Potaż (regionalna, historycznaXVII/XVIII w., rzadsza pisownia: potasz) – zanieczyszczona postać węglanu potasu K2CO3, rozpuszczalna w wodzie część popiołu pochodzącego ze spalania węgla drzewnego, zawierająca również zmienne ilości innych związków potasu. Nazwa potaż bywa używana na określenie dowolnego minerału zawierającego potas, zwłaszcza w krajach anglojęzycznych ( [data dostępu: 22.08.08].).
Etymologia Określenie pochodzi od średniowiecznego niderlandzkiego słowa Pottasche (garnek + popiół), nawiązującego do sposobu otrzymywania substancji w żelaznych naczyniach. Nazwa przyjęła się szeroko w językach europejskich, np. niem. Pottasche, ang. potash, franc. potasse, hiszp. potasa, szwed. pottaska, fin. potaska, ros. поташ (potasz), czes. potaš, lit. potašas, łot. potašs.
Historia Zastosowanie popiołu uzyskanego z roślin jako nawozu jest znane od czasów antycznych. Polska była dość długo eksporterem potażu. Szczyt produkcji potażu w Polsce osiągnięto w XVII i XVIII w. Polscy specjaliści od wytwarzania potażu byli tak cenieni, że z inicjatywy kapitana Johna Smitha zostali sprowadzeni przez kolonistów angielskich do Ameryki. 1 października 1608 roku grupa polskich rzemieślników, specjalistów produkcji mydła, potażu oraz szkła przybyła do pierwszej osady kolonistów angielskich w Ameryce Północnej o nazwie Jamestown na brytyjskim statku „Mary and Margaret” i założyła pierwsze na amerykańskim kontynencie manufaktury produkcyjneLong Frontier Newspaper: The First Polish Immigrants (They were here before the Pilgrims) (ang.). Polish American Center. [dostęp 2011-05-27].. Rzemieślnicy wytwarzający potaż byli więc protoplastami obecnej amerykańskiej Polonii. Istotne znaczenie produkcji potażu dla gospodarki Rzeczypospolitej poeta Ignacy Krasicki tak ujął nawet w jednej ze swoich fraszek:
„Gdyby nie było potażu Nie byłoby ekwipażu; Skarb to nie dość wielbiony Z popiołów mamy galony.” – Ignacy Krasicki (1735–1801)
Manufakturowy zakład wyrobu potażu to potasznia, potażnia lub potażarnia. W Polsce istnieje wiele nazw geograficznych, których etymologia najpewniej związana jest z wytwórstwem potażu (potaszu): Potasznia, Potaszniki, Potasze, Potażnia, Potażniki.
Wytwarzaniem potażu zajmowali się także budnicy.
Sposób produkcji Potaż był powszechniePotaż uzyskiwano w każdym domu, którego kuchnia opalana była drewnem. stosowany przy produkcji mydłaWraz z dziegciem., szkła, farb, wyrobów ceramicznych, barwienia i bielenia tkanin oraz przy wszelkiego rodzajach czyszczenia czy jako nawóz. Produkowano go z popiołu pochodzącego ze spalania drewna i węgla drzewnego. Ze względu na użycie potażu w produkcji szkła oraz konieczność opalania pieców szklarskich węglem drzewnym, huty szkła rozmieszczane były w lasach z przewagą buka.
Z potażu w procesie kaustyfikacji wytwarzany był potaż kaustyczny (potaż żrący), zawierający głównie wodorotlenek potasu.
Zastosowanie nawóz potasowy jako dodatek przy produkcji szkła w produkcji mydeł w płynie i pastach w produkcji szkła potasowego w produkcji farb w produkcji wywoływaczy fotograficznych w laboratoriach jako środek suszący w piekarnictwie w konserwacji kakao jako regulator kwasowości w przemyśle spożywczym (E501) przy szybkim suszeniu rodzynek – poprzez usunięcie za pomocą potażu naturalnej powłoki woskowej na winogronach, wyparowuje z nich szybciej woda jako produkt wyjściowy do wytwarzania innych związków potasu jako środek izolujący odlew od formy w rzeźbiarstwie przy odlewach gipsowych w ogniwach paliwowych ze stopionym węglanem
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Historia gospodarcza Kategoria:Historia techniki Kategoria:Węglany (minerały) Kategoria:Użytkowanie lasu