Trynitarze (właśc. Zakon Przenajświętszej Trójcy i Niewolników; łac. Ordo Sanctissimae Trinitatis et Captivorum, skrót zakonny: OSsT) – katolicki zakon żebraczy założony pod koniec XII wieku przez św. Jana de Mathę. Według tradycji zakonnej w powstaniu wspólnoty uczestniczył także św. Feliks de Valois. Regułę zakonu zatwierdził 17 grudnia 1198 papież Innocenty III bullą Operante divinae dispositionis clementia.
Pierwotnym zadaniem trynitarzy było pokojowe wykupywanie chrześcijan pozostających w niewoli oraz niesienie pomocy ubogim, chorym i pielgrzymom. Współcześnie zakon realizuje swój charyzmat przede wszystkim przez pomoc chrześcijanom prześladowanym, duszpasterstwo więzienne, działalność charytatywną, misyjną i społeczną oraz pomoc osobom pozbawionym wolności lub zagrożonym różnymi formami zniewolenia.
Historia
Powstanie i rozwój zakonu
Powstanie zakonu wiąże się z działalnością francuskiego teologa i kapłana Jana de Mathy. Według tradycji zakonnej około 1193 roku, podczas odprawiania swojej pierwszej mszy, miał on ujrzeć Chrystusa trzymającego za ręce dwóch skutych jeńców, utożsamianych z chrześcijaninem i muzułmaninem. Jan de Matha odczytał wizję jako wezwanie do utworzenia wspólnoty zajmującej się pokojowym uwalnianiem ludzi pozostających w niewoli.
Jan de Matha udał się następnie do Cerfroid na terenie dzisiejszej Francji, gdzie przyłączyła się do niego grupa pustelników. Późniejsza tradycja zakonna szczególną rolę przypisała ich przełożonemu, Feliksowi de Valois, uznawanemu za współzałożyciela zakonu, choć źródła współczesne początkom wspólnoty przekazują o nim niewiele informacji. W Cerfroid powstał pierwszy dom trynitarski, który stał się domem macierzystym tworzącego się zakonu. mały|Barokowa grupa rzeźbiarska św. Jana de Mathy, św. Feliksa de Valois i św. Iwana na Moście Karola w Pradze. U podstawy pomnika przedstawiono chrześcijańskich jeńców zamkniętych w więzieniu, co nawiązuje do redempcyjnej misji trynitarzy. 17 grudnia 1198 papież Innocenty III zatwierdził regułę i powstanie Zakonu Przenajświętszej Trójcy i Niewolników. Reguła przewidywała podział dochodów wspólnoty na trzy części. Jedna trzecia, nazywana tertia pars, miała być przeznaczana na wykupywanie chrześcijańskich jeńców lub ich wymianę na jeńców muzułmańskich, natomiast pozostałe środki służyły utrzymaniu zakonników i prowadzeniu dzieł miłosierdzia.mały|Mozaika z około 1210 roku nad portalem San Tommaso in Formis, wykonana za życia Jana de Mathy i zgodnie z tradycją odzwierciedlająca jego wizję. Przedstawienie Chrystusa wyzwalającego dwóch jeńców stało się godłem i pieczęcią zakonu.8 marca 1199 Innocenty III skierował do władcy Maroka list polecający Jana de Mathę i jego współbraci oraz przedstawiający cel ich działalności. Wkrótce potem trynitarze rozpoczęli pierwsze wyprawy redempcyjne do Afryki Północnej. Jednym z ważnych punktów organizowania wypraw stała się Marsylia, gdzie zakon posiadał dom i dostęp do portu. W kolejnych dziesięcioleciach klasztory trynitarskie powstawały między innymi we Francji, Hiszpanii, Portugalii, Italii i Anglii.
W 1209 Innocenty III przekazał trynitarzom kościół i zabudowania San Tommaso in Formis na wzgórzu Celius w Rzymie. Jan de Matha ustanowił tam jeden z najważniejszych ośrodków zakonu, obejmujący klasztor i szpital przeznaczony dla ubogich, chorych, pielgrzymów oraz uwolnionych jeńców. Założyciel zakonu zmarł w tym miejscu 17 grudnia 1213 i został pochowany w kościele San Tommaso in Formis. Jego szczątki przewieziono w XVII wieku do Hiszpanii.
Nad portalem kompleksu San Tommaso in Formis umieszczono około 1210 roku mozaikę przedstawiającą Chrystusa pomiędzy dwoma jeńcami. Dzieło powstało za życia Jana de Mathy i według tradycji odzwierciedla przekazaną przez niego wizję. Otaczający przedstawienie napis Signum Ordinis Sanctae Trinitatis et Captivorum wskazywał, że wizerunek pełnił funkcję znaku zakonu; motyw ten stał się następnie jego godłem i pieczęcią.
W następnych stuleciach zakon rozwijał działalność redempcyjną i charytatywną. Oprócz organizowania wykupu jeńców trynitarze prowadzili szpitale, przytułki, domy dla podróżnych i placówki duszpasterskie. Ich klasztory powstawały szczególnie licznie na terenach narażonych na działalność korsarzy oraz w miastach portowych, z których można było wyruszać do Afryki Północnej.
Wyprawy redempcyjne
Wyprawy redempcyjne były podstawowym sposobem realizowania pierwotnego charyzmatu zakonu. Trynitarze zbierali jałmużnę, przyjmowali środki przekazywane przez rodziny jeńców, władców i dobroczyńców, a następnie udawali się między innymi do Algieru, Tunisu, Trypolisu i Maroka. Na miejscu ustalali, gdzie przebywają poszukiwani niewolnicy, prowadzili negocjacje z ich właścicielami oraz zawierali umowy dotyczące wysokości okupu lub wymiany jeńców.
Zakonnicy uczestniczący w redempcjach, nazywani redemptorami, otrzymywali od władz zakonnych pełnomocnictwa oraz wykazy osób, których uwolnienia oczekiwano. Po zakończeniu wyprawy sporządzali dokumentację zawierającą nazwiska wykupionych, wysokość zapłaconych kwot i pochodzenie wykorzystanych środków. Uwolnionych przewożono następnie do Europy, gdzie organizowano procesje dziękczynne i pomagano im w powrocie do rodzinnych miejscowości.
Jednym z najbardziej znanych jeńców uwolnionych przy udziale trynitarzy był Miguel de Cervantes, późniejszy autor Don Kichota. We wrześniu 1575 statek Sol, którym Cervantes wracał z Italii do Hiszpanii, został zaatakowany przez korsarzy. Cervantesa uprowadzono do Algieru, gdzie pozostawał w niewoli przez około pięć lat. W tym okresie czterokrotnie podejmował próby ucieczki, lecz żadna z nich nie zakończyła się powodzeniem.
W 1579 rodzina Cervantesa przekazała trynitarzom 300 dukatów przeznaczonych na jego wykupienie. W następnym roku do Algieru przybyli redemptorzy Juan Gil i Antón de la Bella. Zgromadzona przez rodzinę suma okazała się niższa od kwoty żądanej przez Hasana Paszę, właściciela Cervantesa, dlatego Juan Gil uzupełnił brakujące środki pieniędzmi pochodzącymi z funduszu redempcyjnego oraz z jałmużny.
19 września 1580 Juan Gil zapłacił za Cervantesa 500 złotych eskudów. Do zawarcia umowy doszło krótko przed planowanym wyjazdem Hasana Paszy do Konstantynopola, dokąd miał zostać zabrany także Cervantes, co mogłoby znacznie utrudnić jego późniejsze uwolnienie. Po wykupieniu pisarz opuścił Algier i w październiku 1580 powrócił do Hiszpanii. Doświadczenie niewoli znalazło później odzwierciedlenie w jego utworach, między innymi w opowieści jeńca zamieszczonej w pierwszej części Don Kichota.
Działalność redempcyjna była kontynuowana także w XVII i XVIII wieku. Wraz z ograniczeniem korsarstwa i stopniowym zanikiem niewolnictwa na Morzu Śródziemnym tradycyjne wyprawy traciły na znaczeniu. Zakon zaczął w większym stopniu prowadzić działalność duszpasterską, szpitalną, edukacyjną i misyjną, zachowując ideę niesienia pomocy ludziom pozbawionym wolności.
Trynitarze bosi i trzewiczkowi
Pod koniec XVI wieku, pod wpływem reformy katolickiej związanej z postanowieniami Soboru trydenckiego, w zakonie pojawiło się dążenie do przywrócenia surowszego przestrzegania pierwotnej reguły. Głównym inicjatorem reformy był hiszpański trynitarz Jan Chrzciciel od Poczęcia, który postulował ograniczenie własności klasztorów, ściślejsze zachowywanie ubóstwa, rozwój życia kontemplacyjnego oraz powrót do pierwotnej prostoty wspólnoty założonej przez Jana de Mathę.
Pierwsza wspólnota zreformowana powstała w Valdepeñas w Hiszpanii. Jej członkowie nosili sandały zamiast pełnego obuwia, dlatego zaczęto nazywać ich trynitarzami bosymi. Dotychczasową gałąź zakonu określano odtąd mianem trynitarzy trzewiczkowych albo trynitarzy starej obserwancji. W 1599 papież Klemens VIII zatwierdził reformę breve Ad militantes Ecclesiae, ustanawiając Kongregację Braci Reformowanych i Bosych Zakonu Przenajświętszej Trójcy.
Początkowo trynitarze bosi pozostawali częścią wspólnego zakonu, lecz posiadali własne konstytucje i przełożonych. W 1636 papież Urban VIII przyznał im prawo wyboru własnego ministra generalnego, co doprowadziło do faktycznego wyodrębnienia dwóch niezależnych gałęzi. Obie zachowywały regułę Jana de Mathy i prowadziły działalność redempcyjną, różniły się jednak organizacją oraz stopniem surowości życia zakonnego.
Gałąź bosa rozwijała się przede wszystkim w Hiszpanii i Italii, a następnie także w Europie Środkowo-Wschodniej. To do niej należeli trynitarze, którzy pod koniec XVII wieku przybyli na ziemie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Polska prowincja prowadziła działalność redempcyjną, duszpasterską i charytatywną, a jej przedstawiciele uczestniczyli również w zarządzaniu całym zakonem.
Jedynym Polakiem wyniesionym do godności ministra generalnego trynitarzy bosych był Stanisław od Najświętszego Sakramentu Oborski. Podczas kapituły generalnej w Barcelonie w 1740 został wybrany definitorem generalnym, natomiast w latach 1753–1759 sprawował urząd ministra generalnego i rezydował w Rzymie. Pozostawał przy tym związany z polsko-litewską prowincją i wspierał jej działalność artystyczną oraz budowlaną.
Obie gałęzie zakonu zostały poważnie osłabione przez kasaty klasztorów przeprowadzane od końca XVIII wieku. Rewolucja francuska doprowadziła do likwidacji większości domów we Francji, reformy Józefa II objęły klasztory na terenach monarchii habsburskiej, natomiast w XIX wieku kolejne kasaty przeprowadzono między innymi w Hiszpanii, Portugalii, Italii i Imperium Rosyjskim. Szczególnie dotkliwe skutki przyniosła hiszpańska kasata z 1835, po której gałąź trzewiczkowa utraciła niemal wszystkie klasztory.
W drugiej połowie XIX wieku trynitarze trzewiczkowi posiadali już tylko nieliczne wspólnoty. Ostatnim ministrem generalnym tej gałęzi był Antonio Martín Bienes. Po jego śmierci w 1894 gałąź trzewiczkowa wygasła, a jedynym kontynuatorem zakonu pozostała gałąź bosa. W XX wieku zrezygnowała ona z określenia „trynitarze bosi”, uznając się za spadkobiercę całego Zakonu Przenajświętszej Trójcy i Niewolników założonego przez Jana de Mathę.
Charyzmat i duchowość
Duchowość trynitarska łączy kult Trójcy Świętej z działalnością wyzwoleńczą i charytatywną. W pierwotnej regule wezwanie Trójcy występuje między innymi we wstępie, w nazwach kościołów i wspólnot oraz w określeniu urzędu przełożonego jako ministra domu Trójcy Świętej. Podział dochodów na trzy części miał znaczenie praktyczne, ale w późniejszej tradycji zakonnej otrzymał także interpretację trynitarną.
Jan de Matha nie pozostawił traktatu teologicznego wyjaśniającego wybór nazwy zakonu. Jego duchowość rekonstruuje się przede wszystkim na podstawie reguły, najstarszej tradycji wspólnoty oraz symboliki mozaiki z San Tommaso in Formis. W tej tradycji służba osobom pozbawionym wolności była rozumiana jako praktyczny wyraz wiary w Boga Trójjedynego i naśladowania Chrystusa Odkupiciela.
Współczesne konstytucje zakonu przedstawiają Trójcę Świętą jako źródło, wzór i cel miłości odkupieńczej. Tradycyjny obowiązek wykupywania jeńców został rozszerzony na pomoc osobom prześladowanym za wiarę, więźniom, ubogim i chorym oraz ludziom, których godność i podstawowe prawa są naruszane.mały|o. Luigi Buccarello OSsT, minister generalny zakonu
Habit i symbole zakonu
Trynitarze noszą biały habit przepasany czarnym skórzanym pasem, biały szkaplerz z czerwono-niebieskim krzyżem oraz biały kaptur. Stroju dopełnia ciemnobrązowy lub czarny płaszcz. Czerwono-niebieski krzyż umieszczany na szkaplerzu stanowi najbardziej rozpoznawalny znak stroju zakonnego.Godło zakonu wywodzi się z mozaiki znajdującej się nad wejściem do dawnego szpitala trynitarzy przy San Tommaso in Formis. Przedstawia ona Chrystusa obejmującego dwóch jeńców, z których jeden oznaczony jest czerwono-niebieskim krzyżem. Kompozycja, opatrzona napisem Signum Ordinis Sanctae Trinitatis et Captivorum, stała się podstawą pieczęci i współczesnego znaku zakonu.
Jezus Nazareński Wykupiony