Gąsawa – miasto w Polsce, położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Gąsawa. Leży nad jeziorem Gąsawskim.
Gąsawa uzyskała lokację miejską w 1388 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38-39.. Zdegradowana do rangi wsi 13 czerwca 1934 w związku z reformą administracyjną II RP, stając się przejściowo wiejską gminą jednostkową. 1 sierpnia 1934 weszła w skład nowo utworzonej zbiorowej gminy Gąsawa w powiecie żnińskim, w której to granicach stała się gromadą (ówczesny odpowiednik sołectwa)Poznański Dziennik Wojewódzki. 1934, nr 41, poz. 520. W latach 1934–1954 siedziba wiejskiej gminy Gąsawa, 1954–1972 gromady GąsawaUchwała Nr 24/19 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu żnińskiego; w ramach Zarządzenia Nr 9 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 18 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 5 października 1954 dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 63), a od 1973 reaktywowanej gminy GąsawaUchwała Nr XVIII/88/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 6 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie bydgoskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 9 grudnia 1972, Nr. 17, Poz. 200).. W latach 1975–1998 należała administracyjnie do województwa bydgoskiego. 1 stycznia 2024 odzyskała status miasta.
Położenie Gąsawa leży w południowo-zachodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, w odległości około 80 km od Poznania, 60 km od Bydgoszczy i około 12 km od Żnina.
Pod względem historyczno-etnograficznym miasto znajduje się na Pałukach.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Gąsawa leży na pograniczu dwóch mezoregionów: Pojezierza Chodzieskiego i Żnińsko-Mogileńskiego, stanowiących część makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego.
Nazwa Nazwa miasta Gąsawa wywodzi się od Gonzawy, Gonzowy – pierwotnej nazwy rzeczki Gąsawki, która łączy jezioro Gąsawskie z jeziorem Godawskim. W latach 1939-1945 miasto nosiło niemiecką nazwę Gerlingen
Historia Pierwsza wzmianka o Gąsawie znajduje się w Złotej Bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. W 1227 w czasie zjazdu książąt dzielnicowych 24 listopada doszło do napadu i tzw. zbrodni gąsawskiej – mordu na ks. krakowskim, Leszku Białym.
W 1388 roku miała miejsce lokacja miastaRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.. Stanowiła prywatne miasto duchowne, własność opata klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie. Pod koniec XVI wieku leżało w powiecie gnieźnieńskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247..
W 1600 roku na czas panującej w Poznaniu epidemii cholery do miasta przeniesiono Kolegium Lubrańskiego – pierwszą humanistyczną szkołę w Polsce. W 1660 roku Gąsawa została ograbiona i zniszczona przez wycofujące się wojska szwedzkie.
Utraciła prawa miejskie w 1934 roku.
Podczas II wojny światowej Gąsawa znajdowała się pod okupacją niemiecką od 1939 do 1945 r. W 1940 część polskiej ludności została wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa i w jej miejsce osiedlono Niemców.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.
Od 1 stycznia 2024 roku Gąsawa ponownie posiada prawa miejskie.
Zabytki Drewniany kościół pw. św. Mikołaja z około 1625 roku, z zespołem barokowych malowideł ściennych Kaplica cmentarna
Sport W mieście znajduje się stadion hokeja na trawie LKS Gąsawa.
Kultura Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
Oświata Zespół Szkół Niepublicznych Szkoła Podstawowa im. Wandy Dobaczewskiej Przedszkole Samorządowe
Ludzie związani z Gąsawą
Zobacz też Cmentarz żydowski w Gąsawie
Przypisy GUS. Rejestr TERYT
Linki zewnętrzne
Strona internetowa Gąsawy
Kategoria:Miasta w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Miasta opatów trzemeszeńskich (województwo kaliskie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Pałuki