Operacja Battleaxe (ang. Topór bojowy) – brytyjska operacja wojskowa przeprowadzona w toku kampanii afrykańskiej podczas II wojny światowej, w dniach 15–17 czerwca 1941 roku, z zamiarem wyparcia wojsk państw Osi ze wschodniej Cyrenajki oraz przerwania pierścienia okrążenia wokół Tobruku.

Pomimo początkowych sukcesów, atakujące oddziały brytyjskie nie zdołały przedrzeć się przez silnie umocnione pozycje sił niemiecko-włoskich pod dowództwem gen. Erwina Rommla i utraciły ponad połowę czołgów. Porażka wojsk brytyjskich doprowadziła do odwołania gen. Archibalda Wavella z funkcji głównodowodzącego wojsk na Bliskim Wschodzie i powołania Claude'a Auchinlecka.

Tło sytuacyjne Operacja Sonnenblume

Pod koniec marca 1941 r., wkrótce po przybyciu niemieckiego Afrika Korps do Trypolisu w Libii w celu wzmocnienia Włochów, siły państw Osi szybko zajęły pozycje brytyjskie w El Agheila i do połowy kwietnia dotarły aż do Sallum w Egipcie. Brytyjczycy kontrolowali w Libii już tylko ufortyfikowany port w Tobruku, który był oblegany przez siły niemiecko-włoskie. Po poinformowaniu przez gen. Archibalda Wavella, że Siły Pustyni Zachodniej są znacznie słabsze od sił Osi w Afryce Północnej, premier Winston Churchill nakazał, aby konwój WS 58 (kryptonim Tiger), transportujący czołgi i myśliwce Hawker Hurricane, przepłynął przez Morze Śródziemne zamiast wokół Przylądka Dobrej Nadziei, skracając podróż o czterdzieści dni, ale ryzykując zatopieniem przez włoskie okręty podwodne.

Tobruk

Niemieckie dowództwo sił zbrojnych (Oberkommando der Wehrmacht) wysłało gen. Friedricha Paulusa do Afryki, aby zbadał sytuację. 12 maja gen. Paulus, po tym, jak był świadkiem jednej z nieudanych prób Rommla zaatakowania Tobruku, wysłał raport do OKW, w którym opisał pozycję Afrika Korps jako słabą, z krytycznymi brakami paliwa i amunicji. W obliczu zbliżającej się operacji Barbarossa feldmarszałek Walther von Brauchitsch, naczelny dowódca armii niemieckiej, nakazał Rommlowi, aby nie posuwał się dalej ani nie atakował Tobruku ponownie.

Operacja Brevity

thumb|Gen. Erwin Rommel w swoim pojeździe dowodzenia, Sd.Kfz.250/3 Dzięki systemowi Ultra Brytyjczycy przechwycili raport Paulusa. Churchill, wierząc, że jedno silne uderzenie odrzuciłoby siły niemieckie spod bram Tobruku, zaczął zwiększać presję na Wavella, aby ten zaatakował. Operację Brevity szybko zaplanowano jako ograniczoną operację, mającą na celu przejęcie Sollum, przełęczy Halfaya i fortu Capuzzo, a następnie przejście w stronę Sidi Aziez i Tobruku. Operacja miała być kontynuowana w zakresie, w jakim pozwoliłaby na to ogólna sytuacja na froncie, ale nie ryzykując utratą zaangażowanych sił; celem doraźnym było zniszczenie jak największej ilości sprzętu wojsk Osi i zabezpieczenie przyczółka dla zbliżającej się, większej operacji Battleaxe, gdy tylko nowe czołgi zostaną dla niej udostępnione. Operacja Brevity rozpoczęła się 15 maja; Fort Capuzzo i przełęcz Halfaya zostały zdobyte, ale następnego dnia gen. William Gott, obawiając się, że jego 22 Brygada Gwardii zostanie zniszczona, jeśli zaatakują ją na otwartej przestrzeni niemieckie czołgi, postanowił wycofać prawie całą siłę z powrotem do przełęczy Halfaya i operacja zakończyła się 17 maja. Przełęcz została odbita przez małe siły niemieckie 27 maja w operacji Skorpion.

Grecja i Kreta Do końca maja grecka wyspa Kreta została zdobyta przez Niemców w krwawej operacji Merkury, co zapewniło Luftwaffe więcej lotnisk polowych, z których można było atakować aliancką żeglugę i chronić ich własne konwoje zaopatrzeniowe oraz żołnierzy w Cyrenajce; opóźnianie operacji Battleaxe mogło oznaczać silniejszą opozycję wojsk Osi w Afryce. Brytyjscy szefowie sztabów stwierdzili, że konieczne jest przejęcie kontroli na obszarze pomiędzy Sollum a Derną i przywrócenie tam działalności brytyjskich sił powietrznych.

Preludium Konwój Tygrys 12 maja konwój Tygrys przybył do Aleksandrii z 238 czołgami i 43 myśliwcami. Na siły pancerne składało się 21 czołgów lekkich Mk VI, 82 czołgi pościgowe (w tym 50 nowych czołgów Crusader) i 135 czołgów piechoty. Wystąpiły opóźnienia w rozładunku czołgów, które musiały zostać przystosowane do użytkowania w terenie pustynnym, dlatego operacja Battleaxe została przełożona na 10 czerwca. Czołgi były przeznaczone dla 7 Dywizji Pancernej, która była nieaktywna od lutego, po tym jak większość jej czołgów zużyła się podczas operacji Compass.

Brytyjski plan ataku thumb|Kwestionowany obszar graniczny operacji Battleaxe 28 maja Wavell wydał dyspozycje w sprawie operacji Battleaxe, składającej się z trzech etapów; siły Osi miały zostać pokonane na granicy, a obszar Halfaya, Sollum, Fortu Capuzzo i Sidi Aziez musiał zostać zabezpieczony. W drugiej fazie XIII Korpus miał zająć obszar wokół Tobruku i El Adem, a następnie miały zostać zdobyte obszary Derny i Mechili. Plan był oparty na informacjach wywiadowczych, które błędnie wskazywały, że 2⁄3 niemieckich czołgów znajdowało się wokół Tobruku, co dałoby Brytyjczykom decydującą przewagę techniczną na granicy. Atak został pierwotnie zaplanowany na 7 czerwca, ale został przesunięty z powodu nalegań gen. Michaela O'Moore Creagha, którego szwadrony pancerne otrzymały swoje czołgi dopiero 9 czerwca. Nowa data operacji to 15 czerwca, co dawało Creaghowi pięć dni na dodatkowe szkolenie załóg.

W pierwszym etapie Brytyjczycy mieli posuwać się naprzód w trzech następujących po sobie atakach, aby oczyścić region przygraniczny. Wzdłuż wybrzeża nacierać miały Coast Force, a w głębi lądu Escarpment Force. Pierwszy komponent był odpowiedzialny za zdobycie przełęczy Halfaya, podczas gdy ten drugi miał przejąć resztę granicy w rejonie Fortu Capuzzo, Musaid i Sollum. 7 Pancerna Grupa Brygadowa i artyleria Grupy Wsparcia miały zaatakować i zniszczyć niemieckie czołgi, które podobno znajdowały się na grzbiecie Hafida. To również uwięziłoby jednostki Osi na granicy pomiędzy atakującymi a resztą sił brytyjskich. Po zdobyciu granicy 7 Pancerna Grupa Brygadowa miała zreorganizować się i iść dalej na północ, by uwolnić Tobruk. Połączone siły, po dotarciu do garnizonu Tobruku, nacierałyby wciąż na zachód, wypierając Niemców jak najdalej w głąb Libii.

Trzy dni przed rozpoczęciem operacji Battleaxe, aby zmiękczyć siły Osi, brytyjskie bombowce miały zbombardować Bengazi, podczas gdy wszystkie samoloty zdolne do ataku naziemnego miały ostrzelać ruch wojsk niemiecko-włoskich na granicy. Po rozpoczęciu bitwy myśliwce miały patrolować prewencyjnie niebo nad alianckimi siłami lądowymi, podczas gdy średnie bombowce miały czekać w gotowości, aby zaatakować kolumny Osi. Priorytet operacji Battleaxe był tak wysoki, że marsz. Arthur Tedder (naczelny dowódca lotnictwa wojskowego na Bliskim Wschodzie) został poinstruowany przez szefów sztabów, aby zaakceptował znaczące ryzyko w innych teatrach działań wojennych poprzez przekierowanie im wszelkiej możliwej pomocy lotniczej. Gen. Noel Beresford-Peirse i Tedder ustanowili główną kwaterę z tyłu, w Sidi Barrani i Maaten Baggush. Beresford-Peirse wybrał Sidi Barrani, ponieważ choć było ono oddalone tylko o pięć godzin jazdy od pola bitwy, to dysponowało najbardziej zaawansowanym lotniskiem dla samolotów zwiadowczych, a także był najbardziej wysuniętą do przodu pozycją, z której można utrzymywać łączność z Maaten Baggush.

Przygotowania wojsk Osi thumb|Niemieckie czołgi wkraczają na pustynię krótko przed bitwą pod Sollum Chociaż operacja Brevity nie pozwoliła Brytyjczykom zdobyć żadnego terytorium, pokazała Rommlowi, że jego obronę na linii frontu można dość łatwo złamać. Przewidując kolejne brytyjskie ataki, siły Osi utworzyły linię umocnień od Halfaya do Sidi Azeiz, umieszczając szereg dział i min przeciwpancernych na przełęczy Halfaya, w punkcie 206 (na południe od Fortu Capuzzo) i w punkcie 208 (na zachód od Fortu Capuzzo, na grzbiecie Hafida). Podstawowa odpowiedzialność za obronę graniczną spoczywała na 15 Dywizji Pancernej, która 8 czerwca otrzymała nowego dowódcę, gen. Waltera Neumanna-Silkowa. Słabe zabezpieczenie komunikacji w 7 Dywizji Pancernej sprawiło, że Rommel wiedział o operacji dziewięć godzin przed jej rozpoczęciem. Rommel wysłał 5 Dywizję Lekką na południe od Tobruku, gotowy do użycia jej w obszarze Sollum lub Tobruku i nakazał silny ostrzał artyleryjski oblężonej twierdzy w noc przed operacją, aby zapobiec próbie wyrwania się z okrążenia alianckiego garnizonu.

Bitwa 15 czerwca thumb|Pierwszy dzień operacji Battleaxe W przypadku RAF-u pierwszego dnia wszystko poszło zgodnie z planem. Kolumny zaopatrzenia wojsk Osi i lotniska były wielokrotnie atakowane aż do początku ataku, a po rozpoczęciu operacji brytyjskie kolumny mogły bez przeszkód przemieszczać się ze swoich punktów wyjściowych w Sofafi i Buq-Buq do miejsc docelowych objętych osłoną myśliwców RAF-u. Samoloty Osi wykonały tylko sześć ataków tego dnia. Po wschodniej stronie, o godz. 5:15 Coast Force, prowadzone przez brygadę Reginalda Savory'ego z zadaniem zdobycia Przełęczy Halfaya, osiągnęły swój cel. Na skarpie znajdowała się grupa Halfaya, w skład której weszli żołnierze 2. batalionu Pułku Queen's Own Cameron Highlanders, 13 czołgów (dwanaście Matyld i jeden czołg lekki) szwadrony C 4 Królewskiego Pułku Czołgów (który przechwycił przełęcz Halfaya podczas operacji Brevity) i bateria artylerii z 31 Pułku Polowego. Na wschód od nich i poniżej krawędzi skarpy znajdowały się 1. batalion 6 Pułku Sztelców Rajputana i 2. batalion 5 Pułku Lekkiej Piechoty Mahratta, dwa oddziały ze szwadronu A 4. Królewskiego Pułku Pancernego i kilka dział 25-funtowych.

O godz. 5:40 brytyjska artyleria z Grupy Halfaya miała otworzyć ogień do sił niemieckich i włoskich w Halfaya, aby osłaniać czołgi i piechotę, ale bateria ugrzęzła w czasie transportu w miękkim piasku. Po odczekaniu do godz. 6:00, 15 minut po rozpoczęciu walk na zachód pod skarpą, dowódca szwadronu C rozkazał swoim czołgom zaatakować na szczycie przełęczy; wkrótce potem działa przeciwpancerne obrońców otworzyły ogień i w ciągu kilku godzin wszystkie brytyjskie maszyny oprócz jednego czołgu lekkiego i jednej Matyldy zostały zniszczone, w tym także czołg Milesa. Cameron Highlanders wkrótce zostali wyparci przez oddział niemieckich samochodów pancernych i piechotę zmotoryzowaną. Poniżej skarpy cztery Matyldy zostały wyłączone z walki przez miny przeciwpancerne, które miały zostać usunięte; zablokowało to drogę pozostałym dwóm maszynom i zredukowało siłę ognia czołgu piechoty do stacjonarnego działa w bunkrze. Strzelcy Rajputana i Mahratta kilkakrotnie próbowali dotrzeć do przełęczy, ale za każdym razem byli odrzucani; ci pierwsi stracili dowódcę w ostatnim ataku.

W środku 7 Królewski Pułk Czołgów dotarł do Fortu Capuzzo do południa i rozproszył obrońców, którzy wycofali się na północ, aby dołączyć do 15 Dywizji Pancernej, pomiędzy nimi a Bardiją. Niedługo potem stawili czoła kilku kontratakom batalionu z 8 Pułku Pancernego 15 Dywizji Pancernej. Po dołączeniu do 22 Brygady Strażników stanęli w obliczu ostatniego i największego kontrataku o godz. 18:30, ale udało im się go odeprzeć. Nie były to poważne ataki, ponieważ Rommel nie zaangażowałby 15 Dywizji Pancernej bez dodatkowych informacji o sytuacji na polu walki. 8 Pułk Pancerny stoczył krótką potyczkę, a następnie udał się pozorowany odwrót, aby sprowokować załogi czołgów Matylda do pogoni, w zasięg ukrytych dział przeciwpancernych. Żadna ze stron nie odniosła dużych strat w wyniku tych działań. W odpowiedzi na zdobycie przez Brytyjczyków Fortu Capuzzo i zaniepokojony możliwym atakiem na Sollum i Bardię, Rommel rozkazał 5 Dywizji Lekkiej w Sidi Azeiz przygotować się na ewentualny kontratak.

thumb|Marsz. Italo Gariboldi