Dawid Bajgelman, Beigelman, Bajgielman, pseudonimy Deer B., Bedew, Be-Dew (ur. 6 kwietnia 1888 w Ostrowcu Świętokrzyskim, zm. w sierpniu lub wrześniu 1944 w KL Auschwitz, w podobozie w Gliwicach) – polski skrzypek, kompozytor i dyrygent żydowskiego pochodzenia, związany przede wszystkim z Łodzią.
Był znawcą instrumentów muzycznych. Skomponował muzykę do licznych operetek, sztuk teatralnych i piosenek, pisał i opracowywał żydowskie pieśni ludowe. Był jednym z najważniejszych twórców żydowskiej muzyki teatralnej w dwudziestoleciu międzywojennym.
Życiorys Pochodził z rodziny muzyków. Miał siedmiu braci i siostrę, wszyscy dziewięcioro uprawiali zawód muzykaJuliusz Adler: Majses fun jidiszer teater-welt. Do 15 roku życia studiował w jesziwie. Muzycznie kształcił się pod kierunkiem ojca, Szymona (Symy), który był klarnecistą i dyrygentem – grał w orkiestrze łódzkiego teatru Scala i w Łódzkiej Orkiestrze Symfonicznej, dyrygował orkiestrą podczas projekcji filmowych w łódzkich kinach i kino-teatrachnp. w kinie Luna w 1925 i orkiestrą symfoniczną w kino-teatrze Capitol w 1929, Głos Poranny, R.1, nr 84 (28 kwietnia 1929) + dod.: Dod. Społeczno – Literacki, Dod. Ilustrowany. Z rodzeństwa Szlama Lejb był skrzypkiem, członkiem orkiestry teatru Ararat, Abram (Artur) – kompozytorem (współpracował z łódzkim teatrzykiem „Dobry wieczór”)Trubadur Warszawy : kabaret artystyczny : humor, piosenki, satyra, monologi, deklamacje, kuplety, jednoaktówki : w kazdy czwartek nowy numer z nowym programem, R. 26, nr 34 (24 września 1934) [dostęp http://polona.pl/item/7984533/0/], pianistą i taperem, członkiem popularnego jazzbandu The Jolly Boys (używał pseudonimu Artur Bay), Chaim – skrzypkiem i saksofonistą (jako jedyny ocalał z Holokaustu, po wojnie założył orkiestrę The Happy Boys), Hanan – saksofonistą, uprawiał muzykę jazzową, Roza – pianistkąLeon Tadeusz Błaszczyk, „Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny”, Warszawa, Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, 2014. Bratem Dawida był przypuszczalnie również Herman, który zarządzał łódzkim lokalem Piccadilly przy ówczesnej ul. Zawadzkiej 1 (właścicielem był Henryk Brenheim)Zob. ogłoszenie prasowe zamieszczone w czasopiśmie Głos Poranny - dziennik społeczny, polityczny i literacki, wydanie z soboty, Łódź, 2 maja 1931 r. (nr 119), s. 11.. Od 1905 pracował jako skrzypek. Początkowo rodzina przeniosła się do Sosnowca, a w 1912 osiadła w Łodzi. W 1912 został mianowany dyrygentem orkiestry Teatru Żydowskiego Icchoka Zandberga, który działał w nieistniejącym dziś budynku Teatru Wielkiego na ul. Konstantynowskiej 14 w Łodzi (obecnie ul. Legionów) i mógł pomieścić 1250 widzówIsachar Fater, Muzyka żydowska w Polsce w okresie międzywojennym, przekład z języka hebrajskiego Ewa Świderska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Rytm, 1997.
Od 1915 był altowiolinistą w Łódzkiej Orkiestrze Symfonicznej. Dla łódzkiego teatru Scala, którego dyrektorami byli Juliusz Adler i Herman Sierocki, skomponował operetki, m.in. Dos skojtn mejdl, Di mume gnendil, Di szejne Berta. W 1920 reżyser Dawid Herman powierzył mu opracowanie muzyki do inscenizacji Dybuka. Spektakl wystawiany przez Trupę Wileńską był światową prapremierą i największym sukcesem żydowskiego teatru międzywojennego w Polsce. Grano go 300 razy na deskach warszawskiego teatru Elizeum, a potem podczas tournée na wielu scenach Europy i Stanów Zjednoczonych. W Holandii przedstawienie oglądała królowa wraz ze swą świtąChwila: dziennik dla spraw politycznych, społecznych i kulturalnych, R.4, nr 1294 (10 października 1922). Inscenizacja odbiła się szerokim echem w całym środowisku teatralnym, zapoczątkowując sceniczną i filmową karierę sztuki Szymona An-skiego na świecie. Muzyka Bajgelmana, sięgająca do korzeni żydowskich melodii ludowych, zyskała wielkie uznanie, a jej fragmenty były często wykonywane także w późniejszym czasie. Latem 1922 zaczął dyrygować przedstawieniami operetkowymi w Teatrze Nowości w KrakowieTomasz Lerski, Encyklopedia Kultury Polskiej XX Wieku, Muzyka-Teatr-Film, Warszawa 2008, Polskie Wydawnictwo Naukowo-Encyklopedyczne, .
Był kapelmistrzem w pierwszym żydowskim teatrze miniatur Azazel działającym w Warszawie w latach 1926-1927. W 1926 podróżował z krakowskim Teatrem Nowości po Ameryce Południowej i Afryce. Przez jakiś czas dyrygował w Teatrze Gimpla we Lwowie. W 1927 wraz z Samuelem Wajnbergiem opracował żydowską muzykę ludową do widowiska Welwele Szmadnik Samuela Korn-Teuera w warszawskim teatrze Scala.
Był jednym z założycieli teatru Ararat w Łodzi, w którym pełnił funkcję kierownika muzycznego i dla którego napisał muzykę do około dziewięciu programów. Z dawnym zespołem Azazela współtworzył w 1930 Nowy Żydowski Teatr Rewii Halastra, dla którego skomponował program muzyczny Chaj gelebt i prowadził orkiestrę. W 1932 komponował muzykę do rewii wystawianych przez Żydowskie Towarzystwo Dramatyczne w Rzeszowie. W 1933 dyrygował w łódzkim teatrzyku Gong w rewii Na dwoje babka wróży. W latach 1933–1934 i 1937 roku sprawował kierownictwo muzyczne i dyrygował orkiestrą teatru rewiowego Di Idisze Bande, napisał utwory m.in. do rewii Himl efn zychNasz Przegląd Ilustrowany: dodatek specjalny do „Naszego Przeglądu”, R. 12, nr 5 (4 lutego 1934) i Ojf tysz un oif benk.
W maju 1935 w warszawskim teatrze Scala grano komedię muzyczną Kenigin Bin Ich opartą na jego utworach. Prawdopodobnie w tym samym roku odbył z zespołem Araratu tournée po Europie, m.in. Paryżu, Londynie i BrukseliNasz Przegląd: organ niezależny, R. 13, nr 84, 25 marca 1935, s. 12. W maju 1938 roku był kapelmistrzem na jubileuszowym XX zjeździe Związku Artystów Scen Żydowskich, który odbywał się w Warszawie w teatrach Nowości i ScalaNasz Przegląd: organ niezależny, R. 16, nr 257 (12 września 1938) + dod.. Występował w Warszawie w czerwcu 1939 roku w Teatrze Nowości (Bielańska 3) w programie Raz na 100-lat. W 1939 był jednym z autorów muzyki i dyrygentem rewii Nadir un Wajn Nyszt Szymona Dżigana i Izraela Szumachera wystawianej w warszawskim teatrze Scala.
Skomponowane przez niego pieśni żydowskie miały w swoim repertuarze m.in. Lola Folman i Anna Grosberg. Dla teatrzyków rewiowych tworzył też utwory taneczne, foxtroty, slow-foxy i tanga. Kilka tang Bajgelmana zyskało szeroką popularność w polskojęzycznym obiegu muzycznym, m.in. „Nie gniewaj się”, a przede wszystkim „Grzech”, śpiewany przez Witolda Rychtera w kino-rewii Colosseum, nagrany przez Wierę Gran w maju 1934 roku i przez Adama Astona w grudniu tegoż roku (płyty Syrena-Electro 7974 i 8255 „tango z teatru Jidisze Bande oraz kino-rewii Colosseum). Serię jego tang utrwaliła też na płytach Jula Żabińska, autorem tekstów był jej mąż, Bolesław Żegota (Syrena Electro 9571-9573).
Bajgelman dokonał też nagrań dla Syreny-Electro jako dyrygent w dziale poświęconym muzyce żydowskiej, kierowanym przez Samuela Wajnberga. Dyrygował m.in. Orkiestrą Wielkiej Synagogi w Warszawie w serii nagrań nadkantora Mosze Kusewickiego. Pod swoją batutą poprowadził też orkiestrę w kilku nagraniach muzyki lekkiej, m.in. tang śpiewanych w języku jidysz przez Hermana Fenigsztajna.
Do najbardziej znanych piosenek skomponowanych przez Bajgelmana należały Jidn szmidn (Żydzi kują), Nisim, nisim (Cuda, cuda) oraz tango Harej at / Ich ganwe in der nacht (Kradnę nocą) – wszystkie stworzone dla teatru Ararat do tekstów poety Mosze Brodersona.
Pisał recenzje ze spektakli muzycznych i eseje na temat muzyki drukowane w łódzkim czasopiśmie „Najer Fołksblat” (Nowy Dziennik Ludowy).
Jego żoną była aktorka łódzkich i warszawskich teatrów żydowskich Anna (Andzia) Foderman. Zmarła w getcie łódzkim. Ich jedyny syn Pinchas (Piniek) Bajgelman (ur. 1915), muzyk, przeżył wojnę na terenie ZSRR, później wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie zmarł w 1981.
Łódzkie getto (1940–1944) Został osadzony w łódzkim getcie, gdzie stworzył orkiestrę symfoniczną, z którą koncertował w tamtejszym Domu Kultury przy ul. Krawieckiej 3Kronika łódzkiego getta. Tom I–V. Łódź 2010. Kuligowska–Korzeniewska Anna, Życie kulturalne w getcie łódzkim. Muzyka i teatr, [w:] Samuś Paweł, Puś Wiesław, Fenomen getta łódzkiego 1940–1944, Łódź 2006, ss. 243–280. W skład orkiestry wchodziło czterdziestu czterech muzyków. 1 marca 1941 w Domu Kultury odbył się pierwszy koncert symfoniczny. Wykonywane było szereg utworów żydowskich, w tym kołysanka BajgelmanaMarian Fuks, Muzyka Ocalona, Judaica Polskie, Wydawnictwa radia i telewizji, 1989, str. 176. W 1941 odbyło się około 100 koncertów, ale ta liczba drastycznie zmalała w 1942. W 1942 dyrygował orkiestrą w czasie okazjonalnych rewii w getcie, np. „Rewia nr 3”. Był kierownikiem muzycznym teatru Awangarda prowadzonego w Domu Kultury przez Mosze Puławera i wzorowanego częściowo na przedwojennym Araracie. Dom Kultury zamknięto pod koniec 1943.
W getcie nie zaprzestał działalności kompozytorskiej, tworząc dziesiątki nowych melodii. Skomponował muzykę do dwóch wierszy napisanych w getcie przez poetę Jeszajahu (Szaję) Szpigla po śmierci jego ukochanej córki Ewy. Były to Niszt kajn rożinkes, niszt kajn mandlen (Ani rodzynki, ani migdały) – nawiązująca do znanej piosenki ludowej Rożinkes mit mandlen (Rodzynki z migdałami) – oraz tango kołysanka Mach cu di ejgelech (Zamknij oczęta). Oba te utwory zaśpiewała Ala Diamant na otwarciu Domu Kultury. Prezes Rumkowski zabronił ich dalszego wykonywania, mimo to były nadal śpiewane i zyskały w getcie wielką popularność.
Inne piosenki Bajgelmana z okresu getta to Dos sznajderl (Krawczyk) z tekstem Szymona Janowskiego, Zamd glijen ojf der zun (Piaski żarzą się w słońcu) do słów Mosze Wolmana oraz trzy utwory z tekstami poety Abrahama Joachimowicza: Szpiglt zich ojf der szojb di zun (Słońce przegląda się w szybie), Cu a wolkn (Do chmury), Pastuszke (Pastuszek). Do niektórych swoich kompozycji sam pisał teksty, są to m.in. Cygajner lid (Cygańska pieśń), poświęcona zagładzie łódzkich Romów, A jidisz lidl (Żydowska piosneczka), Kinder jorn (Dziecięce lata)
W sierpniu 1944 roku, podczas likwidacji łódzkiego getta, został wywieziony w jednym z ostatnich transportów do KL Auschwitz. Stąd do jednego z podobozów KL Auschwitz w Gliwicach. Tam został zamordowany, według świadectwa współwięźnia, również więzionego uprzednio w łódzkim getcie – Altera Szlamkowicza, przez pijanego lagerältesteraPiekło w obozie niemieckim. Niesamowite dzieje ocalonego więźnia [Altera Szlamkowicza], "Dziennik Łódzki", 4 II 1945, nr 4, s. 4. Wydaje się, że to świadectwo jednoznacznie koryguje dotychczasową informację nt. miejsca i okoliczności śmierci Bajgelmana. Do tej pory w literaturze przedmiotu podawano informację, że zginął w komorze gazowej KL Auschwitz-Birkenau.
Utwory i praca Działalność dyrygencka Kengin Bin Ichi, Teatr Scala, Dzielna 1, 1935, muzyka D. BeigelmanNasz Przegląd: organ niezależny, R.13, nr 158 (6 czerwca 1935) A chasene in Sztetł, Teatr Scala, Warszawa Dzielna 1, grudzień-luty 1938Nasz Przegląd: organ niezależny, R.16, nr 356 (21 grudnia 1938) Wielka defilada artystów, Humor, śmiech, satyra, zespół teatru Scala, występy w teatrze Nowości na Bielańskiej 5Nasz Przegląd: organ niezależny, R.17, nr 154 (3 czerwca 1939)
Nagrania Nie gniewaj się (Bajgelman, D. – Sław, wyk. Tadeusz Faliszewski), grudzień 1932, SE3893 oraz SE3905 (numer matrycowy 22965) Moses Kusewicki, Warschauer Grossen Synagoge Orchestra unter Leitung Dawid Beigelman, około 1938, SE5404, SE5405, SE5406, 5407 Anna Grosberg, Judishe Gesang mit Orchestrabegeitung, Gluck, ok. 1938, SE5507 Grzech, Tango z teatru „Jidishe Bande” oraz kino-rewii „Colosseum” SE7974 (Bajgelman, D. – Jastrzebiec, W., wykonanie Sylvia Green); SE8255 (wkonanie Adam Aston, lipiec-grudzień 1934) Szajndełe, tango nastrojowe (juif) (Der B – Żegota, B.) lipiec-sierpień 1935 Ja ci chętnie przebaczę!, tango (Der B – Żegota, B.) lipiec-sierpień 1935 Oddałam serce ci, tango (Der B – Żegota, B.) lipiec-sierpień 1935 Zostały sny, tango nastrojowe (Der B – Żegota, B.) lipiec-sierpień 1935