Wyspy Owcze (, wym. ; , wym. ) – wulkaniczny archipelag (o powierzchni 1399 km²) położony na Oceanie Atlantyckim przy granicy (północno-wschodni kraniec wyspy Fugloy) z Morzem Norweskim, między Wielką Brytanią, Islandią a Norwegią. Jednocześnie jest to terytorium autonomiczne Królestwa Danii.

Ośrodkiem administracyjnym jest Thorshavn (farer. ). Głównymi miastami Wysp Owczych są: Klaksvík, Hoyvík, Argir. Na wyspach żyje 52 337 mieszkańców, a gęstość zaludnienia wynosi 34,5 osoby/km². Językami urzędowymi są farerski i duński. Większość mieszkańców wyznaje luteranizm.

Nazwa Føroyar pochodzi ze staronorweskiego Færeyjar i oznacza Wyspy Owiec.

Geografia

thumb|left|Zdjęcie satelitarne Wysp Archipelag tworzy 18 głównych wysp wulkanicznych o powierzchni górzystej. Największe z nich to Streymoy (373 km²) i Eysturoy (286 km²). Najwyższym wzniesieniem Wysp Owczych jest Slættaratindur (882 m n.p.m.) na Eysturoy. Wzniesienia przecinają liczne doliny. Wybrzeża – na ogół skaliste i strome, tylko gdzieniegdzie mają charakter fiordów. Są tu najwyższe klify w Europie jak znajdujący się na Viðoy klif przylądka Enniberg (745 m), zajmujący w Europie pierwsze miejsce. Rzeki są krótkie i wąskie, często przybierają na sile w okresie pozimowych roztopów, zdarza się, iż zakończone są wodospadami spadającymi z wysokich klifów do oceanu. Na wyspach występują także jeziora, z których największym jest Sørvágsvatn (3,56 km²) na wyspie Vágar.

Przybliżone współrzędne Wysp Owczych: (Thorshavn na wyspie Streymoy, w centrum archipelagu).

Geologia thumb|left|Widok z klifu Beinisvørð wzdłuż zachodniego wybrzeża Suðuroy w kierunku północnym. Widać grube warstwy jasnego bazaltu, poprzedzielane cienkimi i ciemniejszymi warstwami tufu Wyspy Owcze zbudowane są głównie z bazaltów powstałych w paleocenie i eocenie, w okresie 60–50 mln lat temu w wyniku wylewów z bardzo długich, prostych szczelin (tzw. erupcji linearnych). Wyróżnia się trzy grube serie bazaltowe, o łącznej grubości około 3 km. Seria dolna ma około 900 m, środkowa – ponad 1300 m i górna około 670 m. Dolna seria na powierzchni dominuje na wyspie Suðuroy i Mykines, środkowa na powierzchni dominuje na zachodnich wyspach (głównie Vágar, Streymoy, Eysturoy), a górna na wyspie Sandoy i wyspach wschodnich archipelagu. Oprócz tych poziomo leżących serii są też powszechnie pionowe lub skośne żyły i dajki wulkanitów o większej odporności na wietrzenie niż bazalty głównych serii. Zaznaczają się one w morfologii wysp jako twardzielcowe skałki. Pomiędzy dolną a środkową serią bazaltów występuje seria ponad 100 m zlepieńców, zwietrzelin i warstwy węgli brunatnych powstała w czasie dłuższej przerwy w wulkanizmie. Datowana jest na eocen.

Pokłady węgla mają maksymalnie 10 m miąższości (wraz z płonymi przeławiceniami), przeważnie dużo mniej, średnio 75 cm. Zasoby szacuje się na 12 mln ton. Odsłaniają się na wyspach Vágar i Suðuroy. Wydobycie na niewielką skalę prowadzono głównie w okresie obu wojen światowych.

Historia Na podstawie badań próbek osadów z dna jeziora nieopodal pozostałości wikińskiej osady Eiði na wyspie Eysturoy ustalono, że owce domowe pojawiły się na wyspach między 492 i 512 rokiem n.e., a być może jeszcze w 370 r. n.e. Około 500 r. n.e. na wyspy dotarli irlandzcy mnisi, a zamieszkane przez eremitów irlandzkich były już w VII wieku. Na celtyckie pochodzenie pierwszej grupy ludności zamieszkującej archipelag wskazuje etymologia wielu nazw miejscowości.

Około 825-850 r. zostały zasiedlone przez Normanów (wikingów), a od 1035 roku stanowiły posiadłość Norwegii. Wraz z nią zostały przyłączone w roku 1380 do Danii. W roku 1814 Dania utraciła Norwegię, ale zachowała Wyspy Owcze. Nałożony na wyspy duński monopol handlowy spowodował zahamowanie ich rozwoju gospodarczego. W tym czasie narastał ruch nacjonalistyczny, który dążył do uzyskania niepodległości. W pierwszej połowie XIX wieku wyspom przyznano ograniczoną autonomię. Ruch nacjonalistyczny doprowadził jednocześnie do powstania pisanego języka farerskiego, który jest, obok duńskiego, językiem urzędowym Wysp. W latach 1940–1945 archipelag, jako istotny dla przebiegu Bitwy o Atlantyk punkt strategiczny, zajęty był przez wojska brytyjskie. W roku 1948 podpisano nowe warunki współzależności między Wyspami Owczymi a Danią, uzyskując tym samym szerszą autonomię.

Klimat

Wyspy Owcze leżą w strefie klimatu umiarkowanego, chłodnego, wykazującego bardzo silne wpływy oceaniczne. Charakteryzuje się on m.in. wysokim poziomem opadów, relatywnie ciepłymi zimami i chłodnymi latami. Dzięki ogrzewającemu Wyspy ciepłemu Prądowi Zatokowemu średnia temperatura w styczniu wynosi +3,4 °C. Średnia temperatura w sierpniu to +10,5 °C. Wpływ oceanu powoduje, iż na wyspach jest na ogół pochmurnie, występują częste mgły i silne wiatry. thumb|Krajobraz Wysp Owczych (2005)

Demografia 19 lipca 2007 Liczba ludności 47 511 Ludność według wieku 0–14 lat 20,6% 15–64 lat 65,3% ponad 64 lata 14,1% Wiek (mediana) W całej populacji 35 lat Mężczyzn 34,8 lat Kobiet 35,3 lat Przyrost naturalny 0,543% Współczynnik urodzeń 14,12 urodzin/1000 mieszkańców Współczynnik zgonów 8,69 zgonów/1000 mieszkańców Współczynnik migracji <0 migrantów/1000 mieszkańców Ludność według płci przy narodzeniu 1 mężczyzn/kobiet poniżej 15 lat 0,996 mężczyzn/kobiet 15–64 lat 1,115 mężczyzn/kobiet powyżej 64 lat 0,83 mężczyzn/kobiet Umieralność noworodków W całej populacji 6,01 śmiertelnych/1000 żywych płci męskiej 7,25 śmiertelnych/1000 żywych płci żeńskiej 4,76 śmiertelnych/1000 żywych Oczekiwana długość życia W całej populacji 79,49 lat Mężczyzn 76,06 lat Kobiet 82,93 lat Rozrodczość 2,15 urodzeń na kobietę

Ludność thumb|Mieszkańcy Wysp (częściowo w strojach ludowych) Mieszkańcy Wysp (Farerowie) są w zdecydowanej części potomkami osadników normańskich pochodzących z terenów obecnej Norwegii. Poza nimi na terenie Wysp zamieszkuje spora liczba Duńczyków (ok. 5%), a także niewielka liczba osób (w sumie około 1 tys.) pochodzących z innych krajów: głównie Islandii, Grenlandii, a także z Polski.

Ponad 1/4 całej populacji (w tym niemal wszyscy imigranci) mieszka w stolicy kraju – Thorshavn.

Języki Mieszkańcy Wysp Owczych posługują się językiem farerskim, który jest językiem urzędowym kraju. Niewielka grupa imigrantów z Danii (zamieszkująca głównie w stolicy i innych większych miastach) posługuje się też na co dzień językiem duńskim, który jest drugim językiem urzędowym, jest nauczany w szkołach od trzeciej klasy szkoły podstawowej i jako taki jest znany także farerskojęzycznej większości mieszkańców. Ponadto na wyspach dość powszechna jest znajomość języka angielskiego.

Wyznania thumb|Kościół w Hósvík Większość populacji Wysp Owczych (74,6%) należy do kościoła luterańskiego. Drugą grupą protestancką są Bracia plymuccy (9,8%). Trzecia grupa to zielonoświątkowcy (2,1%). Blisko 10% populacji nie wyznaje żadnej religii. Kościół katolicki obecnie posiada niewielką liczbę wiernych (0,34%). Istnieją także niewielkie społeczności Adwentystów Dnia Siódmego, Świadków Jehowy (zobacz: Świadkowie Jehowy na Wyspach Owczych) i wyznawców bahaizmu.

Zgodnie z farerskim spisem ludności z 2011 roku na Wyspach mieszkało wówczas dwudziestu trzech zadeklarowanych wyznawców islamu, dwunastu wyznawców judaizmu i sześćdziesięciu sześciu buddystów.

Zmiany liczby mieszkańców Rok Liczba mieszkańców 1327 ok. 4000 1350 ok. 2000 1769 4773 1801 5255 1834 6928 1840 7314 1845 7782 1850 8137 1855 8651 1880 11 220 1900 15 230 1911 ok. 18 800 1925 22 835 1950 31 781 1970 ok. 38 000 1975 40 441 1985 45 749 1989 47 787 1995 43 358 1996 43 784 1997 44 262 1998 44 817 1999 45 409 2000 46 196 2001 46 996 2002 47 704 2003 48 214 2004 48 353 2005 48 371 2013 48 197 2019 51 540

Miasta i osady thumb|Stolica kraju Thorshavn thumb|Osada Eiði thumb|Domy w Vagur W lutym 2005 r. na Wyspach było zarejestrowanych 95 miejscowości, przy czym niektóre z nich istniały tylko jako pojedyncze domy zamieszkane przez kilka osób, a nawet pozbawione stałej ludności.

Największe miejscowości na Wyspach (powyżej 500 mieszkańców), stan na luty 2005 r. Lp. Nazwa Gmina Liczba mieszkańców 1ThorshavnThorshavn 12 582 2KlaksvíkKlaksvíkar 4681 3HoyvíkThorshavn 2951 4ArgirThorshavn 1881 5FuglafjørðurFuglafjarðar 1542 6VágurVágs 1420 7VestmannaVestmanna 1251 8TvøroyriTvøroyrar 1170 9MiðvágurMiðvágs 1032 10SørvágurSørvágs 974 11LeirvíkLeirvíkar 853 12ToftirNes 832 13SaltangaráRunavíkar 830 14KollafjørðurThorshavn 822 15StrendurSjóvar 817 16SandavágurSandavágs 744 17HvalbaHvalbiar 663 18EiðiEiðis 651 19SkáliRunavíkar 618 20SandurSands 596 21NorðragøtaGøtu 575

Pełna, alfabetyczna lista osiedli na Wyspach Owczych znajduje się w artykule: Miasta Wysp Owczych.

Ustrój polityczny

Wyspy posiadają własny 33-osobowy parlament – Løgtingið (pełna, oficjalna nazwa: Føroya løgting), działający z niewielkimi przerwami od czasów wikińskich, i odpowiedzialny przed nim rząd – Landsstýrið tworzony przez premiera oraz sześciu ministrów (Handlu i Przemysłu, Finansów, Rybołówstwa, Kultury i Edukacji, Usług Socjalnych i Zdrowotnych oraz Spraw Wewnętrznych). Archipelag ma także dwóch deputowanych w parlamencie duńskim oraz Radzie Nordyckiej. W kompetencji rządu duńskiego leży prowadzenie polityki zagranicznej, obronnej i konstytucyjnej Wysp, aczkolwiek mają one co nieco do powiedzenia w kwestii międzynarodowej, czego dowodem jest odrzucenie w referendum członkostwa w Unii Europejskiej. Reprezentantem Danii na Wyspach Owczych jest królewski wysoki przedstawiciel (farer. , duń. )Administratorzy Wysp..

Podział administracyjny thumb|Podział Wysp Owczych na gminy

Wyspy Owcze podzielone są na sześć regionów i siedem okręgów wyborczych: Eysturoy, Norðoyar (także Norðoyggjar), Sandoy, Streymoy (podzielony na dwa okręgi wyborcze), Suðuroy oraz Vágar. Dzielą się one obecnie na 34 okręgi gminne. Do roku 2004 istniało 48 takich okręgów; rząd prowadzi politykę zachęcania do oddolnego łączenia się gmin, w związku z czym można oczekiwać, że liczba ich wkrótce ulegnie dalszej redukcji. Największym z okręgów administracyjnych jest Streymoy, zaś gminnym gmina Thorshavn.

Główne partie polityczne i ich poparcie Na Wyspach Owczych wybory do parlamentu odbywają się co cztery lata, bierze w nich udział siedem partii. Prócz tradycyjnego podziału na prawicę, lewicę i centrum liczy się także stosunek do niezależności wobec Danii. Ostatnie wybory miały miejsce 1 września 2015 roku i zakończyły się następującymi rezultatami:

Wyniki

Nazwa partii Głosy % głosów (zmiana) Mandaty (zmiana) % mandatów Javnaðarflokkurin 8093 25,1% +7,3% 8 +2 24,2% Tjóðveldi 6691 20,7% +2,5% 7 +1 21,2% Fólkaflokkurin 6102 18,9% −3,6% 6 −2 18,2% Sambandsflokkurin 6046 18,7% −6,0% 6 −2 18,2% Framsókn 2241 7,0% +0,6% 2 0 6,1% Miðflokkurin 1779 5,5% −0,6% 2 0 6,1% Nýtt Sjálvstýri 1305 4,1% −0,2% 2 +1 6,1% Razem 32 374 100% – 33 – 100% Frekwencja: 88,8%

Gospodarka thumb|Port morski w Klaksvik Wyspy Owcze ze względu na swoją lokalizację jeszcze do niedawna były prymitywne technicznie. W latach 50. XX w. większość wsi nie miała dostępu do prądu, brakowało dróg i system komunikacji był mało rozwinięty. Po okresie postępu technicznego w latach 70. i 80. XX w. nastał głęboki kryzys, którego jedną z przyczyn był spadek połowów morskich. Rybołówstwo było ważną częścią gospodarki wysp, więc kryzys doprowadził do pogrążenia pozostałych sektorów. Pojawiło się 20% bezrobocie, a 10% mieszkańców kraju musiało go opuścić, by szukać pracy. Równowaga ekonomiczna powróciła dopiero w latach 90. XX w.