Anawrahta Minsaw (birm. //; ur. 8 marca 1015, zm. 23 marca 1078) – twórca Królestwa Paganu.
Nazywany ojcem narodu birmańskiego, Anawrahta zamienił małe księstwo w suchym regionie Górnej Birmy w Pierwsze Imperium Birmańskie, które stało się podwaliną dla współczesnej Birmy (Mjanmy)Harvey 1925: 34.Htin Aung 1967: 38.. Podlegająca naukowej weryfikacji historia Birmy rozpoczyna się z chwilą jego wstąpienia na tron Paganu w roku 1044.
Anwrahta jako pierwszy w historii zjednoczył całą dolinę Irawadi, a takim peryferyjnym regionom jak Szan czy Arakan (Północny Arakan) narzucił zwierzchnictwo Paganu. Skutecznie powstrzymał napór Imperium Khmerskiego w stronę linii wybrzeża Tenasserim oraz doliny Górnego Menamu, czyniąc Pagan jednym z dwóch najważniejszych królestw lądowej części Azji Południowo-Wschodniej.
Potrafiąc surowo wymusić dyscyplinę, Anawrahta przeprowadził szereg kluczowych reform społecznych, religijnych i ekonomicznych mających trwały wpływ na historię Birmy. Jego reformy społeczne i religijne doprowadziły z biegiem czasu do ukształtowania się współczesnej kultury birmańskiej. Wznosząc system tam i grobli przemienił spieczone słońcem, jałowe tereny wokół Paganu w główny ryżowy spichlerz Górnej Birmy, zapewniając temu regionowi trwałe podstawy ekonomiczne do zdominowania w następnych stuleciach doliny rzeki Irawadi i jej peryferii. Pozostawił po sobie silny system administracyjny utrzymywany dalej przez wszystkich późniejszych królów dynastii Pagan, aż do jej upadku w roku 1287. Sukces i trwałość dominacji Paganu nad doliną Irawadi stanowiły podwaliny dla rozwoju języka i kultury birmańskiej oraz rozprzestrzeniania się ludności birmańskiej w Górnej Birmie.
Dziedzictwo Anawrahty wykracza daleko poza granice współczesnej Birmy. Związanie się przez niego z buddyzmem therawady oraz udane powstrzymanie Imperium Khmerskiego, którego religią był hinduizm, zapewniło szkole buddyjskiej, która była w odwrocie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej tak bardzo potrzebne wytchnienie i schronienie. Pomógł on w odrodzeniu buddyzmu tradycji Therawady na Cejlonie, z którego szkoła ta pierwotnie się wywodziła. Sukces dynastii Paganu uczynił możliwym późniejszy wzrost buddyzmu Therawady w królestwach Lanna (północna Tajlandia), Sukhothai (środkowa Tajlandia) i Lan Xang (Laos) oraz w Imperium Khmerskim (Kambodża) w XIII i XIV wieku.
Anawrahta jest jednym z najsłynniejszych królów w historii Birmy. Historie (legendy) opowiadające o jego życiu są klamrą spinającą birmański folklor, są też opisywane na nowo w literaturze popularnej i teatrze.
Wczesne lata życia Przed Anawrahtą, spośród wszystkich wczesnych królów Paganu jedynie panowanie Nyaung-u Sawrahana może być niezależnie zweryfikowane poprzez badanie inskrypcji na kamieniach. Anawrahta jest pierwszym królem historycznym w tym sensie, że fakty dotyczące jego panowania mogą być weryfikowane poprzez inskrypcje. Jednakże informacje o młodości Anawrahty, podobnie jak większość wczesnej historii Paganu, pozostają skryte za parawanem legend i jako takie powinny być traktowaneKyaw Thet 1962: 40.Aung-Thwin 1985: 21–22..
Anawrahta urodził się 8 marca 1015 roku jako Min Saw (birm.: မင်းစော /) – syn króla Kunhsaw Kyaunghpyu i królowej Myauk Pyinthe (dosł. Królowa Północnego Pałacu). Birmańskie kroniki nie są zgodne co do dat związanych z jego życiem i panowaniemMaha Yazawin Vol. 1 2006: 347.. Zamieszczona poniżej lista przedstawia daty zawarte w czterech najważniejszych kronikach. Nauka przyjmuje daty podawane przez Zata’ę, które uznawane są za najdokładniejsze w odniesieniu do okresu Królestwa Paganu(Maha Yazawin 2006: 346–349): Spośród czterech głównych kronik, jedynie daty zawarte w Zatadawbon Yazawin’s odpowiadają zweryfikowanej przez inskrypcje dacie objęcia przez Anawrahtę tronu w roku 1044 n.e. (Aung-Thwin 2005: 121–123): Ogólnie rzecz biorąc, Zata uważana jest za „najdokładniejszą ze wszystkich birmańskich kronik, zwłaszcza w odniesieniu do najlepiej znanych królów dynastii Pagan i Ava, daty z życia których zostały potwierdzone przez epigrafikę.”.. (Należy zauważyć, że początek roku kalendarza birmańskiego nie pokrywa się z Nowym Rokiem kalendarza zachodniego. W czasach Anawrahty każdy rok birmański zaczynał się i kończył pod koniec marca kalendarza juliańskiego. I tak na przykład birmański rok 376 trwał od 25 marca roku 1014 do 25 marca roku 1015).
Kronika Urodzenie – Śmierć Wiek Panowanie Długość panowania Zatadawbon Yazawin 8 marca 1015 – 1077/78 62 1044/45 – 1077/78 33 Maha Yazawin 970/71 – 1035/36 65 1002/03 – 1035/36 33 Yazawin Thit i Hmannan Yazawin 985/86 – marzec 1060 74 13 stycznia 1018 – marzec 1060(Hmannan Vol. 1 2003: 230) w poniedziałek, 8. Dnia Ubywania Księżyca Miesiąca Pyatho, 379 ME (13 stycznia 1018). (Hmannan Vol. 1 2003: 274) podaje, że Anawrahta umarł w 421 ME (1059–1060 n.e.) tuż przed birmańskim Nowym Rokiem (marzec 1060). 42
W roku 1021, kiedy Min Saw miał około sześciu lat, jego ojciec został zdetronizowany przez swych pasierbów Kyiso i Sokkate(Maha Yazawin Vol. 1 2006: 347): Obalenie Kunshawa miało miejsce w roku 1021 według Zata’y, 971 według Maha Yazawin oraz 986 według Hmannan i Yazawin Thit.. Kunshaw sam był uzurpatorem na tronie Paganu po zdetronizowaniu dwie dekady wcześniej króla Nyaung-u Sawrahan(Maha Yazawin Vol. 1 2006: 347): Obalenie Nyaung-u Sawrahana miało miejsce w roku 1001 według Zata’y, 950 według Maha Yazawin oraz 964 według Hmannan i Yazawin Thit.. Poślubił on wówczas trzy główne królowe-żony Nyaung-u’a, z których dwie były ciężarne i urodziły wkrótce Kyiso i Sokkate. Kunshaw wychowywał obydwu chłopców jak swych własnych synów. Po zamachu Kyiso został królem, a Sokkate następcą tronu. Ojczyma zmusili oni do zamknięcia się w miejscowym klasztorze, gdzie Kunshaw mógł dożywać swoich dni jako mnichHmannan Vol. 1 2003: 227–228..
Min Saw dorastał w cieniu obydwu swych przyrodnich braci, którzy traktowali go jak najmłodszego brata i pozwolili mu utrzymać na dworze książęcy status. Wraz ze swą matką zamieszkał w pobliżu klasztoru i odwiedzał Kunshawa. W roku 1038 Kyiso umarł i na tron wstąpił Sokkate(Maha Yazawin Vol. 1 2006: 347): Kyiso umarł w roku 1038 według Zata’y, w 977 według Maha Yazawin i w 992 według Hmannan i Yazawin Thit.. Min Saw był lojalny wobec nowego króla. Ożenił się i na początku lat 40. XI. wieku miał co najmniej dwóch synów (Sawlu i Kyanzittha).
Wstąpienie na tron W roku 1044 Min Saw wzniecił jednak bunt na pobliskiej górze Puppa i wyzwał Sokkate na pojedynek. Według kronik powodem rebelii było wyniesienie przez Sokkate matki Min Sawa do godności królowej. Sokkate miał się zacząć zwracać do Min Sawa jako do brata-syna, co ten odebrał jako wielką zniewagę. Sokkate przyjął wyzwanie na walkę konno. Min Saw pokonał Sokkate w Myingabie w pobliżu Paganu. Król wraz ze swym koniem wpadł do przepływającej nieopodal rzekiHmannan Vol. 1 2003: 228–229..
Min Saw ofiarował najpierw tron ojcu. Były król, który przez długi czas był mnichem, odmówił. Wobec tego 16 grudnia 1044 roku Min Saw wstąpił na tron przyjmując tytuł Anawrahta, zbirmanizowaną wersję sanskryckiego imienia Aniruddha (अनिरुद्ध)(Hmannan Vol. 1 2003: 230) podaje, że objął on władzę w poniedziałek. 8. Dnia Ubywania Księżyca Miesiąca Pyatho, 379 ME (13 stycznia 1018). Jednak zarówno inskrypcja Myazedi, jak i kronika Zatadawbon Yazawin podają, że miało to miejsce w roku 406 ME (1044/1045 po Chr.). Przyjmując, że data 8. Dnia Ubywania Księżyca Miesiąca Pyatho jest poprawna, Min Saw wstąpił na tron 16 grudnia 1044 roku (8. dzień Ubywania Księżyca Miesiąca Pyatho 406 roku ME).. Jego oficjalny królewski tytuł brzmiał Maha Yaza Thiri Aniruddha Dewa (birm.: မဟာ ရာဇာ သီရိ အနုရုဒ္ဓ ဒေဝ; sanskr.: Mahā Rājā Śrī Aniruddha Devá). Od tego momentu historia Birmy już w o wiele mniejszym stopniu stanowi pole dla domysłówHarvey 1925: 19.Htin Aung 1967: 31..
Wczesne lata panowania: Scalenie ziem środkowej Birmy thumb|150px|Księstwo Paganu w chwili wstąpienia Anawrahty na tron w roku 1044 Początkowo księstwo Anawrahty zajmowało stosunkowo niewielki obszar – ledwo 322 kilometry z północy na południe i około 129 km ze wschodu na zachód, co odpowiada z grubsza obecnym dystryktom Mandalaj, Miktila, Myingyan, Kyaukse, Yamethin, Magwe, Sikong i Katha na wschód od Irawadi oraz nadrzecznym częściom dystryktów Minbu i Pakkoku. Na północy leżało Królestwo Nanzhao, na wschodzie ciągle w większości niezamieszkana Wyżyna Szan, na południu i zachodzie znajdowały się tereny zamieszkane przez lud Pyu, a dalej na południe ciągle dominowali MonowieHarvey 1925: 24–25..
Reformy ekonomiczne Pierwsze działania Anawrahty jako króla dotyczyły organizacji królestwa. Podzielił on wszystkie miasta i wsie na klasy, w zależności od liczby rekruta, jaką mogły dostarczyć. Podjął wielki wysiłek zmierzający do zamiany jałowych, wypalonych słońcem ziem środkowej Birmy w ryżowy spichlerz. Stworzył system nawadniania, który istnieje w Górnej Birmie do dzisiaj. Uporządkował jezioro Miktila i wybudował z powodzeniem cztery tamy i kanały (Kinda, Nga Laingzin, Pyaungbya, Kume) na rzece Panlaung oraz trzy tamy (Nwadet, Kunhse, Nga Pyaung) na Zawgyi. (Próbował on także uregulować rzekę Myitnge, ale nie udało mu się to, pomimo całego podjętego wysiłku. Prace trwały trzy lata, a wielu robotników zmarło z powodu gorączki). Nowo rozwinięte tereny zaludniał on zakładając wsie, których mieszkańcy pod nadzorem królewskich urzędników służyli też przy utrzymaniu kanałów. Region, nazywany Ledwin (dosł. kraj ryżu) pełnił odtąd rolę spichrza, ekonomicznego zwornika położonego na północy kraju. Historia pokazuje, że każdy kto zdobywał kontrolę nad regionem Kyaukse decydował o tym, kto będzie królem Górnej Birmy.
Organizacja armii Anawrahta zorganizował armię Paganu. Jego kluczowymi współpracownikami, znanymi w historii Birmy, jako Czterej Wielcy Paladyni, byli: Kyanzittha, jego syn i główny dowódca armii Nyaung-U Hpi z Nyaung-U, znany jako doskonały pływak Nga Htwe Yu z Myinmu (w pobliżu Sikongu), utrzymujący się wcześniej ze wspinania się na palmy Nga Lon Letpe, były rolnik ze wsi nieopodal Góry Puppa
Na służbie u Anawrahty pozostawał także Byatta (birm. ဗျတ), muzułmanin (prawdopodobnie arabski marynarz), którego statek rozbił się nieopodal Thatôn, wraz z synami Shwe Hpyin Gyi i Shwe Hpyin Nge, którzy trafili później do birmańskiego panteonu natów jako Bracia Shwe Hpyin (birm. ရွှေဖျဉ်းညီနောင်).
Stworzenie Imperium Paganu thumb|Imperium Paganu, według szacunków G.E. Harveya W połowie lat 50. XI wieku reformy Anwrahty przemieniły Pagan w regionalną potęgę, zaczął on więc myśleć o ekspansji terytorialnej. W ciągu następnych dziesięciu lat stworzył Imperium Paganu z doliną rzeki Irawadi jako jego rdzeniem otoczonym przez podporządkowane królestwaHtin Aung 1967: 34..
Szacunki dotyczące rozległości jego imperium znacznie się różnią. Kroniki birmańskie i tajskie mówią o imperium, które obejmowało obecną Birmę i północną Tajlandię. Według zapewnień kronik tajskich Anawrahta podbił całą dolinę Menamu i ściągnął trybut z króla Khmerów. Jedna z nich donosi, że armie Anawrahty zaatakowały królestwo Khmerów i splądrowały jego stolicę – Angkor, a inna idzie tak daleko, że podaje iż Anawrahta dotarł aż do Jawy by ściągnąć tam daninę. Jednak historycy zachodni (Harvey, Hall i inni) piszą o imperium znacznie mniejszym, obejmującym dolinę Irawadi i jej otoczenie. Opiewające zwycięstwa Anwrahty terakotowe tabliczki wotywne (opatrzone jego imieniem zapisanym w sanskrycie) znajdowano wzdłuż linii wybrzeża Tenasserim na południu, w dystrykcie Katha na północy, Thazi na wschodzie oraz Minbu na zachodzieKyaw Thet 1962: 41–42..
Wyżyna Shan