thumb|Laboratorium neurologiczne w Berlinie, około 1903 roku. Od lewej: Korbinian Brodmann, Cécile Vogt, Luise Bosse, Oskar Vogt, Max Borchert, Max Lewandowsky thumb|List Lewandowsky’ego z 1916 roku Max Heinrich Lewandowsky (ur. 28 czerwca 1876 w Berlinie, zm. 4 kwietnia 1918 w Berlinie) – niemiecki lekarz neurolog żydowskiego pochodzenia. W jego dorobku naukowym znajdują się istotne prace dotyczące neurofizjologii oddychania, płynu mózgowo-rdzeniowego, neuroanatomii ośrodkowego układu nerwowego, funkcji układu sympatycznego i móżdżku, dyskalkulii i nerwic wojennych. Wprowadził do medycyny termin bariery krew-mózg. Działał w berlińskim środowisku neurologów. Wspólnie z Aloisem Alzheimerem założył i wydawał czasopismo „Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie” oraz serię „Monographien aus dem Gesamtgebiete der Neurologie und Psychiatrie”. Zredagował pięciotomowy podręcznik neurologii, będący wspólną pracą ponad osiemdziesięciu specjalistów w tej dziedzinie. Był też autorem podręcznika neurologii praktycznej. Zmarł w 1918 roku w sanatorium w Berlinie śmiercią samobójczą.
Życiorys Urodził się 28 czerwca 1876 roku w Berlinie, jako syn praktykującego lekarza Hermanna Lewandowsky’ego (1844–1900). Hermann Lewandowsky, również syn lekarza, był przyjacielem z lat młodości filozofa Hermanna Cohena (1842–1918). Przez Hermanna Lewandowsky’ego Cohen poznał rodzinę jego wuja, znanego kompozytora i kantora Louisa Lewandowskiego (1821–1894), i ożenił się z jego córką Marthą (1860–1942)Gertrud Bleichröder, Karin H. Grimme: Aus Widersprüchen zusammengesetzt: das Tagebuch der Gertrud Bleichröder aus dem Jahr 1888. DuMont, 2002.
Max Lewandowsky uczęszczał do Friedrichsgymnasium w Berlinie, świadectwo dojrzałości uzyskał w 1893 roku. Następnie studiował na Uniwersytecie w Marburgu, Uniwersytecie w Berlinie i w Halle; jego nauczycielami byli Theodor Wilhelm Engelmann i Hermann Munk. W 1902 roku habilitował się i został Privatdozentem. Od 1904 roku asystent w Heidelbergu u Bonhoeffera i Nissla, zimę 1904/1905 roku spędził w paryskiej klinice Bicêtre u Pierre’a Mariego. Od 1905 roku pracował w szpitalu miejskim w Berlinie-Friedrichshain jako lekarz konsultant. W 1908 roku został profesorem zwyczajnym. Jego karierę akademicką utrudniało żydowskie pochodzenie.
Zmarł 4 kwietnia 1918 roku w sanatorium w Berlinie. We wspomnieniach pośmiertnych pisano, że śmierć była spowodowana durem brzusznym, którym zaraził się na froncie, niosąc pomoc żołnierzom w szpitalach wojskowychTotenliste. Sozialistische Monatshefte 2 (10.12.1918), s. 1165. Według Sterna Lewandowsky zachorował na tyfus na Bałkanach, cierpiał na „podurową depresję” („posttyphöse Depression”) i popełnił samobójstwo w prywatnym sanatorium w BerlinieArthur Stern: In bewegter Zeit: Erinnerungen und Gedanken eines jüdischen Nervenarztes, Berlin-Jerusalem. Jerusalem: Rubin Mass, 1968 s. 51. Wspomnienia o Lewandowskym napisali Kalischer, Henneberg, Bonhoeffer, Gaupp i Jelliffe. Wspominany był jako niezwykle aktywny i przenikliwy uczony, zdecydowany i skłonny do polemik w obszarach wiedzy, w których się specjalizował, ale skromny i niepewny w mniej znanych mu zagadnieniach. Rzadko pozwalał sobie na żartobliwe uwagi, ale podobno nie był pozbawiony poczucia humoru. Jego styl opisywany był jako prosty, zwięzły, pozbawiony ozdobników i klarowny; gdy chciał coś dobitnie i obrazowo opisać, używał stosowanych przez rodowitych berlińczyków wyrażeń. Pochowany jest obok żony na cmentarzu żydowskim w Berlinie-Weißensee.
Dorobek naukowy Pierwsze prace uczonego, rozpoczęte jeszcze w piątym semestrze studiów, dotyczyły neurofizjologii oddychania. Prace Lewandowsky’ego, w których dokonał rzetelnego i krytycznego przeglądu literatury oraz zaprezentował wyniki własnych badań, zostały wysoko ocenione. Przed Lewandowskym uważano, że za regulację oddechu odpowiada cykliczne pobudzenie zakończeń nerwowych w płucach przez krew (Volkmann), a później, że odruch oddechowy wywoływany jest przez mechaniczne działanie rozprężanego płuca na nerwy błędne. Herig i Breuer sądzili, że nerwy błędne wiodą dwa rodzaje włókien nerwowych, pobudzane przy wdechu i wydechu, odpowiadające za autoregulację czynności oddechowej. Gad przypisywał niewielkie znaczenie pobudzaniu nerwów błędnych przy wdechu. Lewandowsky udowodnił, że wydech nie jest pobudzany przez nerwy błędne, ale że nerwy błędne hamują czynność oddechową narzucaną przez ośrodek oddechowy znajdujący się w pniu mózgu.
Zajmował się fizjologią także później, badając m.in. wpływ różnych substancji chemicznych, takich jak heroina, na regulację oddychania. W 1899 roku przedstawił pracę na temat niedawno odkrytej przez Szymonowicza i Cybulskiego oraz Olivera i Sharpeya-Shafera substancji uzyskanej z rdzenia nadnerczy (później nazwanej adrenaliną), w której opisywał jej działanie na mięśnie gładkie.
W 1900 roku rozpoczął badania nad przepływem płynu mózgowo-rdzeniowego. Lewandowsky wprowadził do medycyny termin bariery krew-mózg (Bluthirnschranke), po przeprowadzeniu doświadczeń, w których wstrzykiwał błękit pruski do przestrzeni podpajęczynówkowej. Po Lewandowskym koncepcję bariery krew-mózg rozwinęli Ehrlich (1908) i Goldmann (1913). Prowadził pionierskie prace nad podawaniem różnych substancji do płynu mózgowo-rdzeniowego, ustalając dawki i różnice w działaniu między podaniem leku podskórnie a podaniem pod oponę twardą. Wśród innych substancji, których działanie Lewandowsky badał, były strychnina, morfina, kokaina, bromek potasu, bromek sodu, roztwory soli jodu. Stał na stanowisku, że płyn mózgowo-rdzeniowy nie krąży, a substancje rozprzestrzeniają się w nim wyłącznie drogą osmozy. Badania nad farmakoterapią ośrodkowego układu nerwowego kontynuował z Aleksandrą Bass w latach 1913–1914, ale jak sam twierdził, wyniki były dalece niekompletne.
Podczas pobytu u Vogta, na przełomie 1902 i 1903 roku, Lewandowsky sporządził pracę na temat szlaków pnia mózgu i ich połączeń z rdzeniem kręgowym i korą mózgową. Ustalił m.in., że tractus fasciculorum tegmenti opisany przez Forela jest tożsamy ze szlakiem Wallenberga. W 1903 roku opublikował też pracę na temat funkcji móżdżkuLewandowsky M. Über die Verrichtungen des Kleinhirns. Archiv für Anatomie und Physiologie (Physiol. Abteilung) s. 129 (1903). W 1905 roku, przebywając w Paryżu, przedstawił wczesną (jedną z pierwszych, obok prac Hammonda, Déjerine’a i ) i bardzo dokładną pracę na temat pląsawicy. W 1907 roku zaproponował, że spoidło wielkie mózgu jest zaangażowane w mechanizm powstawania drgawek uogólnionych Cytowane przez .
W 1908 roku Lewandowsky i Stadelmann przedstawili pierwszy szczegółowy opis dyskalkulii u pacjenta z ogniskowym uszkodzeniem mózgu i tożstronnym . Praca uważana jest za przełomową w historii badań nad akalkulią i dyskalkulią (pojęcie akalkulii wprowadził dopiero Henschen w 1925 roku), ponieważ autorzy pracy wyraźnie odgraniczyli zaburzenia mowy od zaburzeń zdolności arytmetycznych.
Lewandowsky ostro przeciwstawiał się koncepcji patologii komórkowej Virchowa. Pytał retorycznie, „czy pojmowanie wątroby jako sumy jednostkowych komórek przyczyniło się w jakikolwiek sposób do poznania jej funkcji?”.
Max Lewandowsky był współredaktorem, razem z Alzheimerem, Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie, wydawanego od 1910 roku: Lewandowsky odpowiadał za kształt neurologicznej części czasopisma, Alzheimer za psychiatrycznąHeinz Sarkowski, Heinz Götze, Gerald Graham: Springer-Verlag: history of a scientific publishing house. Springer Science & Business, 1996 s. 175-176. Był też redaktorem podręcznika Handbuch der Neurologie wydawanego w latach 1910–1914.
Opowiadał się za zaprzestaniem elektroterapii „histerii wojennej” (tzw. metoda Kaufmanna), po tym, jak jeden z jego pacjentów zmarł. Ostatecznie, Pruskie Ministerstwo Wojny zabroniło stosowania metody Kaufmanna w 1917 roku, a w Austrii zabroniono jej rok później.
thumb|Tytułowa strona pierwszego wydania podręcznika neurologii Lewandowsky'ego
W latach 1910–1914 ukazało się pięć tomów redagowanego przez Lewandowsky'ego podręcznika neurologii ogólnej i szczegółowej, Handbuch der Neurologie. Lewandowsky napisał sam część rozdziałów, zaprosił też do współpracy współczesnych mu europejskich neurologów. Autorami rozdziałów byli m.in. (w kolejności alfabetycznej):
Georg Abelsdorff
Robert Bárány Max Bielschowsky René du Bois-Reymond Karl Bonhoeffer Heinrich Johannes Boruttau W. Braun Korbinian Brodmann Oswald Bumke Richard Cassirer Toby Cohn August Cramer Hans Eppinger Rudolf Finkelnburg Edward Flatau
Georg Flatau Edmund Forster Hermann Gutzmann E. Haenel F. Hartmann Karl Heilbronner Richard Henneberg Salomon Eberhard Henschen Robert Hirschfeld Ernő Jendrassik Otto Kalischer Siegfried Kalischer Max Kauffmann Samuel Alexander Kinnier Wilson Franz Kramer
André Léri Max Lewandowsky Fritz Heinrich Lewy Otto Marburg Pierre Marie Fritz Mohr Ernst Neisser Eduard Phleps Franciscus Hubertus Quix Emil Redlich Károly Schaffer Gustav Schickele
Paul Schuster Walther Spielmeyer
Heinrich Vogt Willy Vorkastner Oskar Vulpius Ernst Weber Johannes Wertheim-Salomonson Ivar Wickman Josef Wiesel Karl Wilmanns
Podręcznik pozostał nieukończony z powodu przedwczesnej śmierci Lewandowsky'ego, jednak już pierwsze tomy dostały pozytywne recenzjeM Lewandowsky. Handbuch der Neurologie. The Journal of Nervous and Mental Disease 39(6), s. 427, 1912. W latach 1924 i 1929 ukazały się dwa tomy suplementów zredagowane przez Bumkego i Foerstera. Do oryginalnej serii pięciu tomów nawiązywał podręcznik Bumkego i Foerstera, wydany w latach 1935–1937, jednak nazwisko Lewandowsky′ego nie zostało w nim wymienione, prawdopodobnie w związku z wejściem w życie ustaw norymberskich i polityką przemilczania udziału Żydów w życiu naukowym i kulturalnym Niemiec.
Lista prac Monografie i podręczniki Die Funktionen des zentralen Nervensystems. Ein Lehrbuch. Jena: Verlag von Gustav Fischer, 1907 (420 ss.) (Hrsg.) Handbuch der Neurologie. Bd. I–V. Berlin: Verlag Julius Springer, 1910-1914 Praktische Neurologie für Ärzte. Berlin: Verlag Julius Springer, 1912, 300 ss. Praktische Neurologie für Ärzte. Zweite Auflage. Berlin: Verlag Julius Springer, 1917 Praktische Neurologie für Ärzte. Herausgegeben von R. Hirschfeld. 3 Aufl. Berlin: Verlag Julius Springer, 1919 Die Kriegsschäden des Nervensystems und ihre Folgeerscheinungen. (Nach dem Tode Lewandowskys herausgeg. von Dr. K. Singer.) Berlin: Verlag Julius Springer, 1919 (95 ss.)
Artykuły Die Regulierung der Atmung; zur Lehre von den Athemcentren und ihrer Thätigkeit. Archiv für Anatomie und Physiologie. Physiologische Abteilung ss. 195–248, 483–510, 1896 Über den Lungenvagus. Centralblatt für Physiologie 10, ss. 601-606, 1896 Zur Lehre vom Lungenvagus; Beobachtungen über Schwankungen des Vagusstromes bei Aenderungen des Lungenvolums. Halle an der Saale: C. A. Kaemmerer & Co., 1898 (27 ss.)
Kritisches zur Lehre von der Atmungsinnervation. Centralblatt für Physiologie 13, ss. 425-431, 1899 Der Contraktionsverlauf eines glatten Muskels vom Warmblüter bei Reizungs eines Nerven. Archiv für Anatomie und Physiologie. Physiologische Abteilung ss. 352-359, 1899 Über die Wirkung des Nebennierenextraktes auf die glatten Muskeln, im besonderen des Auges. Archiv für Anatomie und Physiologie. Physiologische Abteilung ss. 360-366, 1899 Friedenthal H., Lewandowsky M. Über das Verhalten des tierischen Organismus gegen fremdes Blutserum. Archiv für Anatomie und Physiologie. Physiologische Abteilung ss. 531-545, 1899 Ueber eine Wirkung des Nebennierenextraktes auf das Auge. Centralblatt für Physiologie 12, ss. 599-600, 1899 Lewandowsky M., Munk I. Über die Schicksale der Eiweißstoffe nach Einführung in die Blutbahn. Archiv für Anatomie und Physiologie. Physiologische Abteilung, Supplmentband ss. 73-88, 1899