Stéphane Courtois (ur. 25 listopada 1947 w Dreux) – francuski historyk, dyrektor badań naukowych Centre national de la recherche scientifique i uniwersytetu Paris X Nanterre, profesor Katolickiego Instytutu Studiów Wyższych w La Roche-sur-Yon. Specjalizuje się w historii światowego ruchu komunistycznego.
Życiorys Młodość i komunizm W latach 1969–1971 Courtois był aktywistą organizacji maoistowskiej o nazwie Niech żyje komunizm (fr. Vive le communisme), która następnie zmieniła nazwę na Niech żyje rewolucja, której liderem był Roland Castro. Sam Courtois określił swoje ówczesne poglądy jako „anarchomaoizm”Christophe Bourseiller, Les Maoïstes. La folle histoire des gardes rouges français, Paris, Plon, 1996, s. 277..
Ukończył studia prawnicze, a następnie w 1980 historyczne, pisząc pracę końcową Le PCF dans la guerre (PCF w czasie wojny) pod kierunkiem znanej badaczki dziejów komunizmu francuskiego Annie Kriegel. W dwa lata później założył z nią periodyk historyczny zatytułowany Komunizm. Po śmierci Kriegel Courtois sam stał się faktycznym szefem pisma. Rozpoczął również pracę w CNRS. W tym czasie redagowany przezeń periodyk zyskał sławę gazety pracującej w obszarze dotąd nieporuszanym przez historyków na szerszą skalę i dokonującym wielu nowych odkryćBruno Groppo et Bernard Pudal, article Trois enjeux en débat [w:] Le siècle des communismes, l'Atelier, 2000, 2004, s.107-108. Po upadku ZSRR i otwarciu części archiwów radzieckich, Courtois uznał, że nastąpił prawdziwy początek pisania historii komunizmu; duża część redakcji periodyku opuściła go jednak, uznając, iż już w tym okresie Courtois wybiórczo traktował archiwa i szukał w nich przede wszystkim dowodów słuszności własnych antykomunistycznych tez .
Czarna księga komunizmu Już jako uznany historyk komunizmu we Francji i na świecie, Courtois wziął udział w pracach nad Czarną księgą komunizmu, do której napisał wstęp oraz rozdział poświęcony ZSRR. Innymi autorami dzieła byli Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Jean-Louis Margolin, Karel Bartosek i Andrzej Paczkowski. Praca, skupiająca się na demaskowaniu zbrodni popełnionych przez partie i organizacje powołujące się na ideologię komunistyczną, wywołała poważne kontrowersje, których duża część skupiała się na fragmentach napisanych przez Courtois. Nicolas Werth zarzucił mu zawyżenie (z 15 mln na 20) liczby ofiar komunizmu radzieckiego, Margolin – podobne zawyżenie w stosunku do Wietnamu. Inne stawiane Courtois zarzuty dotyczyły niezwykle szerokiej definicji państwa komunistycznego, jaką przyjął, i potraktowania na równi tak różnych reżimów jak kraje Bloku Wschodniego, Kambodża Pol Pota, Chiny, Nikaragua rządzona przez FSLN czy Angola rządzona przez MPLA. Współautorzy książki wyrażali również zdumienie zastosowanym przez Courtois we wstępie porównaniem komunizmu do nazizmu, które ich zdaniem było zbyt dalekie i nazbyt upraszczało problemTu powoływano się głównie na fakt rażącego rozdźwięku między praktyką krajów powołujących się na komunizm a teorią marksistowską. Różnica taka nie występowała między teorią a praktyką nazizmu. Nicolas Werth stwierdził nawet, iż „im dłużej porównuje się nazizm i komunizm, tym więcej różnic rzuca się w oczy”Le Monde, 21 września 2000..
Dalsze prace Po publikacji Czarnej księgi Courtois zawiesił badania nad przeszłością PCF, by zająć się działaniem ruchu komunistycznego w Europie Wschodniej oraz działalnością Kominternu. Jest zwolennikiem tezy o logicznym następstwie leninizmu i stalinizmu oraz o pierwotnej zbrodniczości całej ideologii komunistycznej. Pracował w zespołach redagujących Słownik komunizmu (2007) oraz Czarną księgę rewolucji francuskiej (2008). Wszystkie powyższe prace otrzymywały zarówno pozytywne recenzje, jako dzieła podejmujące nową tematykę (lub rozwijające dotychczasowe badania), jak i negatywne sądy, zarzucające im uproszczone oceny i fanatyczną wrogość do lewicy uniemożliwiającą obiektywną ocenę omawianych problemów. Podobne zarzuty dotyczą całości prac CourtoisLe Livre noir du communisme: de la polémique à la compréhension », Vingtième siècle. Revue d'histoire, nr 59, lipiec-wrzesień 1998, s. 178.. mały|Stéphane Courtois na Kongresie Pamięci Narodowej (2023)
Publikacje samodzielne Le PCF dans la guerre, De Gaulle, la Résistance, Staline..., Ramsay, 1980 Mémoires d'André Bergeron, Éditions du Rocher, 2002 Communisme en France – De la révolution documentaire au renouveau historiographique, Éditions Cujas, Paris, 2006 Memento Goulag – Mémoire et jugement du communisme, Éditions Cujas, Paris, 2007
Współautorstwo Le Communisme, MA éditions, Paris, 1987, Qui savait quoi ? L'extermination des juifs, 1941-1945, La Découverte, Paris, 1987 Le sang de l'étranger – les immigrés de la MOI dans la Résistance, Fayard, 1989. Rigueur et passion. Hommage à Annie Kriegel, Éditions Cerf, Paris, 1992. Histoire du Parti communiste français, PUF, Paris, 1995, 480 p. Le Livre noir du communisme. Crimes, terreur, répression, Robert Laffont, Paris, 1997 Eugen Fried, le grand secret du PCF, Seuil, Paris, 1997 Guerre civile européenne 1917-1945, Éditions de Syrtes, 2000 Quand tombe la nuit. Origines et émergence des régimes totalitaires en Europe, 1900-1934, L'Âge d'Homme, 2001, Regards sur la crise du syndicalisme, L'Harmattan, 2001 Du Passé faisons table rase ! Histoire et mémoire du communisme en Europe, Robert Laffont, 2002 Une si longue nuit. L'apogée des régimes totalitaires en Europe, 1935-1953, Éditions du Rocher, 2003, 532 p. Les Logiques totalitaires en Europe, Éditions du Rocher, 2006, 615 p. Le Jour se lève. L'héritage du totalitarisme en Europe, 1953-2005, Éditions du Rocher, 2006, 494 p. Le Dossier Kadaré, Odile Jacob, 2006 Dictionnaire du communisme, Éditions Larousse, Paris, 2007
Przypisy
Kategoria:Francuscy historycy Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Ziemi Maryjnej Kategoria:Historycy dziejów Rosji Kategoria:Francuscy sowietolodzy Kategoria:Ludzie urodzeni w Dreux Kategoria:Urodzeni w 1947