Dydaktyka geografii – jedna z dydaktyk przedmiotowych, która formułuje cele nauczania geografii, opracowuje kryteria doboru i sposoby układu treści nauczania geografii, adaptuje ogólnodydaktyczne oraz opracowuje własne metody kształcenia i środki dydaktyczne, bada różne elementy i uwarunkowania procesu nauczania-uczenia się geografii, wykrywa prawidłowości tego procesu oraz racjonalizuje jego organizację.
Historia dydaktyki geografii Początki geografii jako przedmiotu nauczania i jej dydaktyki są niejasne. Niewątpliwie są one związane z rozwojem samej geografii jako nauki. Geografii uczono prawdopodobnie już w starożytnej Grecji, ale są o tym tylko niejasne wzmianki. O jej nauczaniu wspomina Propercjusz: Zmuszają mnie do studiowania i przedstawiania świata w tablicach.
Przyjmuje się, że geografia zaczęła pojawiać się w szkołach jako dodatkowy przedmiot nauczania już w XV w., a w XVIII w. była już odrębnym przedmiotem szkolnym.
W Polsce nie ma dokładnych danych kiedy rozpoczęto nauczać geografii. Prawdopodobnie w średniowiecznych szkołach klasztornych i katedralnych uczono jej pod nazwą kosmografii i geometrii wpajając pamięciowo fragmenty wiedzy geograficznej. Regularne wykłady z zakresu kosmografii w Polsce rozpoczęły się na uniwersytecie krakowskim w latach 1493–1494. Miały one charakter prelekcji, polegających na komentowaniu dzieł starożytnych autorów - przede wszystkim Ptolemeusza. Pierwsze łacińskie podręczniki kosmografii powstały na przełomie XV/XVI w.
Pierwszym dydaktykiem geografii był czeski pedagog Jan Ámos Komenský (J.A. Komeński) (1592–1670). W dziele Wielka Dydaktyka przedstawiająca uniwersalną sztukę nauczania wszystkich wszystkiego (Didactica magna universale omnes omnia docendi artificum exhibens) opublikowanym w 1657 r. zalecał nauczanie poglądowe (za T. Campanellą) w języku ojczystym, oparte na współdziałaniu zmysłów i umysłu. J.A. Komeński uzasadnił wprowadzenie geografii do szkoły, poddając krytycznej ocenie ówczesne podręczniki i metody stosowane przy jej nauczaniu. Głosił zasadę poznawania Ziemi od najbliższej okolicy, kładł nacisk na używanie map i obrazów w przypadku kiedy nie można było pokazać w naturze rzeczy odległych. Do koncepcji J.A. Komeńskiego wracali później również Jan Jakub Rousseau, Johann Heinrich Pestalozzi i in. Myśli Komeńskiego zmierzające do zreformowania szkolnictwa w Polsce nie przyjęły się. Szkolnictwo w XVII i początkach XVIII w. upadło a wraz z nim również szkolna geografia. Jeśli uczono jej elementów w szkołach klasztornych, to zwracano głównie uwagę na tematy historyczno-polityczne np. genealogia panujących czy nazwy różnych miejscowości, które podawano pamięciowo.
Podstawa programowa i podręczniki do nauczania geografii Aktualnie obowiązująca podstawa programowa geografii w gimnazjum i szkole ponadgimnazjalnej http://195.136.199.90/images/stories/pdf/Reforma/5e.pdf(stan na listopad 2011) Podręczniki do nauczania geografii zatwierdzone przez MENhttps://web.archive.org/web/20111028141122/http://www.reformaprogramowa.men.gov.pl/nowepodreczniki/
Dobór i układ treści w nauczaniu
Metody kształcenia
Środki dydaktyczne W polskiej literaturze wyróżnia się wiele podziałów środków dydaktycznych jednak dydaktycy geografii posługują się swoją klasyfikacją środków dydaktycznych opracowaną przez S. Piskorza (1995) i zamieszczoną w Zarysie dydaktyki geografii (1995, s. 114). Podział środków dydaktycznych przedstawiony przez S. Piskorza (1995), z upływem czasu stracił na aktualności. Szczególnie daje się to zauważyć w grupie II. Przyrządy pomiarowe i urządzenia dydaktyczne, gdzie od czasu stworzenia klasyfikacji pojawiło się wiele nowych urządzeń. W tabeli poniżej przedstawiono klasyfikację środków dydaktycznych stosowanych w nauczaniu geografii wraz z propozycją ich uzupełnień. Elementy, które zostały dodane wyróżnione kursywą.
Podstawowym uzupełnieniem tej klasyfikacji jest utworzenie nowej kategorii w grupie urządzeń dydaktycznych nadając jej nazwę urządzenia interaktywne, w której została umieszczona tablica interaktywna i urządzenia z nią współpracujące. Każda z powyższych kategorii (wizualne, audytywne, audiowizualne, automatyzujące nauczanie) dla urządzeń interaktywnych jest zbyt wąska i nie odzwierciedla właściwości, które one posiadają. Główną cechą tych urządzeń jest ich interaktywność. Wychodząc z definicji interaktywności - urządzeniami interaktywnymi należy nazywać takie, które odbierając informacje od użytkownika współpracują z komputerem, reagują na nie, pozwalając na ich dowolną modyfikację oraz na bezpośrednią i sprawną ich wymianę między użytkownikiem a całym oprogramowaniem lub jego dowolną aplikacją. Pomoce dydaktyczne Urządzenia dydaktyczne1. Okazy naturalne i wyroby okazy minerałów okazy skał okazy skamieniałości okazy surowców mineralnych próbki gleb (profile glebowe) okazy etnograficzne okazy roślinne półfabrykaty i gotowe wyroby 2. Modele globusy przystawki i pierścienie do globusów model wahadła Faucaulta horyzontarium zenitarium tellurium model współrzędnych geograficznych rzutnik kartograficzny model struktur fałdowych model struktur zrębowych modele poziomic i warstwic modele ukształtowania powierzchni terenu (mapy plastyczne) 3. Obrazy realistyczne i schematyczne: statyczne: fotografie, rysunki schematyczne dynamiczne: filmy, animacje, audycje telewizyjne, wideogramy 4. Obrazy symboliczne: plany mapy wielkoskalowe mapy ścienne atlasy geograficzne mapy konturowe, indukcyjne i świetlne wykresy 5. Mowa pisana: szkolny podręcznik geografii zeszyt przedmiotowy zeszyt ćwiczeń geograficzna literatura uzupełniająca tablice statystyczne 6. Multimedia: komputerowe programy edukacyjne diaporamy Internet 1. Przyrządy pomiarowe gnomon zegar słoneczny wskaźnik wysokości Słońca kompas i busola pochyłościomierz tyczki geodezyjne taśma miernicza niwelator szkolny łata niwelacyjna wiatromierz deszczomierz termometr barometr kwasomierz 2. Urządzenia dydaktyczne: wizualne: tablica ścienna tablica magnetyczna ekran episkop rzutnik do przeźroczy (diaskop) epidiaskop grafoskop przeglądarka do przeźroczy przeglądarka stereoskopowa lupy i lornetki aparat fotograficzny kamera filmowa piaskownica audytywne: radio magnetofon gramofon odtwarzacz CD odtwarzacz Mp3 audiowizualne: projektor filmowy projektor multimedialny telewizor magnetowid wideo odtwarzacz DVD automatyzujące nauczanie: skaner drukarka kserograf maszyny dydaktyczne komputery interaktywne: tablica interaktywna tablet interaktywny panel interaktywny interaktywny system odpowiedzi warsztat pracy nauczyciela geografii i jego uczniów: gabinet geograficzny klaso-pracownia pracownia geograficzna ogródek geograficzny geograficzne systemy informacyjne (GIS)
Szkoły wyższe i ich jednostki organizacyjne zajmujące się dydaktyką geografii w Polsce - główne kierunki badań Uniwersytet Warszawski - Katedra Dydaktyki i Krajoznawstwa w Instytucie Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych ścieżki dydaktyczne edukacja regionalna a tożsamość kulturowa tożsamość regionalna metody nauczania ranga geografii jako przedmiotu dobór treści nauczania geografii analiza treści podręczników do nauczania geografii Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie - Zakład Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii na Wydziale Geograficzno-Biologicznym cele kształcenia dobór i układ treści terminologia i klasyfikacja optymalizacja metod nauczania i środków dydaktycznych, w tym technik komputerowych historia dydaktyki geografii problemy kształcenia geograficznego szkoły wyższej badania stosowane (tworzenie programów nauczania, podręczników i ich obudowy) Uniwersytet Śląski - Zakład Biogeografii i Dydaktyki Geografii w Katedrze Geografii Fizycznej na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytet Łódzki - Zakład Dydaktyki Geografii na Wydziale Nauk Geograficznych kształtowanie i kontrola umiejętności w nauczaniu, uczeniu się geografii założenia nowoczesnego podręcznika geograficznego dobór treści w programach i podręcznikach geograficznych metody edukacji regionalnej i środowiskowej rola własnego regionu w edukacji geograficznej i wychowaniu założenia, dobór treści, metod nauczania geografii regionalnej walory kształcące i wychowawcze geografii więzi terytorialne młodzieży mieszkającej w dużych miastach w Polsce rola geografii i ścieżek międzyprzedmiotowych w patriotycznym wychowaniu poczucie tożsamości i świadomości terytorialnej młodzieży województwa łódzkiego przyczyny przestrzennego zróżnicowania egzaminów zewnętrznych przygotowanie studentów do pracy w szkole w świetle nowej koncepcji kształcenia ogólnego i geograficznego ranga i rola geografii w systemach kształcenia krajów europejskich dobór treści w programach nauczania geografii w krajach europejskich motywacja studentów geografii do pracy w zawodzie nauczyciela Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach - Pracownia Dydaktyki Geografii i Krajoznawstwa w Instytucie Geografii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym optymalizacja procesu kształcenia Uniwersytet Jagielloński - Zespół Dydaktyków Przedmiotowych na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi modele edukacji geograficznej treści kształcenia i koncepcje programów nauczania geografii kształcenie kandydatów na nauczycieli geografii (zasady nauczania metodą e-learningu) cele, treści i nowoczesne środki dydaktyczne w nauczaniu geografii na różnych poziomach (wykorzystanie Internetu) pozyskanie, selekcjonowanie, ocena i analiza informacji wnioskowanie, przewidywanie i tworzenie projektów dotyczących środowiska geograficznego zgodnie z koncepcją zrównoważonego rozwoju Uniwersytet Gdański - Pracownia Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii na Wydziale Oceanografii i Geografii edukacja geograficzna i przyrodnicza dydaktyka przedsiębiorczości regionalizm w nauczaniu geografii konstruowanie wiedzy geograficznej przez uczniów ocenianie wspierające a poziom wiedzy geografia na egzaminach zewnętrznych zastosowanie technologii informacyjnej na lekcjach geografii "Program ukryty" w szkolnej geografii wprowadzanie praktycznej przedsiębiorczości w szkołach edukacja ekologiczna Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - Pracownia Dydaktyki Geografii na Wydziale Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej nowoczesne strategie kształcenia w zakresie geografii i przyrody problemy współczesnej dydaktyki geografii rysunek poziomicowy w edukacji przyrodniczej i geograficznej - przeszłość, teraźniejszość, przyszłość historia myśli geograficznej Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu - Pracownia Dydaktyki Wydziałów Biologii i Ochrony Środowiska oraz Nauk o Ziemi wspomaganie procesu nauczania-uczenia się geografii za pomocą komputerów i internetu konstrukcja programów nauczania i podręczników dla reformowanego szkolnictwa ogólnokształcącego kształcenie umiejętności kluczowych w nauczaniu geografii metody aktywizujące w nauczaniu - uczeniu się biologii, przyrody kształtowanie postawy badawczej ucznia na lekcjach biologii, przyrody gry dydaktyczne na lekcjach biologii i przyrody komputer i internet na lekcjach biologii i przyrody a efektywność procesu kształcenia rola zajęć terenowych na lekcjach biologii i przyrody wpływ wykorzystywania tablicy interaktywnej na efektywność procesu nauczania Uniwersytet Wrocławski - Pracownia Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii i Rozwoju Regionalnego na Wydziale Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska problemy doskonalenia metod i technik nauczania-uczenia się geografii na różnych poziomach edukacyjnych. nauczanie przedmiotu geografia a współczesne wyzwania edukacyjne. problemy projektowania dydaktycznego a jakość pracy nauczyciela Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu - Pracownia Dydaktyki i Edukacji Ekologicznej na Wydziale Nauk Geograficznych i Geologicznych proces nauczania geografii i przyrody