Murowana Goślina – miasto w Polsce położone w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Murowana Goślina.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa poznańskiego.
Według danych z 1 stycznia 2024 miasto liczyło 10 287 mieszkańców.
Położenie Murowana Goślina położona jest na zboczach doliny rzeczki Trojanki, którą dawniej nazywano Goślinką, Wełnianką lub Czarną Wełną, niedaleko jej ujścia do Warty. Temu usytuowaniu zawdzięcza swój wydłużony, wrzecionowaty kształt z tradycyjnym rynkiem.
Nazwa Miejscowość pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Po raz pierwszy odnotowane zostało w łacińskim dokumencie z 1355 "Goslina", „Nicolao Goslinensi”, 1387 „Goslyna", 1399 „Goszlina”, 1400 „Goslina Templi”, 1403 „Magna Goslina”, 1422 „Koscielna Goslina”, w latach 1488-1492 „Gosslyna circa templum”, 1436 „Goslina Cosczelna”, 1458 „Gostyna Kosczelna”, 1483 „Cosczyelnagoslyna”, 1510 „Cosczelnagoslina”, 1580 „Goslina”, 1622-1624 „Goslyna”, 1789 „Murowana Goślina”, 1885 „Murowana Goślina”. Dawniej w języku niemieckim Goslinhttps://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/546859/edition/454579?language=pl.
Murowana Goślina była początkowo osadą zlokalizowaną na wzgórzu i nazywała się Górką, a później Gośliną. Nazwa Goślina wywodzi się od nazwy osobowej Gośla podobnych do Gostek, Gostal, Gostach, utworzonej od słowiańskich imion złożonych takich jak Gościmir, Gościrad przy użyciu sufiksu zdrabniającego -la. Nazwę utworzono na podstawie rdzenia Gost oznaczającego „gościć”, „gość”. Forma Goślina powstała przez uproszczenie starszej formy Gostlina i zamiany grupy spółgłoskowej -stl na -sl. Nazwa Murowana Goślina poświadczona jest w XVIII wieku. Powstała w nawiązaniu do murowanej zabudowy czyli miejskiego charakteru miejscowości. Murowany kościół wybudowano w XVI wieku.
W przeszłości wśród ludu stosowana była także gwarowa nazwy „murovana goślina, -y -iny, gośliński”.
Historia Zasiedlenie Ziemi Goślińskiej należy zaliczyć do najstarszych w Wielkopolsce. Pod koniec XIX wieku znaleziono tu motykę z poroża renifera, pochodzącą z końca okresu paleolitu (8 tys. lat p.n.e.) – najstarsze znalezisko archeologiczne w Wielkopolsce. Innym wykopaliskiem jest toporek rogowy z okresu neolitu. Odkryto tutaj również ślady 20 obozowisk z tego okresu. W trójkącie miejscowości Murowana Goślina, Długa Goślina i Goślinka znaleziono wczesnośredniowieczne skarby pochodzące z X i początku XI wieku. Przez obszar gośliński przebiegał prastary szlak komunikacyjny ze stołecznego Gniezna na Pomorze Zachodnie poprzez bród na Warcie pod Radzimiem.
Pierwsze odkrycia archeologiczne w mieście i okolicy odnotowuje XIX wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego: W pobliżu gościńca, naprzeciwko dworu przebendowskiego, odkryto cmentarzysko z urnami bez skrzynek kamiennych, wydobyto mnóstwo urn zwyczajnych i naczyń; pomiędzy temi należą do osobliwszych: gruchawka dziecinna w kształcie podwójnego krąga ściętego z dziurkami, aby można przeciągnąć sznurek, brązowa strzała do włosów, mały haczyk brązowy do wędki, mały młotek kamienny z diorytu, a w innym miejscu wykopano wielki ząb nosorożca.
Nadanie praw miejskich Ród rycerski fortyfikując swą siedzibę wzniósł około 1200 r., za drewnianym częstokołem obok drewnianego kościoła wieżę mieszkalną z granitowych ciosów. Spowodowało to zmianę nazwy osiedla z Gośliny Templi (Kościelnej) na Murowaną Goślinę. W XIII wieku cała dolina pomiędzy prawym brzegiem Warty a rzeką Wełnianką (dzisiejszą Trojanką) należała do Gostlów i Murowana Goślina rozwijała się wzdłuż nowego szlaku handlowego z Poznania na północ do Nakła.
Data nadania praw miejskich nie jest znana. Pierwsza wzmianka pochodzi jednak z 1355 r. W szeregu publikacji określa się, że musiało to nastąpić przed 1389 r., za panowania Władysława Jagiełły. Wtedy to bowiem i w dwa lata później występuje w źródłach historycznych wójt Andrzej z Górki, a w 1391 r. mieszczanin gośliński Staszek. Miasto przejęło wtedy funkcję grodu kaszteleńskiego (po Radzimiu).
Miasto szlacheckie Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była miejscowością szlachecką, należącą do polskiej szlachty z rodu Brzechwów, a później do Pniewskich, Kościeleckich i Potulickich. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1433 miejscowość leżała w powiecie poznańskim w Koronie Królestwa Polskiego. Od 1424 była siedzibą własnej parafii. Od 1406 była siedzibą własnej parafii, a w 1510 należała do dekanatu Oborniki.
Pierwszy zapis historyczny wspominający miasto pochodzi z 1355 i po łacinie odnotowuje Mikołaja z Gośliny (łac. „Nicolaus Goslinensis”), który był mieszczaninem w Pobiedziskach. Na przełomie XIV i XV wieku w zachowanych źródłach sądowych wspomniany został Mikołaj Brzechwa z Gośliny jak dawniej nazywano Murowaną Goślinę. W latach 1387–1406 był on właścicielem miejscowości i odnotowano go w kilku procesach majątkowych. W 1387 wspomniany został jego spór z Sułkiem kmieciem oraz jego synami ze wsi Kuropatniki koło Kórnika w powiecie pyzdrskim. W latach 1388–1390 Mikołaj Brzechwa toczył spory sądowe z Żydami oraz mieszczanami. W 1388 wraz z synem Sędziwojem z Gośliny, Przebędowa i Boduszewa oraz wszystkimi posiadaczami zastawnymi tych dóbr, pozwani zostali przez Żyda Muszkę z Pyzdr o 32 grzywien oraz o lichwę. W 1388 Mikołaj Brzechwa wraz z dziećmi pozwany został przez Włosta z Wilkowa koło Buku o 20 grzywien szkody. W 1389 toczył on spór sądowy z Tomisławem Chełmskim z Chełmna koło Pniew o 7 grzywien i 3 grzywny. W 1397 odnotowany został jako świadek Mikosz z Gośliny identyfikowany też z Mikołajem Brzechwą. W 1401 Mikołaj toczył spór sądowy z Mikołajem Pniewskim o Goślinę i o Boduszewo.
W latach 1387–1389 Goślinę odziedziczył syn Mikołaja Brzechwy Sędziwój (zwany Sędkiem). W latach 1399-1414 wspomniany został domniemany syn Mikołaja Świętosław (Święszek) Brzechwa, który toczył spór sądowy z kasztelanem Wincentym z Pniew. W 1399 sąd ziemski polecił wwiązać Dorotę wdowę po Wincentym z Pniew w jej wiano w mieście Murowana Goślina oraz w wieś Boduszewo i część Pniew. W 1400 Dorota była w sporze ze Święszkiem Brzechwą. W 1400 toczyła spor sądowy ze swym pasierbem (łac. „privignus”) Mikołajem Pniewskim dowodząć, że mąż dając jej wiano w Goślinie, nie skasował wiana zapisanego na Pniewach i wygrała proces o wiano wartości 200 kop groszy w Goślinie Murowanej i w Boduszewie. W 1403 Dorota Pniewska wygrała proces z Eufemią domniemaną córką Mikołaja Brzechwy o Murowaną Goślinę i Boduszewo stanowiące jej wiano. W latach 1403–1404 jeden z Brzechwów był w sporze z Janem Pniewskim o Murowaną Goślinę i Boduszewo. W 1405 Dorota Pniewska wygrała proces z Brzechwą o Murowaną Goślinę i Boduszewo. W 1406 Mikołaj Brzechwa zgłosił gotowość wykupienia Murowanej Gośliny i Boduszewa z rąk Doroty Pniewskiej ale sprawę odroczono. W tym roku Dorota Pniewska z synem Janem była też w sporze z Hanką Łukowską o Murowaną Goślinę. Żona Mikołaja z Łukowa dowodziła w sporze z Femką czyli Eufemią córką Brzechwy oraz żoną Dziersława z Oćwieki w powiecie gnieźnieńskim, że Murowana Goślina i Boduszewo były niegdyś odstąpione Janowi Łukowskiemu i był na to dokument. W 1414 Jan Pniewski był w sporze z Ochną Brzechwinką, która być może była osobą identyczna z Eufemią, dowodząć, że Sędziwój syn Mikołaja Brzechwy dał 500 grzywien, a Ochna 90 grzywien za połowę Murowanej Gośliny i połowę Boduszewa, które Ochna wygrała od Jana Pniewskiego. W 1416 właścicielem w Murowanej Goślinie i Boduszewie był Jan z Pniew.
W 1473 lub 1475 wojewoda brzeski Mikołaj Kościelecki herbu Ogończyk z Kościelca syn Jana, bratanek chorążego Mikołaja zapisał wikariuszom katedry poznańskiej czynsz w wysokości 4 grzywien od sumy 48 grzywien na Murowanej Goślinie i Boduszewie. W 1478 Mikołaj sprzedał z prawem odkupu za 1000 złotych węgierskich szlachcicowi Jerzemu Zet z Naramowic miasto Murowana Goślina oraz wieś Boduszewo. W 1485 Jan Naramowski za zgodą ojca Jerzego Zet zapisuje żonie Katarzynie po 50 grzywien posagu oraz wiana na połowie miasta, którą posiadał z zastrzeżeniem prawa wykupu od zmarłego Mikołaja Kościeleckiego wojewody brzeskiego. W latach 1493-1494 Wincenty i Jan Kościeleccy synowie Mikołaja dziedzice wsi Skępe w ziemi dobrzyńskiej sprzedali Stanisławowi Potulickiemu miasto Murowaną Goślinę i Boduszewo za 1600 florenów węgierskich, a brat ich Mikołaj Kościelecki prepozyt włocławski ręczył za wyclenie (staropol. „wycenę”) tych osad. W 1505 Stanisław Potulicki sprzedał z prawem odkupu synowi Mikołajowi Potulickiemu dobra Murowaną Goślinę, Boduszewo, Przebędowo oraz leżące w powiecie kcyńskim Potulice, Rumnowo (obecnie Runowo) i Rudnicze za 2000 złotych węgierskich. Ojciec wraz z synem zapisali żonie Mikołaja Małgorzacie Kębłowskiej po 200 grzywien posagu oraz wiana na wspomnianych dobrach.
Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XVI wieku. W 1508 miał miejsce pobór od 8 łanów i młyna. W 1509 pobrano podatki od 7,5 łana oraz od dwóch młynów. W 1510 miał miejsce pobór od 7 łanów. W 1521 w miejscowości było 12 łanów, nie było łanów opuszczonych. W 1526 odnotowano 10,5 łana osiadłego, w tym jeden łan sołecki. Jeden łan był opustoszały od 18 lat, a jak wspomniano „obecnie na połowie tego łanu osiadł kmieć”. W 1563 odnotowano pobór od 4 łanów. W miejscowości była karczma opuszczona z powodu pożaru oraz młyn korzeczny stojący na rzece o jednym kole wodnym. W 1577 pobór podatkowy od miejscowości zapłacił wojewoda płocki Piotr Potulicki wojewoda płocki. W 1580 również on zapłacił pobór z 4 łanów od 8 zagrodnikówAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 251..
Od 1593 właścicielem miasta był Jan Rozdrażewski, który nadał przywileje oraz herb „Doliwa”. W 1605 r. zastąpiono stary, drewniany kościółek świątynią murowaną, jednonawową, którą dobudowano do dwupiętrowej, czworokątnej wieży. Sama nawa od strony wschodniej posiadała niższą półkolistą absydę, nakrytą dachem półstożkowym. W 1651 r. właścicielem Murowanej Gośliny został Jan Leszczyński. W rękach Leszczyńskich została Murowana Goślina do 1694 r. W latach 1724–1726 ks. Filip Woliński dobudował w miejsce absydy prezbiterium, zaprojektowane przez architekta Pompeo Ferrari. Od zachodu nawa przylegała do już istniejącej wieży wywyższonej o piętro nad chór i poddasze na dzwony. Miasto było wielokrotnie niszczone i nawiedzane przez epidemie morowego powietrza.
W XVII wieku, za dziedzictwa Gurowskich Murowana Goślina stała się ośrodkiem dobrobytu i zamożności mieszkańców. Gurowski zaludnił swoje dobra, sprowadzając licznych rzemieślników. W 1736 r. Melchior Gurowski założył Hamer (dzisiejszy Raduszyn), gdzie znajdował się zakład hutniczy żelaza, wyrabiano papier, olej, mielono zboże. Powstały także w pobliżu starych wsi osady na prawie holenderskim, tak zwane olendry. W 1752 r. założono nową ulicę Zamkową (dzisiejsza Kochanowskiego) i otwarto szkołę. W 1763 r. cech garncarski otrzymał prawa i przywileje, zawarte w dwudziestu rozdziałach.
W 1782 r. pozwolono osiedlić się tutaj Żydom. W 1785 r. król Stanisław August nadał miastu przywileje na jarmarki i wtedy też osiedlili się tutaj sukiennicy. W 1793 r. miasto przeszło pod panowanie pruskie. Liczyło wtedy 903 mieszkańców oraz 99 domów. Główna ulica była wybrukowana, a na Warcie znajdował się prom należący do właściciela miasta. Mieszczanie nadal trudnili się rzemiosłem i handlem, tylko niewielu zajmowało się rolnictwem.
Wieś szlachecka położona była w 1580 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.
Zabory Polski