Instytut Kaszubski – instytucja naukowa (formalnie i faktycznie stowarzyszenie) o profilu humanistycznym i regionalnym – kaszubsko-pomorskim, i charakterze badawczo-popularyzatorskim, istniejąca od 1996 r. w Gdańsku. Skupia ponad 100 osób ze środowiska naukowego, głównie z Pomorza, organizuje i koordynuje badania, integruje środowisko, promuje zagadnienia pomorskie, prowadzi m.in. działalność wydawniczą i gospodarczą. Jej pierwszym prezesem był prof. Józef Borzyszkowski, obecnie prof. Cezary Obracht-Prondzyński.
Historia Myśl powołania kaszubskiego centrum badań naukowych uzyskała realną postać w 1996 r. z inicjatywy prof. Józefa Borzyszkowskiego, który w l. 1990-96 był wicewojewodą gdańskim. Po kilku spotkaniach, na których m.in. ustalono nazwę placówki, 20 listopada 1996 r. w Gdańsku odbyło się zebranie założycielskie Instytutu. Przyjęto na nim statut i sporządzono rejestr najpilniejszych prac badawczych związanych z tematyką kaszubską. 22 stycznia 1997 r. Instytut Kaszubski w Gdańsku zarejestrowano sądownie. Statut zmodyfikowano 19 kwietnia 2004 rokuPowstanie Instytutu Kaszubskiego, https://web.archive.org/web/20091012030206/http://www.instytutkaszubski.pl/info_00.html..
Grono założycieli Instytutu liczyło 25 osób, wśród których prawie połowa była zawodowymi historykami, a po 2-3 językoznawcami, ekonomistami i socjologami. Śladowo reprezentowano etnografię, filozofię czy nauki ścisłe. Spośród tego grona uformowano Zarząd, który na swoim pierwszym posiedzeniu 3 marca 1997 r. ukonstytuował się następująco: Józef Borzyszkowski – prezes, Edward Breza – wiceprezes, Edmund Wittbrodt – skarbnik, Cezary Obracht-Prondzyński – sekretarz, oraz Stanisław Pestka, Marian Szczodrowski i Zygmunt Szultka – członkowie. Powstała też trzyosobowa Komisja Rewizyjna. Zarząd spotyka się po kilka razy w roku, a w cyklu trzyletnim dokonuje się wyborów nowych władz. W strukturze Instytutu znajdują się członkowie zwyczajni, honorowi i wspierający. Członkami honorowymi IK zostali 11 kwietnia 2003 r.: Elżbieta Zawacka, Gerard Labuda i Friedhelm Hinze. Instytut posiada też bibliotekę. Jej zalążkiem były: księgozbiór zlikwidowanego Wydawnictwa Morskiego i fragment spuścizny prof. A. Bukowskiego. W l. 2000-02 przy Instytucie funkcjonował fundusz stypendialny dla młodzieży wiejskiej z Kaszub.
Pierwsze publiczne spotkanie pod auspicjami Instytutu odbyło się 19 lutego 1997 r. w Gdańsku. Zaprezentowano założenia i plany oraz dyskutowano nad najnowszymi publikacjami Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. 18 marca 1997 r., podczas promocji Kroniki O. Grzegorza w Wejherowie, również promowano ideę Instytutu. Natomiast pierwszą imprezę realizującą cele placówki zorganizowano 14 czerwca 1997 r. w Świeciu i poświęcono żuławskim menonitom. Kolejna sesja – poświęcona Związkowi Polaków w Niemczech – odbyła się 14 lutego 1998 r., od kiedy to ta sfera działalności Instytutu nabiera pewnej regularności. Rokrocznie organizuje on (lub współorganizuje) ok. 5-10 konferencji naukowych, a ich liczba obecnie zbliża się do setki. Wśród poruszanych tematów wyróżniają się: wartość powieści A. Majkowskiego Życie i przygody Remusa, 35-lecie MPiMK-P w Wejherowie, działalność F. Lorentza, losy TOW Gryf Pomorski, życie i twórczość H. Derdowskiego. W listopadzie 1999 r. zorganizowano I Pomorskie Forum Animatorów Kultury w Starbieninie. II odbyło się w 2000 r. Większość konferencji i spotkań jest dokumentowana następnie publikacjami i książkami. Partnerami IK w jego działaniach są m.in. Biblioteka Gdańska PAN, Elbląska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Kaszubski Uniwersytet Ludowy, Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie, Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, Uniwersytet Gdański, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie oraz ośrodki zagraniczne, m.in. z Danii, Litwy, Niemiec i KanadyC. Obracht-Prondzyński, Dziesięć lat pracy Instytutu Kaszubskiego 1996-2006, Gdańsk 2006, s. 39-46..
W 1997 r. ukazało się pierwsze wydawnictwo Instytutu Kaszubskiego – O historii Kaszubów. Prawda i świadectwo ks. F. Mantheya, zredagowane przez J. Borzyszkowskiego i wydane w językach polskim, kaszubskim i niemieckim. W 1998 r. wydano już 6 pozycji, w tym wiersze A. Nagla i rozprawę etnograficzną ks. B. Sychty. Działalność wydawniczą szeroko rozwinięto w kolejnych latach, osiągając obecnie liczbę ponad stu pozycji, wydanych częściowo samodzielnie, a częściowo we współpracy z innymi instytucjami. Od 1999 r. ukazuje się własny rocznik Instytutu Kaszubskiego pod nazwą Acta Cassubiana, w 2002 r. będący wspólną publikacją Instytutu i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Ukazało się 10 jego tomów, zawierających rozprawy naukowe i materiały archiwalne dotyczące Pomorza. W 2003 r. wydano broszurę C. Obrachta-Prondzyńskiego Instytut Kaszubski w latach 1996–2003, a w 2006 r. kolejną: Dziesięć lat pracy Instytutu Kaszubskiego (1996-2006), które podsumowywały jego działalność w pierwszych latach istnienia. Bogatym źródłem informacji jest strona internetowa Instytutu – www.instytut kaszubski.pl.
Na bieżącą kadencję 21 kwietnia 2006 r. wybrano następujący zarząd Instytutu: Józef Borzyszkowski – prezes, Zbigniew Zielonka – wiceprezes, Anna Kwaśniewska – skarbnik, Cezary Obracht-Prondzyński – sekretarz, i Andrzej Romanow, Jarosław Pająkowski, Bolesław Hajduk – członkowie.
Cele i zadania Statutowym celem Instytutu Kaszubskiego jest organizowanie prac badawczych i popularyzowanie ich efektów, wzbogacanie i rozwijanie regionalnego ruchu kaszubsko-pomorskiego, integrowanie kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego oraz podejmowanie działań na rzecz jego rozwoju – w nawiązaniu do potrzeb i oczekiwań społeczności kaszubskiej oraz do tradycji badań kaszuboznawczych. Najważniejsze przedsięwzięcia w tym kierunku to według statutu IK: prowadzenie badań, działalności wydawniczej, kursów, szkoleń, konferencji i sesji naukowych, gromadzenie zbiorów, przygotowywanie materiałów szkoleniowych i in. oraz współpraca z innymi organizacjami i instytucjami regionalnymi.
Wstępna lista najpilniejszych prac badawczych, przyjętych jako priorytetowe na początku istnienia Instytutu Kaszubskiego, obejmowała m.in.: opracowanie historii Kaszubów i kaszubskiego ruchu regionalnego, a także historii literatury, piśmiennictwa i języka kaszubskiego, opracowanie serii biografii naukowych głównych postaci ruchu kaszubsko-pomorskiego, wydanie bibliografii kaszubskiej oraz podstawowych dzieł literatury kaszubskiej w opracowaniu krytycznym, a także badania socjologiczne i pewne działania społeczno-polityczne. Udało się zrealizować kilka z tych zamierzeń: ukazały się pierwszy tom Historii Kaszubów w dziejach Pomorza (2006), bibliografia kaszubsko-pomorska (2004), trzy pozycje z cyklu reedycji kaszubskich dzieł literackich (F. Ceynowy w 2006 r. i H. Derdowskiego w 2007 r.) oraz kilka obszernych biografii słynnych Kaszubów, w tym A. Majkowskiego (2002), J. Karnowskiego (1999) i F. Sędzickiego (2003). Powstały także: szkic historii piśmiennictwa i języka kaszubskiego, wydany po polsku i kaszubsku, obszerny zarys 50-letnich dziejów Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (2006), a także kilka monografii miast pomorskich: Wejherowa (1998), Pucka (1996), Redy (2006) i Lęborka (2009), w których członkowie Instytutu mieli znaczący, a nawet dominujący udział. Od 2003 r. ukazuje się seria swoistych portretów wielokrotnych Pro Memoria, przybliżająca sylwetki działaczy pomorskich XX wieku poprzez publikację archiwalnych dokumentów, zdjęć, wspomnień i relacji. Ponad dziesięć wydanych dotychczas tomów serii poświęcono m.in. R. Ostrowskiej (2003), J. Bruskiemu (2004), L. Bądkowskiemu (2004), A. Łajming (2004), ks. B. Sychcie (2007), F. Marszałkowskiemu (2007) i A. Szprędze (2008). Badania socjologiczne zaowocowały licznymi artykułami i publikacjami samodzielnymi, najczęściej o charakterze fragmentarycznym, oraz obszerną pracą C. Obrachta-Prondzyńskiego o ludzie i ruchu kaszubskim z perspektywy historyczno-socjologicznej (2002). Działania polityczno-społeczne Instytutu Kaszubskiego są jak dotychczas nieznaczneC. Obracht-Prondzyński, op.cit.,s. 21-28..
Główne publikacje J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder, Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 (w j. polskim i kaszubskim) C. Obracht-Prondzyński, Jan Karnowski (1886-1939). Pisarz, polityk i kaszubsko-pomorski działacz regionalny, Gdańsk 1999 M. Wannow, Kaszubi. Die Kaschuben, Gdańsk 1999 (w j. polskim i niemieckim) C. Obracht-Prondzyński, Pomorski ruch regionalny. Szkic do portretu, Gdańsk 1999 J. Borzyszkowski (red.), Muzea, a dziedzictwo kulturowe Pomorza, Gdańsk-Wejherowo 2000 J. Borzyszkowski, D. Albrecht (red.), Pomorze – mała ojczyzna Kaszubów. Historia i współczesność. Kaschubisch-Pommersche Heimat. Geschichte und Gegenwart, Gdańsk-Lubeka 2000 (w j. polskim i niemieckim) J. Borzyszkowski (red.), Z dziejów kultury Pomorza XVIII-XX wieku, t. 1, Gdańsk 2000, t. 2, Gdańsk 2004, t. 3, Gdańsk 2006 C. Obracht-Prondzyński, Kaszubi – między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002 J. Borzyszkowski, Aleksander Majkowski (1876-1936). Biografia historyczna, Gdańsk-Wejherowo 2002 J. Borzyszkowski (red.), Pro memoria Róża Ostrowska (1926-1975), Gdańsk-Wejherowo 2003 J. Schodzińska, Franciszek Sędzicki (1882-1957) – działacz narodowy, regionalista i poeta kaszubski, Gdańsk-Wejherowo 2003 J. Kęcińska, Geografia życia literackiego na Pomorzu Nadwiślańskim 1772-1920. Polski i kaszubski krąg kulturowy, Gdańsk-Słupsk 2003 J. Borzyszkowski (red.), Pro memoria Lech Bądkowski (1920-1984), Gdańsk 2004 C. Obracht-Prondzyński, Bibliografia do studiowania spraw kaszubsko-pomorskich, Gdańsk 2004 J. Borzyszkowski (red.), O życiu i twórczości Hieronima Derdowskiego (1852-1902), Gdańsk-Wejherowo 2004 J. Borzyszkowski (red.), Pro memoria Tadeusz Bolduan (1930-2005), Gdańsk 2005 E.-E. Pintus, Moje prawdziwe przeżycia. Meine wahren Erlebnisse, wstęp J. Borzyszkowski, 2005 J. Borzyszkowski (red.), Bajarz kaszubski. Bajki z „Gryfa” (1908-1912), Wejherowo-Gdańsk 2005 G. Labuda, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza. T. 1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006 C. Obracht-Prondzyński, Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006), Gdańsk 2006 C. Obracht-Prondzyński (red.), Kim są Kaszubi? Nowe tendencje w badaniach społecznych, Gdańsk 2007 C. Obracht-Prondzyńsczi: Kaszëbi dzys: kùltura, jãzëk, tożsamòsc [skaszëbił Eugeniusz Gòłąbk];Gduńsk: Institut Kaszëbsczi, 2007 Z. Zielonka (red.), Literatura kaszubska w nauce – edukacji – życiu publicznym, Gdańsk 2007 J. Borzyszkowski (red.), Kaszuby – ziemia – ludzie, Gdańsk 2007 J. Borzyszkowski (red.), Z zaborskiego matecznika. O Stanisławie Pestce – Janie Zbrzycy, Gdańsk 2008 J. Borzyszkowski (red.), Pro memoria Wincenty Mazurkiewicz (1938-2004), Gdańsk 2008 J. Borzyszkowski (red.), Pro memoria Augustyn Szpręga, Gdańsk 2008 C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice. O muzeach na Kaszubach – ich dziejach, twórcach i funkcjach społecznych, Gdańsk 2008 (właśc. 2009)
Krótkie podsumowanie Mimo niedługiej historii Instytut Kaszubski w Gdańsku zdołał na trwałe wpisać się w naukowy krajobraz Pomorza. Skupił wokół siebie dość duże grono naukowców, głównie humanistów, i wytworzył swój profil badawczy: historyczno-socjologiczny. Zorganizował bogate życie konferencyjne i ożywił środowisko zainteresowane problematyką kaszubsko-pomorską. Opracował sprawny i regularny cykl pracy: konferencja-publikacja-promocja. Opublikował wiele cennych materiałów i wartościowych pozycji książkowych, które powoli stają się główną częścią dorobku Instytutu. Niektóre z nich ogłoszono też w kilku wersjach językowych, głównie po kaszubsku i niemiecku.