thumb|250px|Starożytny Dion – fragment stanowiska archeologicznego Dion (gr. Δῖον) – starożytne miasto i kompleks świątynny, położone u stóp masywu Olimpu. Obecnie stanowisko archeologiczne w pobliżu miejscowości o tej samej nazwie w prefekturze Pieria.
Starożytny Dion stanowił główne sanktuarium ówczesnej Macedonii, miejsce oddawania szczególnej czci bogom olimpijskim. Dzielił się na osadę miejską otoczoną murami i na rozległe tereny świątynne, rozciągające się na południe od bram miasta. Na północny zachód od miasta znajdowało się rozległe cmentarzysko macedońskie z pochówkami datowanymi od połowy V wieku p.n.e. do początków V wieku n.e.
Historia Pierwsze sanktuaria w Dion istniały już w czasach archaicznych. W najstarszym z nich czczono boginię Demeter. W V wieku p.n.e. macedoński władca Archelaos I urządził tam wielkie uroczystości ku czci Zeusa i muz olimpijskich, obejmujące konkursy teatralne i zawody sportowe. W IV wieku p.n.e. Filip II świętował w Dion zdobycie i zniszczenie Olintu, a jego syn Aleksander Wielki składał ofiary Zeusowi przed wyprawą wojenną na Persję.
Pierwsze wzmianki o starożytnym mieście pochodzą z 424 p.n.e. W IV stuleciu p.n.e. król Kassander otoczył je potężnymi murami. Dzięki płaskiemu ukształtowaniu terenu możliwe było zastosowanie planu hippodamejskiego, który wpisywał miasto w prostokątną siatkę ulic.
W III wieku p.n.e. Dion najechali Etolowie, niszcząc fortyfikacje, które (w zredukowanej postaci) odbudowano w połowie III wieku n.e., w obliczu ówczesnego zagrożenia najazdami barbarzyńskimi. W czasach rzymskich, po 31 p.n.e., na rozkaz cesarski, Dion stało się celem kolonizacji rzymskiej, lecz nie zatraciło greckiego charakteru mimo napływu licznych kolonistów. Nosiło wówczas oficjalną nazwę Colonia Iulia Augusta Diensis.
W IV wieku zbudowano w mieście pierwszą bazylikę chrześcijańską (przez pewien czas chrześcijaństwo współistniało z kultami pogańskimi), zrujnowaną później przez to samo trzęsienie ziemi, które zburzyło sanktuarium Izydy.
Miasto funkcjonowało do V wieku n.e., a kres jego istnieniu położyła seria kataklizmów. Najpierw najazd Ostrogotów (346 n.e.), następnie trzęsienie ziemi, a ostatecznie lawina błotna i powódź, które pokryły Dion grubą warstwą ziemi. Ostatnia wzmianka o nim pochodzi z X wieku, dalsze wiadomości, pojawiające się od 1835, odnoszą się jedynie do ruin i odkryć archeologicznych.
Pozostałości starożytnego miasta zostały w czasach nowożytnych zidentyfikowane w 1806 przez angielskiego podróżnika Williama Martina Leake’a, który wiadomość o odkryciu opublikował w trzecim tomie swego dzieła Travels in Northern Greece (1835).
Odkrycia i zabytki Wykopaliska w Dion prowadzone są od 1929 przez badaczy z uniwersytetu w Salonikach i obecnie stanowią największy teren archeologiczny w Grecji. thumb|Zarysy świątyni Demeter thumb|Pozostałości świątyni Izydy thumb|Fragment murów obronnych thumb|Część starożytnych toalet publicznych thumb|Rekonstrukcja instrumentu muzycznego (eksponat muzealny) Prace wykopaliskowe odsłoniły ruiny licznych budowli w obrębie murów miasta oraz obiektów (świątyń, teatrów) poza jego murami. Do najciekawszych zaliczają się: poza murami miasta świątynia Demeter, najstarsza miejscowa świątynia (zarazem najstarsza znana w starożytnej Grecji, założona ok. VI wieku p.n.e. i zniszczona przez pożar w IV wieku n.e. świątynia Izydy, wzniesiona w miejscu, gdzie wcześniej czczono Artemidę Ejlejtyję i Afrodytę Olimpijską, z pozostałościami położonymi obecnie na podmokłym terenie, oplecionymi malowniczo kanałami, mostkami i zielenią teatr hellenistyczny z IV wieku p.n.e., obecnie zrekonstruowany teatr rzymski z II wieku n.e. w obrębie miasta mury o zarysie prostokąta i obwodzie 2600 m, zbudowane z masywnych bloków kamienia sprowadzonych z pobliskiego Olimpu, mające 3 m grubości, pierwotnie z basztami rozlokowanymi co 33 m i sześcioma bramami droga z czasów rzymskich z widocznymi koleinami wyżłobionymi przez wozy termy rzymskie o powierzchni ok. 4000 m², wyposażone w baseny, sauny, sale masażu, bibliotekę, miejsca do spotkań publicznych i odeon, na których posadzkach zachowały się mozaiki o treściach mitologicznych toalety publiczne, w których szczątkach przetrwały marmurowe sedesy, należące do najstarszych zachowanych obiektów tego rodzaju w Europie bazylika wczesnochrześcijańska, z której ocalały jedynie zarysy fundamentów, fragmenty mozaik podłogowych, kolumn i kapiteli Willa Dionizosa z II wieku n.e., będąca jedną z najokazalszych rezydencji w mieście; budynek z dziedzińcem otoczonym portykiem jońskich kolumn (z kilkoma ocalałymi), licznymi pomieszczeniami wraz z wielką salą bankietową (obecnie pod zadaszeniem), o posadzce zdobionej barwną mozaiką przedstawiającą triumf Dionizosa: nagi bóg stoi na rydwanie ciągnionym przez pantery, wokół widnieją maski teatralne obrazujące rozmaite uczucia; w jednym z pomieszczeń willi odkryto półkolistą niszę dla posągu Dionizosa. Willa była prawdopodobnie przybytkiem czcicieli bóstwa, a została zniszczona, wraz z całym miastem, wskutek trzęsienia ziemi i pożaru .
Zabytki starożytne Zabytki, odkryte podczas wykopalisk, eksponowane są obecnie w muzeum archeologicznym w centrum współczesnego Dionu. Do najcenniejszych eksponatów muzeum zalicza się instrument muzyczny zwany hydraulis, prekursor organów (egzemplarz odnaleziony w Dionie pochodzi z I wieku p.n.e. i jest najstarszy na świecie) oraz barwne mozaiki przedstawiające różne sceny mitologiczne, przeniesione z różnych budynków z obszaru wykopalisk.
Bibliografia Wiesława Rusin: Grecja. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2007, s. 225-229 Dion (jako obiekt turystyczny) na stronie Hellenic Macedonia: Travelling .
Kategoria:Miasta starożytnej Grecji Kategoria:Starożytna Macedonia Kategoria:Macedonia (prowincja rzymska) Kategoria:Starożytne nekropole Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Grecji