thumb|Była komendantura Wehrmachtu w Legnicy, siedziba sztabu Północnej Grupy Wojsk radzieckich stacjonujących w Polsce Ludowej i III Rzeczypospolitej thumb|Templewo, skład specjalny radzieckich głowic jądrowych na terytorium Polski 3003 „Wołkodar” thumb|Wejście do radzieckiego silosu atomowego w Podborsku thumb|Tablica komemoratywna przy konkatedrze Matki Bożej Zwycięskiej w Warszawie upamiętniająca wyjście z Polski ostatnich oddziałów wojsk rosyjskich w 1993 roku thumb|Północna Grupa Wojsk (1988) Północna Grupa Wojsk (spotykane skróty: PGW, PGW AR, PGWAR; ros. Северная группа войск, СГВ) – związek operacyjny, skadrowana armia Armii Radzieckiej stacjonująca na terytorium Polski w latach 1945–1993.
Historia 29 maja 1945 dyrektywami Głównej Kwatery Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych ZSRR („Stawki”) dotychczasowe fronty zostały przeformowane na: Grupę Wojsk Okupacyjnych w Niemczech (później od 1956 wraz z włączeniem Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) do Układu Warszawskiego Grupa Wojsk Radzieckich w Niemczech, od 1989, po zmianach politycznych w Niemczech – Zachodnia Grupa Wojsk), Centralną Grupę Wojsk (Austria, Węgry do 1955, od 1968 Czechosłowacja), Południową Grupę Wojsk (Bułgaria i Rumunia do 1955, od 1956 Węgry), Północną Grupę Wojsk na terenie Polski.
Północna Grupa Wojsk – utworzona dyrektywą Nr 11097 z 10 czerwca 1945 formowana była na bazie jednostek 2 Frontu Białoruskiego – 43, 52 i 65 Armii oraz 4 Armii Lotniczej. Zgodnie z dyrektywą Sztab Główny Grupy dyslokowany miał być w Łodzi, czasowo w rejonie Bydgoszczy. Później sztab Główny Grupy był dyslokowany w Legnicy do 1984 i od 1990 – do czasu wycofania wojsk, tj. do 17 września 1993. W okresie 1984 – 1991 w Legnicy było dyslokowane Główne Dowództwo Wojsk Kierunku Zachodniego.
Granice PGW pokrywały się z granicami Polski, oficjalnie potwierdzonymi dopiero 2 miesiące później na konferencji w Poczdamie (lipiec – sierpień 1945), gdzie sojusznicy oficjalnie zaakceptowali powojenny ład w Europie, z wyjątkiem rejonu Szczecina, gdzie stacjonowały oddziały Grupy Wojsk Okupacyjnych w Niemczech, oraz duńskiego Bornholmu, gdzie pozostawał jeden korpus podległy PGW. Dyrektywa nakazywała przegrupowanie wojsk na 20 lipca 1945. Siedzibą dowództwa PGW została Legnica (w czasie wojny poniosła niewielkie straty i 9 lutego 1945 została zajęta z małymi zniszczeniami. Przed wojną była drugim po Wrocławiu miastem na Dolnym Śląsku, miała dużą liczbę koszar, wybudowane lotnisko, duży szpital, była też ważnym węzłem drogowym i kolejowym). W siedzibie dowództwa grupy w Legnicy znajdowało się największe skupisko wojsk radzieckich w Polsce, zajmujące ok. 1/3 miasta. Wydawano własną rosyjskojęzyczną gazetę Знамя Победы (wymowa: Znamia Pobiedy - pol. Sztandar Zwycięstwa). Przy dowództwie PGW na stałe urzędowali polscy pełnomocnicy/delegaci (faktycznie łącznicy).
W latach 1945–1947 żołnierze PGW wspólnie z saperami polskimi rozminowali 11 tys. km dróg, 2,5 tys. km linii kolejowych, 778 mostów, 102 zakłady przemysłowe i inne obiekty, brali udział w wyremontowaniu odcinków linii kolejowych Inowrocław – Poznań, Poznań – Leszno, Poznań – Oborniki Wlkp. Odbudowywali mosty we Wrocławiu, Poznaniu, Sieradzu, Kostrzynie. Pomagali w akcjach powodziowych i przeciwlodowych. W 1973 radzieccy saperzy wybudowali most na rzece Bóbr w Lesznie Górnym.
Na wypadek wybuchu wojny na bazie PGW rozwijano armię, która po uzupełnieniu miała stanowić II rzut strategiczny ZSZ Układu Warszawskiego. Obecność PGW miała też oddziaływać na życie polityczne PRL. Była instrumentem, za pomocą którego władze radzieckie mogły wywierać nacisk na władze Polski, o czym świadczył m.in. marsz jednostek PGW na Warszawę w październiku 1956, czy liczne ćwiczenia wojskowe w czasie poprzedzającym wprowadzenie stanu wojennego w 1981. PGW uczestniczyła w ćwiczeniach Układu Warszawskiego – w 1963 w ćwiczeniu Kwadrat, w 1965 – Szturm Październikowy, w 1969 – Odra Nysa 1969, w 1970 – Braterstwo Broni, w 1976 – Tarcza. W 1968 grupa uczestniczyła w interwencji w Czechosłowacji.
Status prawny PGW Do 1955 status prawny wojsk radzieckich w Polsce nie był uregulowany. Istniała Delegatura Polska przy dowództwie PGW w Legnicy, lecz sprowadzała się ona do roli łącznika. Po raz pierwszy prawne aspekty pobytu PGW zostały ujęte w uchwale o utworzeniu Zjednoczonego Dowództwa Sił Zbrojnych państw-stron Układu Warszawskiego podpisanej w Warszawie 15 maja 1955. W dokumencie tym określono, że rozmieszczenie Zjednoczonych Sił Zbrojnych na obszarach państw-stron Układu dokonywane będzie odpowiednio do potrzeb obrony wzajemnej, na mocy porozumień między tymi państwami.
Realizując cele polityczno-strategiczne Układu Warszawskiego gwarantujące wówczas zabezpieczenie nowego ładu w powojennej Europie, przy położeniu geostrategicznym Polski, obydwa państwa podpisały 18 listopada 1956 w Moskwie wspólną deklarację stwierdzającą, że strony będą się konsultować w sprawach pobytu radzieckich jednostek wojskowych na terytorium Polski, a w szczególności ich liczebności i składu oraz wypracowania zasad traktujących o wzajemnym poszanowaniu równości i suwerenności.
17 grudnia 1956 podpisano w Warszawie Umowę między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o statusie prawnym wojsk radzieckich czasowo stacjonowanych w Polsce (), sankcjonującą 12-letnią obecność tych wojsk i regulujący na obecny dzień i do dnia ich wycofania aspekty prawne ich pobytu. Zgodnie z treścią tej umowy zawarto później w latach 1956–1979 9 obustronnych aktów prawnych regulujących aspekty prawne czasowego stacjonowania wojsk radzieckich w Polsce. Władze polskie wydały 16 wewnętrznych aktów wykonawczych związanych z pobytem wojsk. 20 lipca 1957 został powołany pierwszy pełnomocnik rządu PRL ds. pobytu wojsk radzieckich w Polsce. Był nim gen. bryg. Leszek Krzemień.
Po 1956 zostało podpisane porozumienie międzyrządowe, które przewidywało powołanie przedsiębiorstwa handlu zagranicznego, mającego zadanie kompleksowego zaopatrzenia wojsk radzieckich. Przedsiębiorstwo – PHZ „Marko” powołano w 1958 i istniało ono jeszcze po wycofaniu wojsk z Polski.
23 października 1957 zostało podpisane Porozumienie między rządem PRL a rządem ZSRR o liczebności, rozmieszczeniu i trybie dokonywania ruchów wojsk radzieckich stacjonujących w Polsce. Porozumienie podpisali: ze strony polskiej gen. Janusz Zarzycki – wiceminister Obrony Narodowej, ze strony ZSRR marsz. Rodion Malinowski – Minister Obrony ZSRR. Porozumienie określało stan osobowy wojsk radzieckich na 62-66 tys. żołnierzy, w tym w wojskach lądowych 40 tys., w lotnictwie 17 tys. i w marynarce wojennej 7 tys. Zobowiązywało dowódcę PGW do przekazywania informacji raz na 6 miesięcy o zmianach w składzie wojsk PGW (do 1992 nie przekazano żadnej tego rodzaju informacji). Porozumienie zawierało mapę dróg, po których jednostki mogły przemieszczać się pomiędzy garnizonami i poligonami.
W 1956 została powołana i rozpoczęła pracę polsko-radziecka Komisja Mieszana. Zajęła się ona roszczeniami obywateli, którzy ponieśli uszczerbek w mieniu i na zdrowiu na skutek pobytu wojsk radzieckich w Polsce (do 1993 rozpatrzono ok. 7 tys. spraw, w tym 550 z tytułu śmierci 615 obywateli polskich – 249 żołnierze zastrzelili z broni palnej, w tym 69 na tle rabunkowym, 250 zginęło w spowodowanych przez żołnierzy wypadkach komunikacyjnych, 50 zginęło podczas działań wojennych. Imienne listy sporządzono w 1994).
Skład jednostek PGW W 1945 w skład PGW wchodziły: 1 Armia (Częstochowa, Miechów, Sosnowiec) 18 Armia (Częstochowa, Miechów, Sosnowiec) 19 Armia (Gdańsk, Gdynia) 43 Armia (Gdańsk–Świnoujście–Szczecinek, 52 Armia (Kielce–Częstochowa–Kraków) 60 Armia (Kępno, Oleśnica, Ostrów) 65 Armia (Łódź–Poznań–Wrocław) 96 Korpus Piechoty (Łomża–Mława–Pułtusk) 3 Gwardyjski Korpus Kawalerii (Lublin) 3 Gwardyjski Korpus Pancerny (Kraków) 5 Korpus Pancerny (Białystok) 10 Korpus Pancerny (Krotoszyn) 20 Korpus Pancerny (Wrocław) 4 Armia Lotnicza Legnica 8 Korpus Lotnictwa Myśliwskiego 4 Korpus Lotnictwa Szturmowego 5 Korpus Lotnictwa Bombowego.
Razem PGW liczyła: siedem armii ogólnowojskowych, armię lotniczą, cztery korpusy pancerne (od lipca 1945 przekształcone w dywizje pancerne), korpus piechoty, korpus kawalerii, dziesięć dywizji artylerii – tj. około 300 tys. żołnierzy.
W 1946 PGW składała się już tylko z pięciu dywizji, w tym jednej pancernej, jednej zmechanizowanej i trzech piechoty. Od 1960 liczbę dywizji zredukowano do dwóch. Były to dwie dywizje pancerne (20.i 38.) stacjonujące w Świętoszowie i Bornem Sulinowie. W 1984 jedną z dywizji przeformowano na dywizję zmechanizowaną.
Na dzień 1 stycznia 1989 stan PGW przedstawiał się następująco (oficjalne dane radzieckie): stan osobowy – 59 053 żołnierzy, w tym oficerów – 11 597, chorążych – 6823, podoficerów i szeregowych – 40 633, członków rodzin – 39 995 osób, uzbrojenie i sprzęt: wyrzutni operacyjno-taktycznych – 20, czołgów – 673, czołgowych mostowych towarzyszących – 23, transporterów opancerzonych – 1028, dział i moździerzy – 484, środków plot – 203, samochodów 23132, samolotów – 225 w tym bojowych – 190, nosicieli broni jądrowej – 81, śmigłowców – 144, w tym bojowych – 87, środki bojowego i mat. tech. zabezpieczenia – 443 644 t., w tym amunicji i mat. wybuchowych – 93 901 t.
W 1990 w skład PGW wchodziły: Dowództwo i sztab PGW (Legnica) 6 Dywizja Zmechanizowana (Borne Sulinowo) 20 Dywizja Pancerna (Świętoszów) 510 Szkolny Pułk Czołgów (Strachów) 114 Brygada Rakiet Operacyjno-Taktycznych (Legnica) 140 Brygada Rakiet Przeciwlotniczych (Trzebień) Dowództwo i sztab 4 Armii Lotniczej Rezerwy Naczelnego Dowództwa (Legnica) 239 Baranowicka Dywizja Lotnictwa Myśliwskiego (Kluczewo k. Stargardu) 149 Dywizja Lotnictwa Bombowego (Szprotawa) 132 Dywizja Lotnictwa Bombowego (Czerniachowsk – ZSRR, od 12 października 1989 w składzie Wojsk Lotniczych Sił Zbrojnych ZSRR) 19 Pułk Łączności (Legnica).
Obiekty użytkowane przez PGW W związku z zadaniami aprowizacyjnymi PGW i oficjalnym wystąpieniem przedstawicieli Grupy rząd polski zgodził się na wydzielenie Grupie 100 tys. ha gruntów dla potrzeb Armii Czerwonej. 8 października 1945 odbyło się spotkanie z marsz. K. Rokossowskim dotyczące ww. dzierżawy. Przedłożono projekt umowy odnośnie do pozostawienia PGW, przy zdawaniu majątków, 564 majątków o łącznym obszarze 112 tys. ha. Pozostawienie tego areału według oświadczeń radzieckich starczało na 6 miesięcy aprowizacji wojsk radzieckich w Polsce.
W 1958 dokonano pierwszej inwentaryzacji obiektów w zajmowanych przez Rosjan garnizonach PGW. Znajdowały się one w 77 garnizonach i zajmowały wówczas 838 kompleksów, 8 tys. ha gruntów z 4437 obiektami będącymi własnością polskiego Skarbu Państwa i 454 wybudowanymi za środki ZSRR. Strona radziecka wyremontowała od początku stacjonowania 230 obiektów. Grupa dysponowała 61,9 tys. ha poligonów i lasów. Inwentaryzacja w obiektach specjalnych była prowadzona w trybie jednostronnym przez stronę radziecką. Do 1 stycznia 1958 wojska radzieckie nie płaciły za budynki, tereny leśne i rolne, poligony, place ćwiczeń, lotniska. Na podstawie porozumienia z 18 czerwca 1958 ustalono, że czynsz dzierżawny będzie naliczany według stawek stosowanych dla Wojska Polskiego. Ponieważ remonty bieżące i kapitalne dzierżawionych obiektów miały być prowadzone przez stronę radziecką, rząd PRL zgodził się też na zmniejszenie czynszu o połowę.