mały|Barysz XVIII w. mały|Cerkiew grekokatolicka pw. Wniebowstąpienia Pańskiego (d. kościół kat. pw. Trójcy Przenajświętszej) Barysz (ukr. Бариш) – wieś na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, w rejonie czortkowskim. Od 1947 wieś jest siedzibą rady wiejskiejОблікова картка, Бариська сільська рада, Тернопільська область, Бучацький район .
Historia Barysz otrzymał prawa miejskie w 1559. Właścicielami Barysza byli przedstawiciele Jazłowieckich (założyciele miasta), od 1622 – Wolscy. Od 1623 właścicielami klucza baryskiego (złożonego z 7 miejscowości) zostali Jarmolińscy i StadniccyAleksander Jabłonowski. Ziemie ruskie. Ruś Czerwona. W: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. VII. Cz. II-a. Warszawa: drukarnia Piotra Laskanera i S-ki, 1903, s. 300.. Ostatnim właścicielem majątku w Baryszu był Władysław Świdrygiełło-Świderski, zamordowany w 1940 w więzieniu NKWD w Charkowie.
W 1862 działała w Baryszu szkoła trywialna, która wchodziła w skład buczackiego szkolnego dystryktu. Mikołaj Pawłowski pracował w owej szkole jako nauczycielHandbuch... das jahr 1862. Lemberg, 1862, s. 286. .
Po zakończeniu I wojny światowej, od listopada 1918 roku do lata 1919 roku Barysz znajdował się na obszarze kontrolowanym przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową.
W II Rzeczypospolitej Barysz był miastem w województwie tarnopolskim, w powiecie buczackim. W 1921 roku mieszkało w nim 3003 Polaków, 1562 Ukraińców i 330 Żydów. W 1929 liczba mieszkańców wzrosła do 4795, a w 1939 roku do 7000.
Podczas okupacji niemieckiej we wrześniu 1942 roku wszystkich Żydów z Barysza przesiedlono do BuczaczaХолокост на территории СССР: Энциклопедия. Moskwa, 2009, s. 54. .. Mieszkające w Baryszu polskie małżeństwo Najbarów udzielało schronienia Żydom, za co w 1987 roku Instytut Jad Waszem uhonorował Franciszka i Marię Najbarów tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Podczas okupacji pozbawiony praw miejskich i włączony do nowej wiejskiej gminy Barysz. Po II wojnie światowej nie odzyskał praw miejskich.
5 lutego (według innych danych w nocy z 5 na 6 lutegoWaldemar Kowalski. UPA „paliła i mordowała po domach” - 70. rocznica zbrodni w Baryszu pod Tarnopolem) 1945 kureń UPA Petra Chamczuka „Bystrego” zamordował w Baryszu 135 osób. Zbrodnię tę opisał w swoim pamiętniku Jan Zaleski. Łącznie w latach 1941-1945 nacjonaliści ukraińscy zabili w Baryszu 199 Polaków.
Po wojnie Polaków przesiedlano na tzw. Ziemie Odzyskane. Ostatni transport z Barysza wyjechał we wrześniu 1945. Pamięć o dawnym Baryszu kultywowana jest w Smardzowie na Dolnym Śląsku, gdzie co roku w przedostatnią sobotę sierpnia odbywają się uroczystościUpamiętnienie Kresowian w Smardzowie, Blok Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, 29 sierpnia 2013.
Świątynie Dawny kościół pw. Trójcy Przenajświętszej. W 1559 wraz z otrzymaniem praw miejskich powstała w Baryszu parafia rzymskokatolicka. Jej fundatorem był Mikołaj Jazłowiecki, który wzniósł drewnianą świątynię. Przeszła ona w ręce protestantów, ale w 1602. powróciła do katolików. W 1800 rozpoczęto budowę kościoła murowanego, którego fundatorami byli Kajetan Potocki i Romuald Maciej Szawłowski. W 1882 kościół konsekrowano, a w latach 1900-1906 znacznie rozbudowano. Zniszczony w czasie I wojny światowej, w latach następnych odbudowany. W czasie napadu UPA na Barysz w 1945 był schronieniem dla mieszkańców. Po ekspatriacji Polaków zamieniony na magazyn, po 1989 przekazany grekokatolikomGrzegorz Rąkowski: Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część II. Podole. Pruszków Rewasz, 2006, s. 273. .. Od 90. lat XX w. cerkiew pw. Wniebowstąpienia Pańskiego.
Ludzie związani z Baryszem Zygmunt Demianowski (2 maja 1850, Barysz – 1 stycznia 1926, LwówDemianowski Zygmunt na str. Serwis internetowy Encyklopedia Leśna) – profesor krajowej szkoły gospodarstwa lasowego we Lwowie, autor licznych zawodowych artykułówWładysław Zajączkowski: C. K. Szkoła Politechniczna we Lwowie. Rys historyczny jej założenia i rozwoju, tudzież stan jej obecny. Lwów : nakładem Szkoły Politechnicznej, 1894, s. 208.. Józef Herbut (1933–2018) – ksiądz katolicki, filozof, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Opolskiego. Józef Sowa (1888–1940) – rolnik, polityk, poseł na Sejm RP ks. Onufry Wanczycki – proboszcz greckokatolicki, dziekan emeryt, członek Norodnego Domu, Ruskiej Rady oraz moskalofilskiego Towarzystwa im. Kaczkowskiego (1881)Schematismus Universi Venerabilis Cleri Archidioeceseos Metropolitanae Graeco-Catholicae Leopoliensis pro Anno Domini 1881. Leopoli, 1881, s. 150. . Roman Wasyłyk (ur. 1947 w Baryszu) – ukraiński malarz, ikonograf, profesor.
Przypisy
Bibliografia Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Barysz. [W:] Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym, i statystycznym. T. 2. Cz. 2. Warszawa, 1845, s. 712. Barysz, mko, pow. buczacki. w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. I. Warszawa, s. 114. Stanisława Puchała: Kresowy Barysz i okolice. Sobótka 2017. .
Linki zewnętrzne
Barysz na mapie von Miega Barysz na stronie Rady Najwyższej Ukrainy.
* Kategoria:Wsie w rejonie czortkowskim