarówno w USA jak i Meksyku, biała skóra daje prawo do rządzenia ludnością niebiałą. W Meksyku od jego nazwiska pochodzi termin poinsettismo oznaczający natrętne wtrącanie się Amerykanów w wewnętrzne sprawy innych krajów – taka postawa cechowała bowiem jego kurs polityczny po objęciu placówki zagranicznej w mieście Meksyk. Historycy twierdzą, że w dużej części to właśnie polityka Poinsetta i jego następcy, Anthony'ego Butlera, położyła podwaliny pod późniejszą wojnę amerykańsko-meksykańską. W prasie i mediach społecznościowych w Stanach Zjednoczonych i Meksyku nawołuje się, by zamiast poinsecją kwiat określać, wracając do przedhiszpańskiej nazwy, jako cuetlaxochitl. W Meksyku nazywa się go też flor de Nochebuena albo flor de Navidad ("kwiatem bożonarodzeniowym").
Systematyka Gatunek reprezentuje sekcję Poinsettia w obrębie podrodzaju Chamaesyce wyróżnianego w rodzaju wilczomlecz Euphorbia. Sekcja obejmuje około 25 gatunków rodzimych dla obu kontynentów amerykańskich. Wyrastając w wątłe drzewko, wilczomlecz nadobny wyróżnia się od innych przedstawicieli sekcji będących półkrzewami i bulwiastymi bylinami. Wszystkie gatunki z tej sekcji wyróżnia okazały, dwuwargowy gruczoł rozwijający się na cyjacjum. Najbliżej spokrewnionym gatunkiem jest Euphorbia cornastra.
Odmiany uprawne thumb|Kultywar o intensywnie czerwonych podsadkach thumb|Aranżacja kwiatowa z odmian poinsecji w ogrodzie botanicznym w Kioto