Ulica Łochowska – ulica na Szmulowiźnie, w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie. Biegnie w przybliżeniu równolegle do ulicy Radzymińskiej, przez historyczną część osiedla pomiędzy rejonem ulicy Kawęczyńskiej a ulicą Grajewską. Jej długość wynosi około 950 metrów.
Łochowska należy do ulic szczególnie związanych z rozwojem przemysłowo-mieszkaniowej Szmulowizny na przełomie XIX i XX wieku. Początkowo zabudowana przede wszystkim niewielkimi domami drewnianymi, w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku zaczęła uzyskiwać zwartą zabudowę czynszową. Znaczna część przedwojennej zabudowy przetrwała II wojnę światową, dzięki czemu ulica zachowała zespół kamienic stanowiących przykład architektury mieszkaniowej prawobrzeżnej Warszawy z pierwszej połowy XX wieku.
W latach 70. XX wieku historyczny układ przestrzenny części Łochowskiej został przekształcony podczas budowy wielokondygnacyjnych bloków mieszkalnych osiedla Szmulowizna Wschodnia i Szmulowizna II. Od drugiej dekady XXI wieku wiele zachowanych kamienic objęto programami modernizacyjnymi i rewitalizacyjnymi miasta. Ulica stała się jednym z obszarów koncentracji działań rewitalizacyjnych na Pradze-Północ.
Położenie i przebieg
Ulica położona jest w środkowej części Szmulowizny, w południowo-wschodniej części dzielnicy Praga-Północ. Jej otoczenie ma niejednorodny charakter urbanistyczny: zachowały się tutaj zarówno przedwojenne kamienice stojące bezpośrednio w pierzejach ulicy, jak i powojenna zabudowa wielorodzinna oraz współczesne budynki mieszkalne.
Historycznie Łochowska była stopniowo wydłużana wraz z urbanizacją Szmulowizny. Jej rozwój odbywał się od strony Kawęczyńskiej w kierunku północno-wschodnim. Pierwsze fragmenty ulicy znajdowały się w rejonie Kawęczyńskiej i Siedleckiej; około 1890 roku droga sięgnęła rejonu dzisiejszej Otwockiej, w latach 1911–1914 przedłużono ją w kierunku Grajewskiej, a pod koniec lat 20. XX wieku jej ciąg sięgał aż do terenów kolejowych.
Do ulic krzyżujących się lub bezpośrednio związanych z przebiegiem Łochowskiej należą m.in.: Kawęczyńska, Folwarczna, Siedlecka, Łomżyńska, Otwocka, Zachariasza, Grajewska.
Współczesny charakter ulicy jest wynikiem nałożenia się kilku okresów rozwoju Szmulowizny. W jej zabudowie występują kamienice czynszowe z pierwszej połowy XX wieku, obiekty związane z przedwojennymi inwestycjami publicznymi, bloki mieszkalne z czasów PRL oraz budownictwo mieszkaniowe powstałe po 1989 roku.
Nazwa
Nazwa ulicy ma charakter geograficzny i wpisuje się w typowe dla tej części Pragi nazewnictwo nawiązujące do miejscowości położonych na wschód od Warszawy. Według materiałów Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków nazwa Łochowskiej pochodzi od Łochowa, położonego na wschód od Warszawy.
Podobny sposób nazywania ulic jest charakterystyczny dla Szmulowizny i sąsiednich obszarów prawobrzeżnej Warszawy; w pobliżu znajdują się m.in. ulice Siedlecka, Otwocka, Łomżyńska, Wołomińska i Węgrowska.
Historia
Tereny Szmulowizny przed powstaniem ulicy
Obszar dzisiejszej ulicy Łochowskiej należał historycznie do terenów Szmulowizny. Nazwa osiedla wiązana jest z osobą Szmula Jakubowicza Zbytkowera, zamożnego żydowskiego kupca, bankiera i właściciela gruntów położonych na wschód od ówczesnej Warszawy.
W pierwszej połowie XIX wieku tereny te pozostawały jeszcze słabo zurbanizowane i miały charakter podmiejski. W 1834 roku dobra znalazły się w rękach rodziny von Brühl. Proces ich parcelacji nasilił się w drugiej połowie XIX wieku. Od lat 60. XIX stulecia na dawnych gruntach folwarcznych powstawała regularniejsza sieć dróg i działek budowlanych, tworząca podstawę późniejszej zabudowy Szmulowizny.
Rozwój osady pozostawał ściśle związany z industrializacją prawobrzeżnej Warszawy, rozwojem kolei oraz powstawaniem zakładów przemysłowych i rzemieślniczych. W 1891 roku obszar Szmulowizny został włączony w granice administracyjne Warszawy.
Wytyczenie Łochowskiej
Proces powstawania ulicy był rozłożony na kilka dziesięcioleci. Najstarszy fragment znajdował się pomiędzy rejonem Kawęczyńskiej a Siedleckiej. Według części opracowań odcinek ten wytyczono około 1875 roku.
Około 1890 roku Łochowską przedłużono w kierunku późniejszej ulicy Otwockiej. W latach 1911–1914 nastąpiło dalsze wydłużenie ulicy, w kierunku dzisiejszej Grajewskiej. Około 1929 roku powstało przedłużenie w stronę torów kolejowych.
Rozwój ulicy odpowiadał postępującemu zagęszczaniu zabudowy Szmulowizny. Początkowo znajdowały się przy niej przede wszystkim niewielkie, jedno- i dwukondygnacyjne domy drewniane. Jeszcze pod koniec XIX wieku murowana zabudowa tej części miasta należała do rzadkości.
Początek XX wieku
Pierwsze niewielkie kamienice zaczęły pojawiać się przy Łochowskiej na początku XX wieku. Proces ten był częścią szerszej przemiany Szmulowizny z peryferyjnej osady w robotniczo-przemysłową część Warszawy.
Jednym z najbardziej charakterystycznych budynków związanych z początkowym okresem murowanej zabudowy ulicy była wzniesiona w 1909 roku u zbiegu z ulicą Siedlecką kamienica Jana Klatczyńskiego. Na jej elewacji znajdował się zegar, a nad oknami drugiej kondygnacji umieszczono niszę z popiersiem Adama Mickiewicza. Ze względu na bogatszą niż w okolicznej zabudowie formę architektoniczną budynek był przez mieszkańców określany mianem „Bristolu”, nawiązującym do warszawskiego Hotelu Bristol.
Z Łochowską związany był także przedsiębiorca budowlany Franciszek Karwowski, który na początku XX wieku inwestował w nieruchomości na Szmulowiźnie. Jego działalność przyczyniła się do powstania części murowanej zabudowy w rejonie ulic Łochowskiej i Tarchomińskiej.
Lata międzywojenne
Duże znaczenie dla dalszej urbanizacji tej części Szmulowizny miały inwestycje prowadzone w latach 20. i 30. XX wieku.
W sąsiedztwie ulicy, przy Otwockiej, powstał rozbudowany zespół szkolny, a rozwój przemysłu w rejonie Kawęczyńskiej i Otwockiej zwiększył zapotrzebowanie na mieszkania przeznaczone dla robotników, rzemieślników i pracowników pobliskich zakładów.
W latach 20. i 30. przy Łochowskiej powstawały kolejne murowane budynki wielorodzinne. W odróżnieniu od bogato dekorowanych kamienic śródmiejskich znaczna część tutejszej zabudowy miała stosunkowo oszczędne elewacje i niewielkie mieszkania dostosowane do możliwości finansowych uboższych warstw ludności.
Charakterystyczny zespół tworzyły kamienice oznaczone numerami 36, 38, 38A i 38B. Powstały w podobnym okresie i otrzymały zbliżoną formę architektoniczną. W ich przypadku szczególne znaczenie miała funkcjonalność i możliwość pomieszczenia stosunkowo dużej liczby niewielkich lokali mieszkalnych.
W okresie międzywojennym Łochowska pozostawała ulicą o lokalnym charakterze. Jezdnia była wybrukowana kamieniem polnym, a oświetlenie zapewniały latarnie gazowe. W parterach części budynków znajdowały się niewielkie zakłady rzemieślnicze, sklepy, punkty usługowe oraz składy opału.
II wojna światowa
We wrześniu 1939 roku część zabudowy położonej w pobliżu początku ulicy została zniszczona podczas niemieckiego oblężenia Warszawy. Szczególnie ucierpiał rejon pomiędzy Kawęczyńską i Folwarczną.
W odróżnieniu od lewobrzeżnego Śródmieścia znaczna część zabudowy Szmulowizny przetrwała wojnę. Dzięki temu po 1945 roku przy Łochowskiej nadal znajdował się liczny zespół przedwojennych kamienic.
Z historią ulicy wiążą się także początki powojennej prasy warszawskiej. W pierwszych miesiącach 1945 roku redakcja dziennika „Życie Warszawy” mieściła się w mieszkaniu przy ul. Łochowskiej 37. Zachowane egzemplarze gazety z tego okresu podają adres redakcji jako „Łochowska 37 m. 9”.
Okres powojenny
Po wojnie znaczna część budynków czynszowych przeszła pod zarząd miasta. Przez kolejne dziesięciolecia przy Łochowskiej współistniała stara zabudowa czynszowa i powstające stopniowo budownictwo powojenne.
Największa zmiana układu przestrzennego nastąpiła w latach 70. XX wieku. W ramach modernizacji Szmulowizny rozpoczęto budowę wielokondygnacyjnych osiedli mieszkaniowych. Część dawnej tkanki ulicznej wyburzono, a historyczny ciąg Łochowskiej został miejscami zaburzony przez nowe bloki i tereny osiedlowe.
W ramach zespołów Szmulowizna Wschodnia i Szmulowizna II, należących do osiedla „Kijowska” Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej „Praga”, w latach 1972–1975 powstał m.in. jedenastokondygnacyjny blok przy Łochowskiej 1/29. Projektantem zespołu był architekt Jan Kalinowski.
W kolejnych latach powstał m.in. pięciokondygnacyjny budynek przy Łochowskiej 34. Powojenna zabudowa osiedlowa przełamała tradycyjny, pierzejowy układ ulicy i wprowadziła charakterystyczną dla urbanistyki okresu PRL swobodnie rozmieszczoną zabudowę blokową.
Podczas przekształceń w latach 70. usuwano również elementy dawnego wyposażenia ulicy, w tym bruk z kamienia polnego oraz historyczne latarnie gazowe.
Zabudowa
Zabudowa Łochowskiej jest zróżnicowana pod względem wieku, skali oraz formy architektonicznej. Szczególne znaczenie dla krajobrazu ulicy mają zachowane kamienice z pierwszej połowy XX wieku. Część z nich znajduje się w gminnej ewidencji zabytków m.st. Warszawy.
Łochowska 15
Na posesji przy Łochowskiej 15 znajdują się dwa budynki pochodzące z różnych okresów. Starszym jest dwupiętrowa oficyna wzniesiona około 1913 roku dla Franciszka Karwowskiego. Charakteryzuje się stosunkowo prostą, gładko tynkowaną elewacją. We wnętrzu zachowały się m.in. drewniane schody, poręcze oraz dawne szafy-spiżarnie na półpiętrach.
Na parterze oficyny zachowała się niewielka kapliczka skrzynkowa nakryta dwuspadowym daszkiem. Tego rodzaju obiekty są charakterystycznym elementem kulturowego krajobrazu wielu warszawskich podwórek.
Kamienica frontowa powstała około 1933 roku, a więc mniej więcej dwie dekady później niż oficyna. Otrzymała bardziej modernistyczną formę architektoniczną. Na jednej posesji można tym samym obserwować zmianę stylistyki warszawskiego budownictwa mieszkaniowego pomiędzy okresem przed I wojną światową a latami 30. XX wieku.
Łochowska 31
Czterokondygnacyjna kamienica przy Łochowskiej 31 została zbudowana w 1920 roku. Jest jednym z budynków objętych miejskim programem rewitalizacji Pragi-Północ.
W ramach kompleksowej modernizacji wykonano m.in. remont elewacji i klatki schodowej, wymieniono stropy, okna i drzwi, zainstalowano centralne ogrzewanie oraz wyposażono budynek w windę i platformę przeznaczoną dla osób z ograniczoną mobilnością. Po zmianie układu lokali powstało czternaście mieszkań oraz jeden lokal użytkowy.
Przy budynku wykonano również niewielki teren zielony z ławkami. Modernizacja kamienicy została ukończona w 2020 roku, a w czerwcu 2021 roku do lokali zaczęli wprowadzać się mieszkańcy.
Łochowska 37
Kamienica przy Łochowskiej 37 pochodzi z okresu przedwojennego i jest ujęta w gminnej ewidencji zabytków.
Budynek ma również znaczenie dla historii warszawskiej prasy. Na początku 1945 roku mieściła się w nim jedna z pierwszych siedzib redakcji „Życia Warszawy”.
Kompleksową modernizację nieruchomości przeprowadzono w ramach programu rewitalizacji Pragi-Północ. Prace zakończono w IV kwartale 2019 roku.
Łochowska 38A
Budynek przy Łochowskiej 38A należy do zespołu przedwojennej zabudowy mieszkaniowej ulicy. Po latach pogarszania się stanu technicznego został objęty kompleksową modernizacją.
Prace obejmowały m.in. remont elewacji i klatek schodowych, wymianę stropów, stolarki okiennej i drzwiowej, wykonanie nowych instalacji, centralnego ogrzewania i windy oraz zmianę podziału mieszkań.
Modernizację zakończono w IV kwartale 2021 roku. W odnowionym budynku utworzono 24 lokale mieszkalne wyposażone w łazienki; w 2022 roku zaczęli wprowadzać się do nich mieszkańcy lokali komunalnych.
Łochowska 39
Przedwojenna kamienica przy Łochowskiej 39 została objęta miejskimi działaniami rewitalizacyjnymi; jej modernizację zakończono w IV kwartale 2018 roku.