Księga Psalmów [Ps] (hebr. תְהִלִּים tehillim; gr. Ψαλμοί Psalmoi) – wchodząca w skład Biblii (Stary Testament) księga zawierająca zbiór ok. 150 utworów poetyckich w języku hebrajskimSeptuaginta zawiera dodatkowo Psalm 151.. Samodzielne tłumaczenie bądź parafraza Księgi Psalmów, czasem w średniowieczu zawierające dodatkowe kantyki i hymny, to psałterz.

Psalmy są zróżnicowane pod względem gatunkowym: można wyróżnić lamentacje, hymny pochwalne i dziękczynne, psalmy królewskie, dydaktyczne, mądrościowe, prorockie i inne. Przede wszystkim Psalmy stanowią dokument pobożności żydowskiej czasów starożytnych; są też wybitnym pomnikiem literatury starożytnego Izraela.

Chrześcijanie upatrują w wielu psalmach proroctw dotyczących życia i mesjańskiego posłannictwa Jezusa Chrystusa. Psalmy stały się wzorem dla chrześcijańskiej poezji religijnej, były też tłumaczone przez wybitnych poetów (np. Jan Kochanowski, Czesław Miłosz).

Autorstwo Księgi Psalmów Zebranie psalmów i autorstwo wielu z nich tradycja żydowska i chrześcijańska przypisywała królowi Dawidowi. Część psalmów zawiera w pierwszym wierszu imiona różnych osób. Są one poprzedzone przyimkiem le (np. leDawid), który interpretowano tradycyjnie jako lamed auctoris tzn. oznaczający autora. O dawnej tradycji świadczy przekład Wulgaty, w którym imiona znalazły się w dopełniaczu (np. „Dawidowy”), mimo że Septuaginta stosowała w tym miejscu celownik. + Imiona w tytułach psalmów (tekst hebrajski) Imię Psalmy Mojżesz 90 Dawid 3-9; 11-32; 34-41; 51-65; 68-70; 86; 101-103; 108-110; 122; 124; 131-133; 138-148 Salomon 72; 127 Asaf 50; 73-84 synowie Koracha 48-49 Heman Ezrahita 88 Etan Ezrahita 89 Najwięcej, bo 73 psalmy, ma w tytule imię Dawida. Przekłady starożytne różnią się w stosowaniu imion w tytułach. Septuaginta ma imię Dawida w 84 psalmach, Wulgata w 65, zaś Peszitta w 86. Zbiór psalmów Dawida (Ps 3-41) otwierał Psałterz, dlatego Dawid stał się naturalnie w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej jedynym autorem wszystkich psalmów. Psalm 95 choć nie posiada tytułu oznaczającego autora, został zacytowany w liście do Hebrajczyków (Hbr 4,7) przy użyciu formuły mówiąc przez Dawida. Sobór Trydencki używał określenia Psałterz Dawidowy, które później przyjęło się w literaturze katolickiej.

Pozostałe psalmy przypisywano Mojżeszowi (1), Salomonowi (2), Asafowi (13), synom Koracha (2) oraz Hemanowi i Etanowi Ezrahitom (po 1). Przekłady starożytne do autorów wliczały jeszcze Jeremiasza (Ps 137), Aggeusza i Zachariasza (Ps 110-111; 146-148), Ezechiela (Ps 65) i innych.

Współczesna krytyka (M. Dadhood) zwraca uwagę, że starożytna poezja hebrajska i ugarycka używały przyimka le w różnych znaczeniach i psalmy „Dawida” można rozumieć jako psalmy „z cyklu Dawida” lub „mające związek z Dawidem”. Współczesna krytyka katolicka (np. Biblia jerozolimska) stoi na stanowisku, że zbiór Dawidowy ma pewien związek z Dawidem, o którego talencie muzycznym i poetyckim wspominały liczne księgi historyczne Starego Testamentu. Niektóre utwory, np. Psalm 18 są autentyczną modlitwą Dawida.

Liberalni bibliści, przesuwając powstanie Psałterza w późniejsze czasy, odmawiają Dawidowi jakiegokolwiek udziału w autorstwie psalmów, uważając że nagłówki dodano później w ramach tzw. „dawidyzacji” Psałterza.

Czas powstania

thumb|200px|Psałterz floriański Obecnie uważa się, że Księga Psalmów powstawała w długim okresie historycznym (między XI a III w. p.n.e.): niektóre są bardzo stare (Psalmy 18, 29, 68), inne zawierają aluzje do niewoli babilońskiej (np. Ps 137). W Psalmie 149 upatruje się nawiązań typowych dla duchowości żydów z czasów machabejskich.

Porównując psalmy biblijne z literaturą Kanaanu, m.in. z tekstami odkrytymi w Ugarit, większość badaczy skłania się obecnie do datowania ich na czasy królewskie, tzn. X-VII w. p.n.e. Dokładna datacja poszczególnych utworów jest niemożliwa, gdyż psalmy powstawały stopniowo i mogły mieć nawet kilku redaktorów. Na księgę składają się też niewielkie kolekcje, które formowane były przy okazji poszczególnych reform liturgicznych: za króla Dawida, Ezechiasza, Jozjasza, kapłana Ezdrasza i w czasach Machabeuszy.

Egzegeci, po dwóch psalmach wprowadzających, wyróżniają najpierw najstarszy redakcjonalnie zbiór jahwistyczny (psalmy 3-41). W tej grupie psalmów, podobnie jak w Pięcioksięgu, przeważa użycie Bożego imienia Jahwe. W tytułach obecne są odniesienia do króla Dawida, co stanowi wyraz tradycji. Zapewne stopniowo nazwa Psałterz Dawida zaczęła oznaczać cały zbiór 150 psalmów. Kolejną grupa są psalmy, w których przeważa użycie imienia Elohim. Do najstarszych psalmów należą również psalmy 84-89.

Podczas niewoli powstały przypuszczalnie psalmy 93 oraz 96-99.

Tekst Księgi i jego przekaz

Księga Psalmów została napisana w całości w języku hebrajskim. Tekst księgi przez setki lat uległ w wielu miejscach skażeniu, dlatego wydania krytyczne korygowane są przy wykorzystaniu starożytnych przekładów. Same przekłady, zarówno starożytne, jak i na języki narodowe miały znaczący wpływ na interpretację i rozpowszechnienie księgi.

Tekst hebrajski Tekst Księgi Psalmów, pierwotnie składający się wyłącznie ze spółgłosek, podobnie jak cały hebrajski Stary Testament, został uzupełniony o samogłoski między VI a XI wiekiem n.e. przez żydowskich uczonych, masoretów (tekst masorecki, TM). Współczesny tekst krytyczny Księgi Psalmów pochodzi najczęściej z Biblia Hebraica Stuttgartensia, za której podstawę posłużył hebrajski Kodeks Leningradzki z XI wieku. Tekst masorecki podlegał rozbieżnym ocenom, jego jakość krytykowali m.in. B. Duhm i H. Gunkel, choć miał też zdecydowanych zwolenników (B. Eerdmans, W. E. Barnes). Odkrycia manuskryptów w Qumran i studia porównawcze języków semickich pozwoliły na poprawienie TM w zakresie samogłosek, natomiast tekst spółgłoskowy pozostał prawie niezmieniony.

Przekłady starożytne Zobacz: Septuaginta, Wulgata, Psałterz Gallikański.

Polskie przekłady Psalmów

W literaturze polskiej oprócz przekładów dokonywanych łącznie z całą Biblią wielkie znaczenie miały przekłady tej jednej księgi, które wchodziły w skład psałterzy i modlitewników.

Jeszcze w okresie przed wynalezieniem druku powstały Psałterz Kingi (XIII w.) i Psałterz floriański (zwany też Psałterzem królowej Jadwigi) (XIV w.). Później powstał Psałterz puławski (XV w.)

Stałe miejsce w historii literatury polskiej przyniosła Psalmom poetycka parafraza: Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego (1579), do którego Mikołaj Gomółka skomponował muzykę - Melodie na psałterz polski. Późniejszą próbą parafrazy był Trybut należyty wdzięczności wszystkiego dobrego dawcy Panu i Bogu albo Psalmodia polska Wespazjana Kochowskiego (1693).

W 1806 Franciszek Karpiński, opierając się częściowo na tekście Kochanowskiego, przygotował przekład używany powszechnie w liturgii katolickiej, np. w śpiewanych Nieszporach.

W XIX wieku ukazało się wydanie dwujęzyczne Księgi Psalmów z przekładem rabina Izaaka Cylkowa z języka hebrajskiego wraz z komentarzem.

W drugiej połowie XX wieku, wraz z powstaniem tłumaczeń całej Biblii (Biblia Tysiąclecia i Biblia warszawska), coraz częściej zaczęły być używane teksty psalmów z tych Biblii. Powstawały też przekłady poetyckie, z których najbardziej znane zostały sporządzone przez Leopolda Staffa (1937), Romana Brandstaettera (1968) i Czesława Miłosza (1979).

Struktura Księgi Psalmów W tradycji żydowskiej Psałterz jest podzielony, analogicznie do Pięcioksięgu, na pięć ksiąg, z których każda kończy się doksologią lub błogosławieństwem (w Kościele Prawosławnym – na dwadzieścia kathismata):

Pierwsza księga zawiera 41 psalmów, wszystkie imiennie przypisywane Dawidowi, z wyjątkiem psalmów 1, 2, 10 i 33, które, mimo że anonimowe, przypisywane mu były tradycyjnie. Choć autorstwo Dawida nie może zostać formalnie potwierdzone, krytycy zgadzają się, że jest to prawdopodobnie najstarsza część Księgi Psalmów. Druga księga zawiera 31 psalmów (42–72). 18 z nich jest przypisywanych Dawidowi, a jeden Salomonowi (Psalm 72). Reszta jest anonimowa. Trzecia księga zawiera 17 psalmów (73–89). Psalm 86 jest przypisywany Dawidowi, Psalm 88 Hemanowi Ezrachicie, a Psalm 89 Etanowi Ezrachicie. Czwarta księga również zawiera 17 psalmów (90–106). Psalm 90 przypisywany jest Mojżeszowi, a psalmy 101 i 103 – Dawidowi. Piąta księga zawiera pozostałe 44 psalmy. 15 spośród nich jest przypisywanych Dawidowi, jeden (Psalm 127) Salomonowi.

Psalm 136 jest często nazywany „wielkie Halleh”, choć Talmud używa tej nazwy również dla psalmów od 120 do 135. Psalmy od 113 do 118 tworzą Hallel, recytowany podczas trzech wielkich świąt (Pascha, Święto Tygodni, Święto Namiotów), Rosz Chodesz i ośmiu dni święta Chanuka. Manuskrypty z Qumran zawierają nieco inną wersję Psalmu 136.

Psalmy 120–134 to „pieśni wstępowań”, które śpiewali pielgrzymi, zbliżając się do schodów Świątyni.

Najdłuższy jest Psalm 119, który składa się ze 176 wersetów w grupach po osiem. Każda z grup rozpoczyna się jedną z 22 liter hebrajskich. Na zasadzie „al pi aleph-bet” (akrostych na bazie alfabetu – abecedariusz) są również zbudowane psalmy: 9, 10, 25, 34, 37, 111, 112 i 145.

Psalm 117, składający się z dwóch wersetów, jest najkrótszy.

Numeracja psalmów thumb|170px|Tekst hebrajski Psalmu 1 Istnieją różnice w organizacji i numeracji poszczególnych psalmów między Biblią hebrajską, opartą na tekście masoreckim, a Septuagintą, czyli przekładem Biblii na język grecki:

Psalmy 9 i 10 w Biblii hebrajskiej zostały połączone w Psalm 9 w greckiej. Psalmy 114 i 115 – zostały połączone w Psalm 113 Psalm 116 – podzielony został na psalmy 114 i 115. Psalm 147 – podzielony został na Psalm 146 i 147 Septuaginta zawiera dodatkowo Psalm 151Comparison of Enumeration of the Psalms Book of Hours. Peszitta zawiera pięć apokryficznych psalmów, uznawanych w syryjskim kanonie Starego Testamentu. Psalmom tym nadano numerację od 151 do 155.

Psałterz hebrajski Psałterz grecki1–8 9–10 9 11–113 10–112 114–115 113 116 114–115 117–146 116–145 147 146–147148–150

Księga Psalmów w Wulgacie (Psałterz Gallikański), która była przekładem z tłumaczenia greckiego, zastosowała grecki sposób numeracji – a za nią takie przekłady jak Biblia Wujka. Współczesne przekłady Biblii z języków oryginalnych stosują numerację hebrajską, a grecką umieszczając czasami w nawiasach.

Gatunki literackie Badania tekstu psalmów wykazały, że niektóre ich grupy mogą być sklasyfikowane razem ze względu na podobieństwa między nimi. Główne ich rodzaje to:Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, Częstochowa 2008.

hymny – pieśni pochwalne o uroczystym charakterze wysławiające Boga Boga (np. Ps 8; 19; 29; 100; 111; 148 – 150). Wyrażają podziw nad dziełem stworzenia (np. Ps 104) oraz działaniem Boga w historii (np. Ps 105) lamentacje – wołania, skargi i prośby o pomoc udręczonemu, mogą być zbiorowe i indywidualne (np. Ps 3; 5; 13; 22; 44). Wśród lamentacji występują psalmy ufności (np. Ps 4; 11; 16; 62; 121), psalmy dziękczynne pojedynczej osoby (np. Ps 30; 34; 92, 103) lub grupy (np. Ps 66; 117; 124), wśród nich znajduje się zbiór siedmiu psalmów pokutnych (Ps 6; 32; 38; 51; 102; 130; 143). psalmy królewskie – stanowią pochwałę i wysławiają królowanie Boga (np. Ps 47; 93 – 99), przejawiają się także w rządach dynastii Dawida (np. Ps 2; 18; 21; 45; 89; 110; 132). pieśni Syjonu – modlitwy szczególnie istotne w kulcie świątynnym (Ps 15; 24; 46; 48; 76; 84; 87; 122; 134), do nich zaliczają się również psalmy pielgrzymkowe (np. Ps 122; 126) na cześć Jerozolimy i wyrażające radość ze spotkania z Bogiem w Jego ziemskiej świątyni. pieśni liturgiczne – teksty śpiewane podczas wieczerzy paschalnej i wielkich świąt Izraela, do nich zaliczają się zbiory: Hallelu (Ps 113 – 118) i Wielkiego Hallelu (Ps 136), które posiadają również charakter prorocki.