Pińczów – miasto w Polsce, w województwie świętokrzyskim, siedziba powiatu pińczowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Pińczów.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1428 rokuZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 155., położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wiślickim w województwie sandomierskimWojewództwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapy, plany, Warszawa 1993, k. 4..
W latach 1961-1972 miasto było siedzibą gromady Pińczów, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa kieleckiego.
Według danych z 1 stycznia 2018 Pińczów liczył 10 946 mieszkańców.
Położenie thumb|left|Nida przepływająca przez Pińczów Pińczów leży na Ponidziu, nad rzeką Nidą, 42 km na południe od Kielc. Miasto położone jest częściowo w Dolinie Nidy, od północy opierając się na zboczach wzgórz wchodzących w skład Garbu Pińczowskiego.
Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 766 z Morawicy do Węchadłowa. Swój początek ma tam droga wojewódzka nr 767 prowadząca do Buska-Zdroju.
W Pińczowie znajduje się stacja kolejowa Pińczów Wąski – część Świętokrzyskiej Kolei Dojazdowej.
Miasto jest punktem początkowym niebieskiego szlaku turystycznego prowadzącego do Wiślicy.
Na terenie miejscowego kamieniołomu wapienia pińczowskiego znaleziono szkielet wieloryba sprzed 15 mln lat.
Historia Początki Pińczowa Rozwój Pińczowa rozpoczął się od kamieniołomu, który istniał tam w XII wieku. Bezpieczeństwa górników strzegł niewielki gród obronny, zniszczony prawdopodobnie przez Tatarów w 1241 roku. W I poł. XIV w. na jego miejscu wzniesiono gotycki zamek, u stóp którego rozwinęła się osada. Nosiła ona początkowo nazwę Piędziców (1405 – Pandziczow, ok. 1470 roku – Pyandzyczow). Od XVI w. używana jest współczesna nazwa. Nie zachowały się informacje o pierwszych właścicielach Pińczowa. Wiadomo że w 1424 roku osada stała się własnością rodu Oleśnickich. Wybudowali oni na Górze Zamkowej nową rezydencję, a w osadzie ufundowali klasztor Paulinów.
21 września 1428 roku król Władysław Jagiełło na zamku w Lublinie nadał Pińczowowi, wsi Jana z Oleśnicy, kasztelana żarnowskiego prawo miejskie magdeburskie z przywilejem jarmarków tygodniowych i rocznych.
Okoliczni mieszkańcy zajmowali się wówczas głównie rolnictwem, sadownictwem, uprawą winnej latorośli oraz hodowlą bydła. W I poł. XVI w. dzierżawcą miasta był burgrabia krakowski Jan Tęczyński. W 1546 roku Pińczów powrócił w ręce rodu Oleśnickich.
Ośrodek reformacji thumb|Panorama Pińczowa z 1657 roku, z widocznym zamkiem na wzgórzu po lewej, na miedziorycie według rys. Erika Jönssona Dahlbergha Za sprawą Mikołaja Oleśnickiego miasto stało się ośrodkiem reformacji. Oleśnicki udzielił w nim schronienia m.in. Franciszkowi Stankarowi – profesorowi Akademii Krakowskiej, uwięzionemu przez biskupa krakowskiego na zamku w Lipowcu i wyzwolonemu przez grupę szlachty. W latach 1550–1551 z miasta wypędzono paulinów, a kościół zmieniono w świątynię kalwińską. W budynkach poklasztornych powstało słynne na całą Europę gimnazjum pińczowskie nazywane później sarmackimi Atenami. W szkole nauczał m.in. Francuz Piotr Statorius-Stojeński, wychowanek kolegium w Lozannie. Do Polski skierowany został dzięki pomocy samego Jana Kalwina. Statorius był autorem szczegółowego programu szkoły wydanego pod tytułem Urządzenie gimnazjum pińczowskiego. Był to pierwszy tego rodzaju dokument w historii polskiego szkolnictwa.
W czerwcu 1559 roku, w przejętym przez protestantów kościele św. Jana Ewangelisty po raz pierwszy zostały publicznie odczytane słowa hymnu Jana Kochanowskiego „Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?”.
W tym samym roku, w gronie pedagogicznym akademii doszło do konfliktu na tle sporów dogmatycznych dotyczących charakteru Trójcy Świętej. Akademię opuścił wówczas jej rektor Grzegorz Orszak. Nowym rektorem uczelni wybrano Statoriusa. thumb|upright|Jan Łaski – najwybitniejszy polski działacz reformacji – ostatnie lata życia poświęcił umacnianiu reformacji w Pińczowie. Był głównym inicjatorem nowego przekładu Biblii na język polski zwany później od miejsca przekładu Biblią pińczowską. Tam też zmarł i został pochowany w ówczesnym kościele kalwińskim (obecnie kościół św. Jana Ewangelisty) Zgodnie z podstawową zasadą Reformacji, Biblia miała być czytana w języku ojczystym. W Pińczowie zatem, na przestrzeni lat 1556–1563 środowisko naukowe związane z miejscową uczelnią dokonało pełnego tłumaczenia Biblii na język polski. Było to drugie w historii, po katolickiej Biblii Leopolity, ale pierwsze z uwagi na bezpośredni przekład z oryginalnych tekstów – Starego Testamentu z aramejskiego i hebrajskiego, Nowego Testamentu z greki. W jego trakcie posłużono się też nowatorską na owe czasy metodą – unikano tłumaczeń dosłownych, często po polsku sztucznie brzmiących, zastępując je bardziej naturalnymi ojczystymi odpowiednikami i interpretacjami. Od maja 1560 roku prace nad przekładem finansował książę Mikołaj Radziwiłł Czarny (koszt wyniósł około 3000 czerwonych złotych), a patronował im właściciel Pińczowa – Mikołaj Oleśnicki. Zbiorowa praca ukazała się 4 września 1563 roku w Brześciu Litewskim, wydana drukiem przez Cypriana Bazylika w drukarni należącej do Mikołaja Radziwiłła Czarnego, w nakładzie około 500 egzemplarzy. Stała się podstawowym dziełem w zborach ewangelickich na terenie Wielkiego Księstwa i Korony. Z racji miejsca wydania nazywana jest najczęściej Biblią brzeską, ale równolegle, w historiografii, z racji miejsca powstania nazywana jest Biblią pińczowskąHelena Szwejkowska „Książka drukowana XV – XVIII wieku”, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław 1975, s. 129.B Szyndler „I książki maja swoją historię”, wyd Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 116..
W latach 1558–1562 w mieście funkcjonowała drukarnia publikująca dzieła reformatorskie. Jej założycielem był Daniel z Łęczycy. W Pińczowie swoje prace drukował m.in. Andrzej Frycz Modrzewski.
Do miasta zjeżdżali przedstawiciele ruchu reformatorskiego, odbyły się w nim 22 synody. W mieście przebywał m.in. Jan Łaski, po śmierci pochowany w prezbiterium miejscowego zboru.
XVI – XIX wiek thumb|Rynek w Pińczowie w 1865 roku. W głębi widoczny kościół św. Jana Ewangelisty Kres ośrodkowi reformacyjnemu w Pińczowie położył biskup krakowski Piotr Myszkowski, który w 1586 roku wykupił miasto. Nastąpiła gwałtowna rekatolicyzacja Pińczowa. Do miasta powrócili Paulini, a pińczowskie gimnazjum przyjęło program szkoły parafialnej.
Ród Myszkowskich, w krótkim czasie stał się jednym ze znaczniejszych w Rzeczypospolitej. Spadkobiercy biskupa – Zygmunt i Aleksander Myszkowscy ok. 1597 roku uzyskali adopcję do rodu książęcego Gonzagów z Mantui. Myszkowscy przyjęli herb i nazwisko Gonzagów. Papież Klemens VII nadał im tytuł margrabiów na Mirowie. Tytuł ten związany był z zamkiem Mirów w Książu Wielkim. W 1601 roku ród Myszkowskich uzyskał od sejmu Rzeczypospolitej zgodę na utworzenie ordynacji rodowej.
Na przełomie XVI i XVII w. Myszkowscy przebudowali w manierystyczną rezydencję stary zamek Oleśnickich. W Pińczowie działał w tym czasie słynny warsztat rzeźbiarski Santiego Gucciego. Gucci nadzorował przebudowę pińczowskiego zamku, zaprojektował także wówczas kaplicę św. Anny.
W 1592 roku Zygmunt Myszkowski założył na wschód od Pińczowa nowe miasto Mirów. Jednakże już w 1612 roku zostało ono przyłączone do sąsiedniego Pińczowa. Sam Pińczów otoczony został drewniano-ziemnymi obwarowaniami. Do miasta można było dostać się przez jedną z czterech bram: Chęcińską, Kielecką, Nowokorczyńską i Krakowską.
W 1637 roku ordynat Ferdynand Gonzaga Myszkowski gościł w swojej rezydencji Cecylię Renatę Habsburżankę, która zdążała właśnie do Warszawy, na ślub z królem Władysławem IV Wazą.
W XVII w. w mieście osiedlało się wielu obcokrajowców. Najwięcej było przybyszów z Włoch, którzy otwierali zakłady kamieniarskie, korzystając z wydobywanego w okolicy kamienia pińczowskiego. Przybywali również Szkoci, Francuzi, Niemcy i Żydzi.
W 1657 roku wojska szwedzkie zajęły miasto i zamek. W 1701 roku na 100-lecie istnienia ordynacji pińczowskiej, ordynat Józef Władysław Gonzaga-Myszkowski ufundował kolonię akademicką pod zarządem Akademii Krakowskiej. W latach 1757–1761 uczył się w niej Hugo Kołłątaj. Po bitwie pod Kliszowem w 1702 roku miasto zostało ponownie zajęte przez Szwedów. Król szwedzki Karol XII urządził w nim na pewien czas swoją kwaterę.
Józef Władysław był ostatnim ordynatem z rodu Myszkowskich. Po jego śmierci miasto przeszło na własność rodu Wielopolskich. Działanie wojenne w czasie insurekcji kościuszkowskiej spowodowały upadek miasta. Po III rozbiorze Polski Pińczów znalazł się w zaborze austriackim, a po kongresie wiedeńskim w 1815 roku w zaborze rosyjskim.
W 1813 roku podzielono ordynację pińczowską. Pińczów stał się wówczas własnością warszawskiego adwokata Jana Olrycha Szanieckiego. W 1839 roku Wielopolscy odkupili miasto. W latach 20. XIX w. Pińczów miał przeszło 4 tys. mieszkańców. W mieście rozwijał się przemysł spożywczy – produkowano sery. W 1867 roku powstał powiat pińczowski. W mieście w II poł. XIX w. stacjonował rosyjski 14. Jamburgski Pułk Dragonów.
Historia Żydów w Pińczowie thumb|Synagoga Stara Pierwsi Żydzi zamieszkiwali Pińczów już w I poł. XVI w., od 1576 roku płacili podatki. Tamtejszy Kahał powstał pod koniec XVI w. W 1594 roku Żydzi otrzymali przywileje od właściciela miasta, Zygmunta Myszkowskiego, w tym zezwolenie na budowę bożnicy. Powstały też szkoły żydowskie, drukarnie i biblioteki.
W XVIII w. Pińczów stał się jednym z ważniejszych ośrodków żydowskich w Małopolsce. W 1765 roku zamieszkiwało w nim 2862 Żydów, zaś w 1856 roku – 1877 (70% mieszkańców). Kapitał żydowski przyczynił się do rozwoju gospodarczego miasta w XIX w. Powstała fabryka sukna Rosenberga, fabryka wyrobów bawełnianych i farbiarnia Berensteina. W radzie miejskiej w latach 1927–1930 zasiadało 15 Polaków i 15 Żydów, a przewodniczył jej miejscowy proboszcz (żeby uniknąć pata).
W marcu 1919 roku dochodzi w mieście do antysemickich ekscesówAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 367.
W 1939 roku w Pińczowie mieszkało 3500 Żydów. W październiku 1942 roku Niemcy deportowali 3000 Żydów do obozu zagłady w Treblince.
XX wiek W Pińczowie, na mocy rozkazu dowództwa WP nr 77 z 19 lutego 1919 roku został utworzony 11. Pułk UłanówMarek Lis, Ksawery Zalewski, Józef Myjak, Podpułkownik Antoni Jabłoński. Wydawnictwo PAIR Myjakpress, Sandomierz-Lipnik 2008, , s. 23.. Zadanie sformowania i dowodzenia nim powierzono Mariuszowi Zaruskiemu. W skład 11. Pułku wszedł m.in. dywizjon kawalerii dowodzony przez rotmistrza Antoniego Jabłońskiego „Zdzisława”, który pierwszym rozkazem nowo utworzonego 11. Pułku z 16 marca 1919 roku objął funkcję zastępcy dowódcy.
W okresie II Rzeczypospolitej Pińczów był niewielkim miastem powiatowym. Liczba mieszkańców nie przekraczała 10 tysięcy. Negatywny wpływ na rozwój miasta miało przeniesienie do Sandomierza 2. Pułku Piechoty Legionów, który początkowo w nim stacjonował. W końcu lat dwudziestych w całym mieście praktykowało tylko 3 lekarzyJerzy Gapys, Edyta Majcher – Ociesa „Żydzi a wojsko polskie w XIX i XX wieku w świetle wybranych ksiąg pamięci (izkorbuchy)” – ze zbioru „“Żydzi i wojsko polskie w XIX i XX w.” IPN 2020, , s. 201..