Elżbieta Zawacka, ps. „Zelma”, „Zo”, „Sulica”, vel Elisabeth Kubitza, vel Elise Riviere, vel Elizabeth Watson, vel Elżbieta Grochowska, vel Elżbieta Nowak, vel Elizabeth van Braunug (ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże) – kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej, uznana po wojnie za cichociemną, profesor nauk humanistycznych, generał brygady, działaczka społeczna i niepodległościowa, pedagog, z zawodu matematyk.
W latach 30. instruktorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet, m.in. komendantka rejonu śląskiego. Od 1939 roku żołnierz Służby Zwycięstwa Polski, następnie Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej. Od 1941 roku w Oddziale Łączności Konspiracyjnej Komendy Głównej, w 1943 emisariuszka Komendy Głównej Armii Krajowej do Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie, po powrocie do Polski ponownie w KG AK. W okresie stalinizmu więziona. W 1990 roku inicjatorka i współzałożycielka Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”. Odznaczona m.in. Orderem Orła Białego (1995) i dwukrotnie Orderem Virtuti Militari. Od 2006 roku generał brygady. Znajomość języków obcych: niemiecki. Ukończyła kurs spadochronowy (Znaku Spadochronowego nie przyznano).
Życiorys Rodzina Elżbieta Magdalena Zawacka urodziła się 19 marca 1909 w Toruniu. Jej rodzicami byli Władysław Zawacki i Marianna, z domu Nowak. Elżbieta Zawacka miała liczne rodzeństwo: siostry Mariannę Martę, Klarę Katarzynę i braci Jana Leona Władysława, Alfonsa Jerzego, Eryka (zmarłego jako niemowlę), Egona Konstantego. Władysław Zawacki był podoficerem armii pruskiej, następnie pracował w sądzie jako kancelista. Był inwigilowany przez władze pruskie, prawdopodobnie z powodu zamieszkania na Mokrym (samodzielnej wsi, przyłączonej w 1905 roku do Torunia, zamieszkałej głównie przez polskich robotników) i przynależności do Kościoła katolickiego. Marianna zajmowała się wychowywaniem dzieci. Ze względu na obowiązujący od 1887 roku zakaz używania języka polskiego, w rodzinie Zawackich po polsku mówili Władysław Zawacki, jego żona i najstarsza córka Marianna. Prawdopodobnie dzieci Zawackich nie uczęszczały na organizowane przez polską inteligencję i ziemiaństwo tajne zajęcia dla dzieci polskich. Podczas I wojny światowej rodzina Zawackiej żyła w ubóstwie.
Edukacja mały|Dawne Miejskie Gimnazjum i Liceum Klasyczno-Humanistyczne Żeńskie w Toruniu, które ukończyła m.in. gen. prof. Elżbieta Zawacka W 1915 roku Elżbieta Zawacka rozpoczęła naukę w niemieckiej Szkole Średniej dla Dziewcząt w Toruniu (Mädchen – Mittelschule zu Thorn), przy ul. Piekary 49. 18 stycznia 1920 roku na mocy traktatu wersalskiego Toruń został przyłączony do odrodzonej Polski. Trzy dni później Elżbieta Zawacka wraz z ojcem obserwowała przybycie wojsk gen. Józefa Hallera do Torunia. W wyniku masowej emigracji ludności niemieckiej i brak rąk do pracy w administracji, Władysław Zawacki utrzymał stanowisko urzędnika, a w następnych latach awansował na stanowisko sekretarza sądowego. Sytuacja finansowa rodziny Zawackich nieznacznie się poprawiła. Po 1920 roku dzieci Zawackich rozpoczęły naukę języka polskiego. W 1922 roku Elżbieta Zawacka rozpoczęła naukę w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Toruniu, przy ul. Wielkie Garbary 9. Nauka w tej szkole była odpłatna, jednak Elżbiecie Zawackiej jako córce urzędnika państwowego przysługiwały ulgi w opłatach. Jako uczennica Gimnazjum Żeńskiego Elżbieta Zawacka zaczęła interesować się polityką. Podobnie jak jej rodzice była zwolenniczką gen. Hallera.
Po ukończeniu Gimnazjum Żeńskiego planowała (jak jej bracia) studiować na Politechnice Gdańskiej. Zawackich nie było jednak na to stać. W 1926 roku Elżbieta Zawacka przystąpiła do matury. Po zdaniu egzaminów przez rok pracowała podczas wakacji na poczcie, a podczas roku szkolnego udzielała korepetycji z matematyki, w celu uzbierania pieniędzy na studia. Zgodnie z ówczesnym prawem, studia na uczelniach wyższych były odpłatne. W 1927 roku Elżbieta Zawacka rozpoczęła studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. Wybór Uniwersytetu Poznańskiego był podyktowany tym, że ta uczelnia, jako najmłodsza w Polsce, oferowała niskie opłaty oraz był położony stosunkowo blisko od Torunia. Podczas studiów mieszkała prawdopodobnie w domu akademickim im. dr. Jana Chądzyńskiego przy ul. Juliusza Słowackiego 20. 20 stycznia 1931 roku Elżbieta Zawacka uzyskała absolutorium.
Po uzyskaniu absolutorium rozpoczęła pracę jako nauczycielka fizyki i matematyki w Sześcioklasowym Koedukacyjnym Gimnazjum Niemieckim im. Emila Kaschubego w Sompolnie w województwie łódzkim. Aby pracować jako nauczyciel bez magisterium, musiała uzyskać specjalną zgodę. Pismo do Kuratora Okręgu Szkolnego Łódzkiego wysłała 18 sierpnia 1931. Odpowiedź otrzymała dopiero 19 grudnia 1931 roku. Uzyskała zgodę na nauczanie matematyki w języku wykładowym niemieckim na okres od 1 września 1931 roku do 31 sierpnia 1933 roku. Ponadto od 1933 roku miała zezwolenie na prowadzenie ćwiczeń cielesnych i nauczanie fizyki w języku polskim.
W 1935 roku otrzymała tytuł magistra nauk filozoficznych. Broniła pracy: Równania różniczkowe periodyków całek eliptycznych. Jej promotorem był dr Zdzisław Krygowski, kierownik I Katedry Matematyki Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, prorektor na rok akademicki 1934/1935 i przewodniczący Komisji Egzaminów Państwowych w Poznaniu na nauczycieli szkół średnich. W 1936 roku Elżbieta Zawacka przystąpiła do egzaminów państwowych, w celu uzyskania uprawnień do nauczania w szkołach średnich. Egzaminy zdała pomyślnie i uzyskała uprawnienia.
W 1934 roku Gimnazjum w Sompolnie zostało zlikwidowane. W tym samym roku Zawacka osiedliła się w Szamotułach i podjęła nową pracę w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym w Otorowie. Z nieznanych powodów po roku zrezygnowała z pracy w Otorowie. We wrześniu 1935 roku podjęła pracę w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Toruniu, w nowej siedzibie przy ul. Sienkiewicza 38. W Gimnazjum pracowała około roku, po zwolnieniu przeniosła się do Tarnowskich Gór. Według wspomnień jednej z uczennic, Zawacka była znana jako wymagająca nauczycielka. Miała nie promować do następnej klasy córki wojewody pomorskiego Stefana Kirtiklisa, przez co została zwolniona i nie mogła podjąć jakiejkolwiek pracy w województwie pomorskim. Relacja ta pochodzi z 2006 roku i nie została potwierdzona przez samą Zawacką. Według innego źródła, Zawacka przeniosła się do Tarnowskich Gór w wyniku zamknięcia Gimnazjum. We wrześniu 1936 roku podjęła pracę w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Jana III Sobieskiego w Tarnowskich Górach.
Przysposobienie Wojskowe Kobiet thumb|150px|Maria Wittek, komendantka naczelna Przysposobienia Wojskowego Kobiet w latach 1928–1935, dowódczyni Wojskowej Służby Kobiet w Dowództwie Głównym Służby Zwycięstwa Polski, następnie Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej, w 1991 roku jako pierwsza kobieta w Polsce mianowana generałem brygady (fot. sprzed 1939 roku) W 1923 roku, na miejscu rozwiązanej rok wcześniej Ochotniczej Legii Kobiet powołano Przysposobienie Wojskowe Kobiet (PWK, pełna nazwa stowarzyszenia: Organizacja Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju). Komendantką naczelną PWK została Maria Wittek, później pierwsza generał w Wojsku Polskim. Członkinie PWK (tzw. pewiaczki) głosiły, że przyszła wojna, w wyniku stosowania broni biologicznej i chemicznej oraz rozwoju techniki wojskowej, będzie miała charakter totalny, przez co konieczny byłby udział kobiet w walkach. Elżbieta Zawacka nawiązała kontakt z PWK 17 grudnia 1930 roku, gdy była na czwartym roku studiów. Zainteresowana działalnością sportową i wyjazdami wycieczkowymi zapisała się do hufca. Podczas zajęć organizowanych przez PWK nauczyła się jeździć konno, uczyła się czytać z map, zdawania raportów i przygotowywania planów działań oraz miała zajęcia z terenoznawstwa, łączności. W lipcu 1931 roku zapisała się na kurs instruktorski, odbywający się w Garczynie. Po ukończeniu kursu była zobowiązana do dwuletniej pracy na rzecz organizacji. Udało jej się zorganizować kilkunastoosobowy oddział PWK w Sompolnie oraz drużynę w Jesionce. W 1932 roku pełniła funkcję adiutantki komendantki obozu. Wśród jej obowiązków było prowadzenie kancelarii oraz asystowanie komendantce we wszystkich sprawach obozowych od pierwszych dni obozu do jego likwidacji. Po przeniesieniu się do Szamotuł objęła zastępstwo za komendantkę hufca PWK Marię Szerocką oraz utworzyła hufiec w Pniewach. Po przeprowadzce do Torunia w 1935 roku założyła hufiec przy Miejskim Gimnazjum Żeńskim. Szefową hufca została Monika Dymska, sama Zawacka objęła stanowisko komendantki.
Następnie w Tarnowskich Górach tworzyła kolejne lokalne i powiatowe hufce PWK. W 1937 roku, na prośbę Marii Wittek, wzięła tzw. urlop kulturalno-oświatowy i przeszła na skromniejszą pensję Ministerstwa Spraw Wojskowych. W tym samym roku rozpoczęła dwumiesięczny Wyższy Kurs Instruktorski. Po jego ukończeniu została mianowana komendantką Rejonu Śląskiego PWK. Na początku 1938 roku objęła nową funkcję i przeniosła się do Katowic, gdzie znajdowała się siedziba komendy (przy ul. Kilińskiego). Zawackiej przypadła bardzo dobrze rozwinięta komenda, której w 1937 roku przypadło przekazanie sztandaru PWK za najlepsze wyniki pracy. W następnych miesiącach Zawacka rozbudowywała struktury PWK na Śląsku, m.in. tworząc komendę powiatową na zajętych przez władze polskie w 1938 roku Zaolziu. 19 marca 1939 roku awansowana do stopnia przewodniczki ze starszeństwem. Tuż przed wybuchem II wojny światowej uczestniczyła na letnim obozie PWK w Spale, gdzie pełniła funkcję komendantki kompanii instruktorskiej. Zawacka powróciła na Śląsk 26 sierpnia 1939 roku, cztery dni przed ogłoszeniem przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiego Ignacego Mościckiego powszechnej mobilizacji.
II wojna światowa Kampania wrześniowa W chwili wybuchu wojny instruktorki PWK miały obowiązek stawić się w swoich komendach powiatowych, gdzie miały pełnić służbę w pomocniczej służbie wojskowej. Zawacka utrzymywała kontakt telefoniczny z komendami powiatowymi na terenie województwa śląskiego. 2 września pomagała w ewakuacji polskiej ludności cywilnej z terenów Górnego Śląska. 3 września wojska niemieckie zajęły Katowice. Tego dnia Zawacka z uzbrojonymi instruktorkami, cywilnymi kierownictwem Pogotowania Społecznego PWK udały się na wschód. Po drodze do grupy dołączyła grupa harcerek. Zawacka i jej towarzyszki przez Sandomierz dotarły około 6–7 września do Lublina. Na miejscu Zawacka otrzymała od zastępczyni Naczelnej Komendantki PWK, inspektor Stefanii Hajkowiczowej-Frołowicz pilny rozkaz przedostania się do Lwowa, do komendantki Marii Wittek. Zawacka przekazała dowództwo nad drużyną Teresie Delekcie, po czym udała się do Lwowa. Na miejsce dotarła 8 września i tego samego dnia zameldowała się u Komendantki Naczelnej PWK Marii Wittek i natychmiast wzięła udział w obronie Lwowa. 9 września Zawacka została żołnierzem Lwowskiego Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej, dowodzonej przez Halinę Wasilewską. Gdy wojska niemieckie otoczyły miasto z trzech stron Zawacka zgłosiła się do drużyn przeciwczołgowych. Nie zajęła jednak stanowiska, gdyż wkrótce po jej zgłoszeniu Armia Czerwona weszła do Lwowa, a wojska niemieckie rozpoczęły wycofywanie się. 22 września obrońcy Lwowa skapitulowali. W tym czasie Zawacka dowiedziała się o wysiedlaniu Pomorzan przez Niemców. Zaniepokojona o los rodziny, przedostała się przez linię demarkacyjną na Sanie i w ciągu kilku dni dotarła do Torunia.
W konspiracji na Śląsku