Powiat żywiecki – powiat w Polsce, w województwie śląskim, utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Żywiec. W latach 1945–1975 powiat żywiecki znajdował się w województwie krakowskim.
W skład powiatu wchodzą: gminy miejskie (miasta): Żywiec gminy wiejskie: Czernichów, Gilowice, Jeleśnia, Koszarawa, Lipowa, Łękawica, Łodygowice, Milówka, Radziechowy-Wieprz, Rajcza, Ślemień, Świnna, Ujsoły, Węgierska Górka Według danych z 31 grudnia 2023 roku powiat zamieszkiwało 149 083 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwało 152 450 osób.
Geografia Położenie Powiat żywiecki położony jest w południowej części województwa śląskiego i obejmuje swoim zasięgiem 15 gmin (jedna gmina miejska – Żywiec i czternaście gmin wiejskich). Pomimo administracyjnej przynależności do województwa śląskiego od 1999 roku, powiat żywiecki położony jest na obszarze Małopolski. Do 1975 roku również istniał powiat żywiecki i wchodził w skład województwa krakowskiego.
Od zachodu graniczy z powiatem cieszyńskim, od północy z bielskim i wadowickim, od wschodu z powiatem suskim, a od południa ze Słowacją.
Powierzchnia powiatu żywieckiego wynosi 1.039,96 km², co stanowi 8,4% całości powierzchni województwa, co stawia go na drugim miejscu pod względem wielkości. Obszary leśne zajmują 548 km² powierzchni powiatuBiuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu: STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO POWIATU ŻYWIECKIEGO NA LATA 2006–2020 cz. 1..
Rzeźba terenu Beskidy mają układ pasmowy i są porozcinane głębokimi dolinami rzek lub potoków i są one częścią Karpat Zachodnich. Cechują się one dużą lesistością i stosunkowo niewielką wysokością bezwzględną przy dużej różnicy wysokości między szczytami a dnami dolin, które w przypadku Kotliny Żywieckiej dochodzą do 800 m. Stoki są bardzo strome, a partie szczytowe – spłaszczone i wyrównane.
Beskid Śląski podzielony jest na część mniejszą (zachodnią) – pasmo Stożka i Czantorii oraz większą (wschodnią) – pasmo Baraniej Góry, czyli pasmo Wiślańskie. Jego grzbiet, którego wschodnia i południowo-wschodnia część wznosi się od Karolówki ku północnemu wschodowi do szczytu Baraniej Góry, ciągnie się na północ do Malinowskiej Skały, gdzie dzieli się na prawą odnogę z kulminacją Skrzycznego i lewą do pasma Klimczoka.
Kotlina Żywiecka jest obniżeniem śródgórskim z centrum w ujściu rzeki Koszarawa do Soły, pomiędzy Beskidem Śląskim na zachodzie, Beskidem Małym na północy, Beskidem Makowskim na północnym wschodzie, oraz Beskidem Żywieckim na południowym wschodzie. Kotlina Żywiecka ma charakter okna tektonicznego.
Zbiorniki i cieki wodne thumb|200px|Soła w okolicy Wieprza thumb|200px|Zapora w Tresnej thumb|200px|Jezioro Międzybrodzkie Największą rzeką przepływającą przez terytorium powiatu jest Soła, prawy dopływ Wisły o długości 89 km, rozpoczynająca się jako połączenie kilku potoków górskich w okolicach Rajczy. Dopływami Soły na terenie powiatu żywieckiego są potoki, wzdłuż których najczęściej rozlokowały się górskie wsie: Potok Milowiecki Bystra (Kameszniczanka) Żabniczanka Cięcinka Juszczynka Rybny Potok Leśnianka (Leśna) Koszarawa Kalonka Żylica Łękawka Isepnica
Jednym z ważniejszych dopływów Soły jest Koszarawa, która stanowi jej prawy dopływ ze źródłem na wysokości ponad 1.000 m n.p.m., spływający ze stoków Jałowca do połączenia z Sołą w Żywcu.
Częste powodzie spowodowały utworzenie zespołu zapór, tzw. Kaskady Soły. Spowodowało to utworzenie czterech zbiorników: Jeziora Żywieckiego, Jeziora Międzybrodzkiego, Zbiornika Czanieckiego oraz zbiornika na górze Żar, służącego do celów energetycznych dla Elektrowni Porąbka-Żar.
Jezioro Żywieckie zostało utworzone w 1966 roku, co spowodowało zalanie wsi znajdujących się na jego obecnym terenie: całkowite – Zadziela i Starego Żywca (dzielnica miasta Żywiec) oraz częściowe: Tresnej i Zarzecza. Zbiornik o pojemności całkowitej 94,60 mln m³ powstał dzięki budowie zapory wodnej w Tresnej o wysokości 39 m i długości 310 m.
Jezioro Międzybrodzkie powstało dzięki wybudowaniu Zapory wodnej w Porąbce. Jezioro o pojemności 26,6 mln m³ ma powierzchnię 3,8 km².
Obydwa jeziora pełnią również funkcje rekreacyjne.
Klimat Warunki klimatyczne powiatu żywieckiego są kształtowane przez masy powietrza zróżnicowanego pochodzenia geograficznego, przede wszystkim przez masy powietrza polarno-morskiego (w 60%) oraz polarno-kontynentalnego (w 25%).
Długość okresu wegetacyjnego jest bardzo zróżnicowana i waha się od 150 dni na wysokości 1100 m n.p.m. do około 225 dni na terenach najniżej położonych.
Średnia roczna temperatura powietrza waha się od 2,5 °C (1100 m n.p.m.) do 8,6 °C (250 m n.p.m.) Obszar powiatu ze względu na swe ukształtowanie jest szczególnie narażony na przymrozki. Dni ze spadkiem temperatury poniżej 0 °C jest na tym terenie ok. 110 rocznie.
Słaba wentylacja jest jedną z cech klimatu Kotliny Żywieckiej, często występują tu zastoiska chłodnego powietrza, które powodują silne i długo trwające inwersje temperatury. W chłodniejszej porze roku zauważalne jest wychłodzenie kotliny, charakteryzuje się ono występowaniem najniższych ekstremalnych temperatur w jej dnie. Jest to zjawisko charakterystyczne dla stycznia, lutego i września.
Średnia roczna suma opadów dla posterunku meteorologicznego w Żabnicy wynosi 1.136 mm, a dla posterunku meteorologicznego w Lipowej – 72 mm, co daje średnie miesięczne opady w ilości 96 mm dla Żabnicy i 72 mm dla Lipowej – 889 mm. Roczne sumy opadów zwiększają się od podnóży ku szczytom gór. Największa częstotliwość opadów przypada na grudzień, styczeń, maj i lipiec. Najmniej dni z opadami stwierdza się w lutym, marcu, wrześniu i październiku. Skutkiem dużej zmienności pogody jest wysoki procent opadów w formie burzowej. Okres zalegania pokrywy śnieżnej wynosi od 65 do 140 dni.
Kierunek wiatru jest uzależniony w głównej mierze od ukształtowania terenu. Przeważają wiatry wiejące z biegiem dolin, kotlin lub przełęczy, czasami występują również wiatry halneBiuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu..
Demografia Liczba ludności powiatu żywieckiego wynosiła w 2013 roku 153 108 mieszkańców, co stanowi 3,33% populacji województwa śląskiego. Gęstość zaludnienia powiatu wynosi 147,22 mieszkańców na 1 km². Obszarami o najwyższej koncentracji ludności są miasto Żywiec (634,55 osób/km²) oraz gmina Łodygowice (392,76 osób/km²), natomiast najniższej: gmina Ujsoły (42,18 osób/km²) i gmina Rajcza (69,09 osób/km²).
Gmina Liczba mieszkańców ogółem Liczba mężczyzn Liczba kobiet Procent ludności powiatu Powierzchnia w km² Gęstość zaludnienia (osób/km²) miasto Żywiec 32 083 15 430 16 653 20,95% 50,56 634,55 gmina Czernichów 6773 3276 3497 4,42% 56,26 120,39 gmina Gilowice 6121 2979 3142 3,99% 28,15 217,44 gmina Jeleśnia 13 478 6723 6755 8,80% 170,51 78,41 gmina Koszarawa 2446 1223 1223 1,59% 31,24 78,29 gmina Lipowa 10 320 4968 5352 6,74% 58,08 177,68 gmina Łękawica 4458 2207 2251 2,91% 42,77 104,23 gmina Łodygowice 13 825 6757 7068 9,03% 35,20 392,76 gmina Milówka 10 107 4961 5146 6,60% 98,33 102,79 gmina Radziechowy-Wieprz 13 048 6401 6647 8,52% 65,94 197,88 gmina Rajcza 9062 4429 4633 5,92% 131,17 69,09 gmina Ślemień 3502 1721 1781 2,28% 45,87 76,35 gmina Świnna 8120 3939 4181 5,30% 39,40 206,09 gmina Ujsoły 4638 2348 2290 3,03% 109,95 42,18 gmina Węgierska Górka 15 127 7490 7637 9,88% 77,06 196,30 Powiat żywiecki 153 108 74 852 78 256 100% 1 039,96 147,22
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców powiatu żywieckiego w 2014 roku
Zmiana liczby ludnościGłówny Urząd Statystyczny – Bank Danych Regionalnych. 1995 – 149 159 1996 – 149 498 1997 – 149 994 1998 – 150 390 1999 – 148 179 2000 – 148 675 2001 – 148 802 2002 – 148 932 2003 – 149 076 2004 – 149 418 2005 – 149 467 2006 – 149 779 2007 – 150 079 2008 – 150 354 2009 – 150 850 2010 – 151 103 2011 – 153 143Urząd Statystyczny w Katowicach – Powiaty w województwie śląskim w 2012 r. 2012 – 153 119 2013 – 153 108Urząd Statystyczny w Katowicach – Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2013 r. 2016 – 153 197Urząd Statystyczny w Katowicach – Statystyczne Vademecum Samorządowca 2017. 2019 – 152 756
Rada Powiatu Ugrupowanie2002−20062006−20102010–20142014–20182018–2023Sojusz Lewicy Demokratycznej5 – – – –Nasza Żywiecczyzna3 – – – –Porozumienie Samorządowe Żywiecczyzny3 – – – –Wspólnota Samorządowa Powiatu Żywieckiego84575Obywatele dla Ziemi Żywieckiej865 – –Prawo i Sprawiedliwość –671215Platforma Obywatelska –4433 (KO)Samorządny Rozwój Żywiecczyzny –2 – – –Żywieckie Porozumienie Samorządowe –4 – – –Żywiecka Lewica Samorządowa –1 – – –Porozumienie Samorządów – –64 –Wspólnota Obywatelska Żywiecczyzny – – –1 –Porozumienie Samorządowe Powiatu Żywieckiego – – – –4
Historia Powiat żywiecki w Galicji thumb|Powiat żywiecki w latach 1867–1920 Początki powiatu żywieckiego datowane są na rok 1867, kiedy to austriackie władze Galicji dokonały podziału tej części monarchii na powiaty. Składał się on z trzech powiatów (obwodów) sądowych: żywieckiego, milowieckiego i ślemieńskiego. W przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego, na Żywiecczyźnie wcześniej obwody sądowe nie stanowiły równocześnie powiatów administracyjnych. Do roku 1921 powiat żywiecki obejmował 60 wsi, 2 miasteczka (Milówka i Ślemień) oraz 2 miasta (Żywiec i Sucha od 1896 roku).
W 1891 roku z powiatu żywieckiego wyłączono Tarnawę Górną i Dolną i przeniesiono do powiatu wadowickiego. W 1906 roku dokonano reorganizacji powiatu sądowego ślemieńskiego, którego siedziba została przeniesiona do Suchej. Do powiatu sądowego żywieckiego przeniesiono wówczas Łękawicę, Okrajnik, Łysinę, Kocierz Rychwałdzki, Kocierz Moszczanicki, Gilowice, Rychwałd, Rychwałdek i Pewel Ślemieńską.
Powiat żywiecki po 1918 roku thumb|Powiat żywiecki w latach 1921–1932 thumb|Powiat żywiecki w latach 1932–1939 i 1945-1951 Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, austriacki porządek administracyjny przetrwał do 1921 roku, a powiat żywiecki w 1918 roku został przyłączony do województwa krakowskiego. Wówczas to utworzono powiat makowski, którego terytorium stanowił dawny powiat sądowy suski (do 1906 roku ślemieński) z powiatu żywieckiego oraz powiaty sądowe makowski i jordanowski. Z końcem 1931 roku powiat ten uległ jednak likwidacji, gdyż Maków (od 1926 roku Maków Podhalański) nie potrafił stworzyć silnego ośrodka. Pozostałe miasta wchodzące w skład powiatu krytykowały ustanowienie stolicy powiatu w Makowie. Zwłaszcza okolice Suchej ciążyły do Żywca, który stanowił dla miasta nie tylko stolicę kulturową, ale też ważny rynek zbytu. Po likwidacji powiatu makowskiego jego obszar podzielono między powiaty: żywiecki, myślenicki, wadowicki i nowotarski. W związku z tym powiat żywiecki wrócił do granic sprzed 1921 roku.
W latach 30. stanowisko starosty powiatu żywieckiego pełnił dr Zygmunt Döllinger..
Powiat żywiecki w czasie II wojny światowej
Do momentu wybuchu II wojny światowej nie nastąpiły już żadne zmiany na mapie powiatu. Podczas wojny obronnej 1939 w pierwszych dniach września w rejonie Zwardonia, Milówki, Węgierskiej Górki i Lipowej polskie oddziały stoczyły sławną Bitwa pod Węgierską Górką – zwaną „Westerplatte południa”.
Niemcy włączyli obszar powiatu do Rzeszy jako Landkreis Saybusch. Podobnie jak na innych obszarach okupanci rozpoczęli politykę germanizacyjną.