thumb|250px|Podpisanie układu, Londyn, 30 lipca 1941. Od lewej: Władysław Sikorski, Anthony Eden, Winston Churchill i Iwan Majski
Układ pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR z 30 lipca 1941 znany też jako Układ Sikorski-Majski – porozumienie podpisane w Londynie 30 lipca 1941 pomiędzy Polską (sygnatariuszem był premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie Władysław Sikorski) a ZSRR (sygnatariuszem był ambasador ZSRR Iwan Majski). Układ przywrócił stosunki dyplomatyczne między obu państwami, zerwane 17 września 1939 z chwilą agresji ZSRR na Polskę wobec wysuniętego wówczas w nocie skierowanej do ambasadora RP oficjalnego stwierdzenia władz ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego. Układ miał na celu wspólną walkę obu państw z III Rzeszą w czasie II wojny światowej w ramach koalicji antyhitlerowskiej.
Historia
Po agresji III Rzeszy na ZSRR (22 czerwca 1941) rząd Wielkiej Brytanii związany sojuszem politycznym i wojskowym z Polską pośredniczył w rozmowach zmierzających do normalizacji polsko-radzieckich stosunków dyplomatycznych. Było to elementem brytyjskiej gry dyplomatycznej zmierzającej do utworzenia faktycznej koalicji antyhitlerowskiejWielka Brytania była po upadku Francji w czerwcu 1940 r. faktycznie izolowana, USA przystąpiły do wojny po ataku Japonii na Pearl Harbor (9 grudnia 1941) i wypowiedzeniu wojny USA przez III Rzeszę 11 grudnia 1941..
Pierwsza bezpośrednia rozmowa Sikorski-Majski, z udziałem polskiego ministra spraw zagranicznych, Augusta Zaleskiego, w obecności stałego sekretarza stanu w Foreign Office, Aleksandra Cadogana odbyła się 5 lipca 1941. Rokowania prowadzone za pośrednictwem brytyjskim w Londynie zakończyły się podpisaniem międzypaństwowego porozumienia pomiędzy Polską a ZSRR w dniu 30 lipca 1941. Układ przewidywał przywrócenie stosunków dyplomatycznych pomiędzy obydwoma krajami oraz utworzenie na terytorium ZSRR armii polskiej, mającej podlegać operacyjnie dowództwu radzieckiemu.
Jednocześnie uznano za nieważne traktaty radziecko-niemieckie z 1939 r., odnoszące się do zmian terytorialnych w PolsceArt. 1 Rząd Związku Socjalistycznych Republik Rad uznaje, ze traktaty radziecko-niemieckie z 1939 r., dotyczące zmian terytorialnych w Polsce, utraciły swoją moc. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej oświadcza, ze Polska nie jest związana z jakimkolwiek trzecim państwem żadnym układem zwróconym przeciwko Związkowi Socjalistycznych Republik Rad., zaś Rząd RP stwierdzał, że nie jest związany żadnym układem skierowanym przeciw ZSRR. W protokole dodatkowym rząd ZSRR zagwarantował „amnestię” dla obywateli polskich: więźniów politycznych i zesłańców pozbawionych wolności na terenie ZSRR w więzieniach i obozach Gułagu, a także jeńcówSprawę wojny Polski z ZSRR układ pomijał, jednak mówiąc o „amnestii” dla jeńców (pomimo osobliwości takiego połączenia wyrazów) pośrednio stan ten uznawał. 17 lipca 1942 r. Szef Sądownictwa Wojskowego Stanisław Szurlej w okólniku nr 12 postanawiał, by ZSRR poczynając od 30 lipca 1941 r. nie traktować jako nieprzyjaciela, co a contrario oznaczało, że do chwili zawarcia układu państwo to było nieprzyjacielem. Dylematy wojskowej temidy. Problemy orzecznicze sądów wojennych Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w latach II wojny światowej s. 23..
Układ spisano w językach polskim i rosyjskim, bez potrzeby ratyfikacji (art. 5). Uzupełnieniem układu była umowa wojskowa podpisana 14 sierpnia 1941 oraz deklaracja z 4 grudnia 1941 o wzajemnej współpracy wojskowej, sygnowana przez Władysława Sikorskiego i Józefa Stalina.
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Władysław Raczkiewicz odmówił podpisania porozumienia Sikorski-MajskiKonstytucja kwietniowa w art. 12 g stanowiła, że prezydent zawiera i ratyfikuje umowy z innemi państwami. To samo dotyczyło stanowienia o wojnie i pokoju (art. 12 f)., które pozostało tym samym zwykłym protokołemMichael Alfred Peszke, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie 1939–1946, Poznań 2014, s. 141. 1 sierpnia 1941 w liście do Sikorskiego Raczkiewicz napisał: na podstawie art. 2 ust. 2 i art. 10 ust. 1 Ustawy Konstytucyjnej stwierdzam, że powyższa umowa z ZSRR nie może mieć i nie ma mocy wiążącej dla Rzeczypospolitej Polskiej, a może stanowić jedynie wytyczną dla bieżącego postępowania sygnatariuszy wspomnianej umowy (Konstytucyjne podstawy działania organów państwa polskiego w latach 1939–1945 s. 25). Art. 2 ust. 2 mówił o odpowiedzialności prezydenta wobec Boga i historji za losy Państwa, zaś art. 10 ust. 1 głosił Żadne działanie nie może stanąć w sprzeczności z celami Państwa, wyrażonemi w jego prawach.. Nie zostało ogłoszone w Dzienniku Ustaw ani nie było zarejestrowane w Sekretariacie Ligi Narodów (czego wymagał Traktat wersalski w art. 18).
Kontrowersje polityczne Wobec niejednoznacznych zapisów układu (nie potwierdzającego expressis verbis granicy polsko-radzieckiej ustalonej w traktacie ryskim)Według Sikorskiego nieważność zmian terytorialnych zachodziła ex tunc (od początku), ZSRR uznał je za nieważne ex nunc wskutek ich zerwania przez III Rzeszę, nabytki lat 1939–1941 „uzasadniał” zmianami w swej Konstytucji opisującymi powstanie nowych „obwodów” i „republik” (Wiktor Sukiennicki, Biała księga. Fakty i dokumenty z okresu dwóch wojen światowych Paryż, Instytut Literacki, 1964 s. 145). przeciw jego zawarciu wypowiedziała się prawie połowa składu rządu RP na uchodźstwie, co doprowadziło do kryzysu gabinetowego połączonego z dymisjami ministrów (ministra spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, Kazimierza Sosnkowskiego i Mariana Seydy).
Została rozwiązana I Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej również sprzeciwiająca się warunkom układu.
Jednoczesne stworzenie poprzez układ Sikorski-Majski jednoznacznych warunków prawnych i faktycznych do zwolnienia polskich więźniów GułaguW tym świadków zbrodni katyńskiej (Stanisław Swianiewicz). i stworzenia na ich bazie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR pod dowództwem gen. Władysława Andersa, które jako 2 Korpus Polski stanowiły od 1942 r. trzon Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie jest dowodem niezasadności zarzutów wysuwanych w chwili podpisania układu wobec generała Władysława Sikorskiego przez członków Rządu Rzeczypospolitej.
25 kwietnia 1943 po odkryciu przez Niemców zbiorowych grobów oficerów polskich zamordowanych przez NKWD w Katyniu i zwróceniu się przez rząd polski do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o dochodzenie w sprawie, ZSRR jednostronnie zerwał stosunki dyplomatyczne z rządem Rzeczypospolitej Polskiej. Zerwanie stosunków dyplomatycznych przez rząd ZSRR z rządem RP nie oznaczało unieważnienia pozostałych elementów umowy międzynarodowej, w szczególności jednostronnych deklaracji stron zawartych w art. 1 układu.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Eugeniusz Duraczyński, Układ Sikorski-Majski, Dzieje Najnowsze: kwartalnik poświęcony historii XX wieku, R. 19 z. 1 (1987) Eugeniusz Duraczyński (red.), Układ Sikorski-Majski. Wybór dokumentów, Warszawa 1990. Układ Sikorski-Majski w ocenie centralnej prasy polityczno-informacyjnej Polskiego Państwa Podziemnego (czerwiec – sierpień 1941 roku) Cоглашение между правительством СССР и Польским правительством о взаимной помощи в войне против гитлеровской Германии, подписанное в Лондоне 30 июля 1941 г.
Kategoria:Historia prawa międzynarodowego Kategoria:Międzynarodowe umowy polityczne Kategoria:Polityka zagraniczna władz RP na uchodźstwie Kategoria:Radziecka okupacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941 Kategoria:Sojusz polsko–radziecki (1941–1943) Kategoria:Traktaty międzynarodowe Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Kategoria:Traktaty międzynarodowe Polski Kategoria:1941 w okupowanej Polsce