Mehdi Zana (ur. 20 grudnia 1940 w Silvan, zm. 29 sierpnia 2026 w Diyarbakır) – turecki polityk pochodzenia kurdyjskiego, działacz praw człowieka i pisarz, były burmistrz miasta Diyarbakır, więzień polityczny.
Życiorys Wczesne lata i początki działalności Urodził się w 1940 roku w miejscowości Silvan w prowincji Diyarbakır. Pochodził z ubogiej rodziny kurdyjskiej; z zawodu był krawcem i przez lata prowadził własny warsztat rzemieślniczy.
Swoją karierę polityczną rozpoczął w latach 60. XX wieku, wstępując do lewicowej Partii Pracujących Turcji (tur. Türkiye İşçi Partisi, TİP). Wkrótce stał się jednym z kluczowych aktywistów ruchu kurdyjskiego na południowym wschodzie kraju. Ze względu na swoją działalność przekonaniową był wielokrotnie więziony przez władze tureckie jeszcze przed objęciem funkcji publicznych – spędził rok w więzieniu w 1967 roku oraz kolejne trzy lata w latach 1971–1974, po wojskowym memorandum z 1971 roku.
Burmistrz Diyarbakır (1977–1980) W wyborach samorządowych w 1977 roku wystartował na urząd burmistrza miasta Diyarbakır – największego i najważniejszego ośrodka kulturowo-politycznego Kurdów w Turcji. Mimo braku oficjalnej rejestracji partyjnej wystąpił jako niezależny kandydat reprezentujący szerokie środowiska lewicowe i kurdyjskie.
12 listopada 1977 roku odniósł historyczne zwycięstwo, zdobywając szerokie poparcie mieszkańców i zostając pierwszym w historii niezależnym burmistrzem tego miasta o tak wyrazistym programie społecznym. Podczas swojej kadencji skupiał się na rozbudowie infrastruktury ubogich dzielnic robotniczych, walce z korupcją oraz wspieraniu lokalnej tożsamości kulturowej Kurdów, co doprowadziło do stałych napięć z władzami centralnymi w Ankarze.
Prześladowania, więzienie i postawa w niewoli Sprawowanie urzędu brutalnie przerwał wojskowy zamach stanu z 12 września 1980 roku. Zana został natychmiast odwołany ze stanowiska przez juntę gen. Kenana Evrena, a następnie aresztowany pod zarzutem uprawiania separatystycznej propagandy i przynależności do nielegalnych organizacji.
Został skazany przez sąd wojskowy na wieloletnie więzienie i osadzony w Słynnym Sądowym Więzieniu Wojskowym nr 5 w Diyarbakır – placówce znanej z systemowego stosowania tortur wobec więźniów politycznych. W trakcie odbywania kary wykazywał postawę oporu: **Bojkot języka tureckiego:** Odmawiał używania języka tureckiego przed strażnikami i śledczymi, porozumiewając się wyłącznie w ojczystym języku kurdyjskim, co skutkowało dodatkowymi karami dyscyplinarnymi. **Twórczość literacka:** Mimo surowej cenzury i izolacji udało mu się napisać i przemycić z więzienia materiały do pięciu książek wydanych po kurdyjsku i francusku (m.in. Bekle Diyarbekir oraz autobiografii La prison numèro 5: cauchemar a Diyarbakir).
Łącznie spędził w tureckich więzieniach ponad 15 lat swojego życia w rozbiciu na kilka wyroków (1967, 1971–1974, 1980–1991 oraz 1994–1995).
Emigracja i powrót do kraju Po wyjściu na wolność w latach 90. wciąż ciążyły na nim wyroki sądowe za publiczne wypowiedzi na temat praw człowieka i kwestii kurdyjskiej (m.in. za wystąpienie przed Parlamentem Europejskim w 1992 roku, po którym ponowne trafił do więzienia na ponad rok).
Zmuszony do opuszczenia kraju pod groźbą kolejnego długoletniego wyroku wyemigrował do Europy. Przebywał na uchodźstwie politycznym głównie w Szwecji oraz Niemczech, gdzie angażował się w międzynarodowe kampanie na rzecz uwolnienia tureckich więźniów politycznych, współpracując z organizacjami humanitarnymi.
Do Turcji powrócił oficjalnie w 2004 roku po łagodzeniu przepisów politycznych w okresie ubiegania się Turcji o akcesję do Unii Europejskiej. Zmarł 29 sierpnia 2026 roku w szpitalu w Diyarbakırze w wieku 85 lat.
Przebywając w więzieniu po swoim trzecim wyroku (lata 1980–1991) opublikował pięć książek: „Bekle Diyarbekir", „Vahsetin Gurlugu", „Evina Dile min", „Sevgili Leyla" oraz „Zelal, Yeniden dogus".
Życie prywatne Prywatnie od 1975 był mężem Leyly Zany, mieli dwójkę dzieci.
Bibliografia Mehdi Zana, La prison numèro 5: cauchemar a Diyarbakir, Paryż 1997.
Twórczość Bekle Diyarbakır (1991) Evîna dilê min (1993) Sevgili Leyla Uzun Bir Sürgündü O Gece (1995) La prison no 5 : onze ans dans les geôles turques (1995) – książka opisująca pobyt Mehdiego w tureckim więzieniu Me helal bikin (2000) Çarşiya Siliva (2002) Parastina min (2004) Ay dayê (2005) Postal darbelerıyle uyanmak (2006) Wait Diyarbakir: Account of Kurdish Struggle Told by Mehdi Zana (2013)
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1940 Kategoria:Zmarli w 2026 Kategoria:Kurdowie Kategoria:Tureccy politycy Kategoria:Krawcy Kategoria:Kurdyjscy politycy Kategoria:Kurdyjscy pisarze Kategoria:Kurdyjscy emigranci polityczni Kategoria:Ludzie związani z Diyarbakırem Kategoria:Tureccy komuniści Kategoria:Więźniowie polityczni w Turcji