Guido Georg Friedrich Erdmann Heinrich Adelbert Henckel von Donnersmarck (ur. 10 sierpnia 1830 we Wrocławiu, zm. 19 grudnia 1916 w Berlinie) – niemiecki i pruski przedsiębiorca, właściciel ziemski, przemysłowiec, polityk i filantrop. Od 1901 roku pierwszy dziedziczny książę von Donnersmarck, 13. wolny pan stanowy Bytomia oraz członek pruskiej Izby Panów. Należał do najbogatszych przedsiębiorców Cesarstwa Niemieckiego.
Po przejęciu zarządu nad fideikomisem tarnogórsko-świerklanieckim rozbudował rodzinne przedsiębiorstwa górnicze, hutnicze i leśne. Inwestował także w przemysł celulozowo-papierniczy, chemiczny, cementowy i włókien sztucznych, prowadząc działalność gospodarczą na Górnym Śląsku oraz w innych częściach Niemiec i Europy.
Utrzymywał kontakty polityczne i towarzyskie z kanclerzem Ottonem von Bismarckiem, uczestniczył w działaniach niemieckiej administracji podczas wojny francusko-pruskiej i brał udział w rokowaniach prowadzonych po zakończeniu konfliktu. W 1916 roku utworzył fundację działającą współcześnie jako Fürst Donnersmarck-Stiftung, wspierającą osoby z niepełnosprawnościami.
Pochodzenie i młodość
Urodził się jako drugi syn Karola Łazarza Henckla von Donnersmarcka i Julii z domu von Bohlen. Jego rodzina dysponowała rozległymi dobrami ziemskimi i zakładami przemysłowymi na Górnym Śląsku oraz uczestniczyła w procesie industrializacji regionu.
W 1848 roku, po śmierci starszego brata, osiemnastoletni Guido przejął za zgodą ojca zarząd nad fideikomisem tarnogórsko-świerklanieckim. Według biografii Deutsches Historisches Museum należące do dóbr kopalnie wydobywały wówczas około 21 tys. ton węgla rocznie, natomiast pod koniec życia Donnersmarcka roczna produkcja jego przedsiębiorstw wynosiła około 2,5 mln ton.
Rozwój majątku przypadł na okres intensywnej industrializacji Górnego Śląska. Donnersmarck wykorzystywał posiadane złoża węgla, rud cynku i żelaza, a równocześnie inwestował w zakłady przetwarzające wydobywane surowce.
Działalność przemysłowa
Górnictwo i hutnictwo
Podstawę działalności gospodarczej Donnersmarcka stanowiły kopalnie węgla kamiennego i rud metali oraz huty żelaza i cynku. Modernizował istniejące zakłady, uruchamiał nowe przedsiębiorstwa i dążył do połączenia wydobycia surowców z ich przetwarzaniem.
W 1851 roku połączył kopalnie „Concordia” i „Michael”. Dwa lata później uczestniczył w utworzeniu Schlesische Aktiengesellschaft für Bergbau und Zinkhüttenbetrieb w Lipinach, jednej z dużych górnośląskich spółek zajmujących się wydobyciem rud i produkcją cynku. Do końca życia pozostawał przewodniczącym jej rady nadzorczej.
W latach 50. XIX wieku rozbudował w Zabrzu kompleks hutniczy Donnersmarckhütte, obejmujący m.in. wielkie piece i koksownię. W 1872 roku przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółkę akcyjną, co umożliwiło pozyskanie kapitału na dalszy rozwój zakładów.
Z jego działalnością wiązały się m.in. Kopalnia Guido w Zabrzu, kopalnie „Deutschland” i „Schlesien”, huta cynku „Guidotto” oraz zakłady w rejonie Świętochłowic, Bytomia i Rybnika. Część przedsiębiorstw zmieniała następnie właścicieli, nazwy i strukturę organizacyjną, stając się elementami większych koncernów przemysłowych.
W ostatnich dekadach XIX wieku rozwijał wydobycie węgla w należących do niego dobrach. W 1873 roku rozpoczęła działalność kopalnia „Deutschland”, a w 1883 roku kopalnia „Schlesien”. Pod koniec lat 80. XIX wieku uruchomiono hutę cynku „Guidotto”, której nazwę utworzono od imienia jego syna.
Na początku XX wieku Donnersmarck sprzedał część starszych zakładów pruskiemu fiskusowi górniczemu i innym przedsiębiorstwom, jednocześnie rozwijając inwestycje w rybnickim okręgu węglowym. Z jego inicjatywami wiązała się m.in. kopalnia „Donnersmarck” w Chwałowicach.
Przemysł cynkowy
Donnersmarck należał do największych górnośląskich przedsiębiorców zaangażowanych w wydobycie rud cynku i produkcję tego metalu. Kontrolowanie kopalń, hut i zakładów przetwórczych pozwalało mu integrować kolejne etapy produkcji.
W 1868 roku uruchomił walcownię cynku w Morawskiej Ostrawie. Zakład przetwarzał cynk pochodzący ze śląskich hut i stanowił element rozwijanego przez niego systemu produkcyjnego obejmującego wydobycie, wytop i dalszą obróbkę metalu.
Celuloza, papier i włókna sztuczne
W latach 80. XIX wieku Donnersmarck rozpoczął rozwijanie produkcji celulozy i papieru w Stahlhammer, czyli obecnych Kaletach. Inwestycja umożliwiała przemysłowe wykorzystanie drewna pochodzącego z należących do niego rozległych kompleksów leśnych.
Powstałe przedsiębiorstwa papiernicze i celulozowe zostały następnie powiązane z produkcją wiskozy oraz sztucznego jedwabiu. Donnersmarck inwestował również w zakłady włókien chemicznych w Sydowsaue, obecnym Dąbiu w Szczecinie.
Działalność w sektorach celulozowym i chemicznym stanowiła element dywersyfikacji jego przedsiębiorstw. Pozwalała zmniejszyć uzależnienie majątku od koniunktury w górnictwie i hutnictwie oraz wykorzystywać inne zasoby należących do niego dóbr.
Huta Kraft
W 1896 roku z inicjatywy Donnersmarcka rozpoczęto budowę huty Kraft w rejonie Szczecina. Położenie zakładu w pobliżu Odry i portu umożliwiało sprowadzanie rudy żelaza drogą morską oraz transport gotowych wyrobów.
Kompleks obejmował wielkie piece, koksownię i cementownię wykorzystującą produkty uboczne hutnictwa. Inwestycja należała do przedsięwzięć, w których przemysł ciężki lokalizowano poza tradycyjnymi zagłębiami węglowymi, w pobliżu portów i szlaków wodnych.
Inwestycje poza Górnym Śląskiem
Działalność Donnersmarcka wykraczała poza granice Górnego Śląska. Posiadał udziały lub prowadził inwestycje w innych częściach Niemiec, Królestwie Polskim, Rosji, Austrii, Francji i Szwecji.
Do jego przedsięwzięć należały zakłady metalurgiczne i górnicze w Zagłębiu Ruhry, rejonie Szczecina, na Morawach i w Królestwie Polskim, a także kopalnie rud oraz majątki ziemskie poza granicami Niemiec. Skala działalności czyniła go jednym z najważniejszych śląskich przedsiębiorców przełomu XIX i XX wieku.
Działalność polityczna i publiczna
Donnersmarck łączył działalność przemysłową z aktywnością polityczną. Był związany ze Śląskim Sejmem Prowincjonalnym, pruską Radą Państwa i pruską Izbą Panów, w której zasiadał jako przedstawiciel arystokracji i wielkiej własności ziemskiej.
Podczas wojny francusko-pruskiej wykorzystano jego znajomość Francji, języka francuskiego oraz paryskich środowisk politycznych i gospodarczych. Pełnił funkcje związane z niemiecką administracją w Metz i uczestniczył jako doradca w działaniach poprzedzających zawarcie pokoju.
W czasie negocjacji opowiadał się za wysoką kontrybucją nałożoną na Francję. Nie był jednak samodzielnym autorem warunków pokojowych, które zostały ustalone przez władze niemieckie i zespół negocjatorów kierowany politycznie przez Ottona von Bismarcka.
Po zakończeniu wojny utrzymywał bliskie relacje z Bismarckiem. Kontakty obejmowały sprawy gospodarcze, polityczne i towarzyskie, a Donnersmarck należał do przemysłowców posiadających dostęp do najważniejszych przedstawicieli władz Cesarstwa Niemieckiego.
Donnersmarcka łączyły także kontakty z cesarzem Wilhelmem II. Cesarz odwiedzał dobra świerklanieckie, które służyły m.in. jako miejsce spotkań towarzyskich i polowań.
Tytuł książęcy i odznaczenia
W 1896 roku Donnersmarck objął godność 13. wolnego pana stanowego Bytomia. Godność ta była związana z dziedzicznymi prawami przysługującymi właścicielom dawnego wolnego państwa stanowego.
18 stycznia 1901 roku cesarz Wilhelm II nadał mu dziedziczny tytuł księcia von Donnersmarck, przekazywany zgodnie z zasadą primogenitury. Tytuł przysługiwał pierworodnemu męskiemu potomkowi, natomiast pozostali członkowie rodziny zachowywali tytuły hrabiowskie.
W 1905 roku Wyższa Szkoła Techniczna w Charlottenburgu przyznała mu tytuł doktora honoris causa. Wyróżnienie wiązało się z jego działalnością przemysłową oraz zaangażowaniem w rozwój technologii chemicznych i włókien sztucznych.
Został odznaczony Orderem Orła Czarnego, będącym najwyższym orderem Królestwa Prus.
Działalność społeczna i filantropijna
Guido-Stiftung
W 1898 roku, w związku z pięćdziesięcioleciem przejęcia zarządu nad majątkiem, Donnersmarck utworzył Guido-Stiftung. Fundacja była przeznaczona dla pracowników jego przedsiębiorstw, urzędników oraz członków ich rodzin.
Kapitał początkowy fundacji wynosił 1,5 mln marek. Środki przeznaczano m.in. na zapomogi, edukację dzieci pracowników oraz wsparcie rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. W 1916 roku Donnersmarck zwiększył majątek fundacji o kolejny milion marek.
Działalność fundacji odpowiadała paternalistycznemu modelowi opieki społecznej rozwijanemu przez część wielkich przedsiębiorców XIX wieku. Pomoc dla pracowników łączono w nim z próbą stabilizacji załogi i wzmacniania jej związku z przedsiębiorstwem.
Fundacje religijne
Donnersmarck finansował lub współfinansował budowę i wyposażenie obiektów religijnych w miejscowościach związanych z jego dobrami oraz przedsiębiorstwami. Wspierał zarówno wspólnoty ewangelickie, jak i katolickie.
Do najważniejszych fundacji należał kościół pałacowy w Świerklańcu, obecny Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu. Donnersmarck sfinansował również organy wykonane przez firmę Sauer dla katedry berlińskiej.
Fürst Donnersmarck-Stiftung
Po rozpoczęciu I wojny światowej Donnersmarck urządził we Frohnau pod Berlinem szpital dla rannych żołnierzy. Placówka miała zapewniać nie tylko opiekę lekarską, lecz także terapię, szkolenie i przygotowanie pacjentów do możliwie samodzielnego funkcjonowania po zakończeniu leczenia.
Doświadczenia związane z działalnością szpitala skłoniły go do utworzenia trwałej instytucji zajmującej się leczeniem następstw urazów wojennych. Projekt przygotowywał przy współpracy swojego lekarza Maxa Berga oraz kierującego pruską wojskową służbą medyczną Ottona von Schjerninga.
8 maja 1916 roku utworzono notarialnie fundację pod nazwą Stiftung Fürst Donnersmarck-Institut zu Berlin. Jej zadaniem miało być prowadzenie badań naukowych, leczenia i rehabilitacji osób poszkodowanych podczas wojny.
Donnersmarck przekazał fundacji grunty we Frohnau i środki finansowe. Kryzys gospodarczy i hiperinflacja po I wojnie światowej uniemożliwiły jednak szybkie uruchomienie planowanych placówek, a fundacja rozpoczęła szerszą działalność dopiero po II wojnie światowej.
Współcześnie Fürst Donnersmarck-Stiftung prowadzi działalność w zakresie rehabilitacji, opieki, edukacji, doradztwa i wspierania osób z niepełnosprawnościami.
Rezydencje i działalność budowlana
thumb|Pałac w Świerklańcu thumb|Guido i Katharina przed pałacem w Reptach thumb|Guido Henckel von Donnersmarck i cesarz Wilhelm II w Świerklańcu
Najważniejszą rezydencją Donnersmarcka był Świerklaniec, gdzie znajdował się dawny zamek rodowy. W XIX wieku zespół rozbudowano o nowy pałac, zabudowania gospodarcze, ogród, obiekty sakralne i dom gościnny.
Pałac w Świerklańcu
W drugiej połowie XIX wieku Donnersmarck wzniósł w Świerklańcu nowy pałac przeznaczony dla Blanki de Païva. Rezydencję, określaną później jako „Mały Wersal”, ukształtowano pod wpływem francuskiej architektury pałacowej.
Autorstwo projektu wiązano z francuskimi architektami Pierre’em Manguinem i Hectorem-Martinem Lefuelem. Pałac został zniszczony po II wojnie światowej, a jego pozostałości rozebrano w latach 60. XX wieku.
Za czasów Donnersmarcka przekształcano także Park w Świerklańcu oraz rozbudowywano zaplecze gospodarcze rezydencji. Powstały m.in. zabudowania folwarczne, stajnie, powozownia i ogrodnictwo pałacowe.
Kościół i mauzoleum
W latach 1895–1896 w parku świerklanieckim wybudowano neogotycką kaplicę pałacową według projektu Juliusa Carla Raschdorffa, realizowanego przez jego syna Ottona. Budowla pełni obecnie funkcję kościoła Dobrego Pasterza.