Operacja Crusader – operacja wojskowa przeprowadzona podczas kampanii afrykańskiej w II wojnie światowej przez brytyjską 8 Armię (obejmującą jednostki brytyjskie, indyjskie, z państw-dominiów i sojuszników) przeciwko siłom Osi (Niemcom i Włochom) w Afryce Północnej dowodzonym przez gen. Erwina Rommla. Operacja miała na celu ominięcie niemiecko-włoskiej obrony na granicy egipsko-libijskiej, pokonanie sił pancernych Osi i złagodzenie oblężenia Tobruku w 1941 roku.
18 listopada 1941 roku 8 Armia rozpoczęła atak z zaskoczenia. Początkowe etapy operacji były nieudane. Brytyjskie siły pancerne nadmiernie rozproszyły się i straciły 530 czołgów, niszcząc zaledwie 100 pojazdów przeciwnika do 22 listopada. 23 listopada 5 Brygada Południowoafrykańska została zniszczona w Sidi Rezegh, powodując jednak większe straty wśród niemieckich sił pancernych. Dzień później Rommel zarządził serię głębokich kontrataków, co spowodowało chaos na tyłach wojsk alianckich, ale pozwoliło brytyjskim siłom pancernym na odzyskanie sił. Pierwsze niepowodzenia spowodowały zmiany personalne na najwyższym szczeblu dowodzenia; 26 listopada gen. Alan Cunningham został zwolniony ze stanowiska dowódcy 8 Armii i zastąpiony przez młodszego gen. Neila Ritchiego. Następnego dnia Nowozelandczycy dotarli do garnizonu Tobruku, wybijając lądowy korytarz zaopatrzeniowy do miasta i łagodząc oblężenie.
Bitwa trwała do grudnia, kiedy niedobory dostaw zmusiły Rommla do zwężenia frontu i skrócenia linii komunikacyjnych. 7 grudnia 1941 roku niemiecki dowódca wycofał siły Osi do pozycji pod Gazalą, a 15 grudnia nakazał odwrót do El Agheila. 2 Dywizja Południowoafrykańska zdobyła Bardiję 2 stycznia 1942 roku, Sollum 12 stycznia, a umocnioną pozycję na przełęczy Halfaya 17 stycznia, biorąc około 13 800 jeńców.
21 stycznia 1942 roku Rommel rozpoczął niespodziewany kontratak i wyparł 8 Armię z powrotem do Gazali, gdzie obie strony przegrupowały się. Konsekwencją tych posunięć była bitwa pod Gazalą stoczona pod koniec maja 1942 roku.
Tło sytuacyjne Wywiad Nachrichten Fernaufklärungs Kompanie (FAK 621) dostarczało Rommlowi wysokiej jakości taktycznych informacji wywiadowczych od sierpnia 1941 do stycznia 1942 roku. Niemiecka organizacja w dużym stopniu skorzystała na brytyjskiej niekompetencji w stosowaniu kodów taktycznych, otwartej komunikacji R/T i nieskutecznej procedury użycia znaków wywoławczych od poziomu brygady do batalionu na froncie. FAK 621 odczytał znaczną część wysokiej klasy ręcznego szyfru War Office, który był używany w komunikacji bezprzewodowej z kwatery głównej 8 Armii do dowództw poszczególnych dywizji. Do stycznia, kiedy Brytyjczycy udoskonalili swoje szyfrowanie, Niemcy uzyskali tyle samo informacji o brytyjskim ordre de bataille, ile ujawniły odszyfrowane przez brytyjski system Ultra meldunki Osi. W październiku 1941 roku odszyfrowane przez British Army komunikaty z Enigmy zawierały niemieckie dane o zwiększonej sile brytyjskich czołgów. Informacje niemieckie były tak dokładne, że Ministerstwo Wojny zaczęło poważnie martwić się o bezpieczeństwo swojej komunikacji, ale dopiero w lipcu 1942 roku, kiedy Brytyjczycy pojmali FAK 621, dowiedzieli się o skali niemieckiego podsłuchu.
Zaopatrzenie Osi thumb|Włoski konwój w drodze do Libii, 1941 Jedna niemiecka dywizja zmotoryzowana potrzebowała 360 t zaopatrzenia dziennie, a przetransportowanie go na odległość 480 km wymagało 1170 ciężarówek o ładowności po 2 t każda. Przy siedmiu dywizjach Osi w Afryce, a także jednostkach powietrznych i morskich, potrzebnych było 71 000 t zaopatrzenia miesięcznie. Francuzi posłuszni rządowi Vichy zgodzili się na wykorzystanie Bizerty w ich kolonii Tunezji, lecz do portu nie dotarły żadne dostawy aż do końca 1942 roku. Od lutego do maja 1941 roku dostarczono do Afryki zaledwie 46 000 ton zaopatrzenia. Ataki samolotów z Malty miały pewien wpływ na sytuację, ale w maju, najgorszym miesiącu pod względem strat wśród statków, dotarło 91 procent zaplanowanych dostaw. Brak transportu drogowego w Libii spowodował, że niemieckie dostawy pozostały w Trypolisie, a Włosi mieli tylko 7000 ciężarówek, aby przetransportować zaopatrzenie dla 225 000 ludzi. Rekordowa ilość dostaw dotarła w czerwcu, lecz na froncie niedobory się pogłębiły
Od czerwca było mniej ataków Osi na Maltę, a Brytyjczycy zwiększyli odsetek zatopionych statków z 19 procent w lipcu do 25 procent we wrześniu. Wtedy też zbombardowano Bengazi, statki skierowano do Trypolisu, a dostawy lotnicze w październiku niewiele zmieniły. Dostawy wynosiły średnio 73 000 ton miesięcznie od lipca do października, ale zużycie od 30 do 50 procent dostaw paliwa przez transport drogowy i 35 procent niesprawnych ciężarówek zmniejszyło dostawy na front. W listopadzie, podczas operacji Crusader, zatopiono konwój złożony z pięciu statków, a ataki powietrzne na konwoje drogowe uniemożliwiły podróże w ciągu dnia. Brak dostaw i ofensywa 8 Armii zmusiły wojska Osi do wycofania się do El Agheila 4 grudnia, co zatłoczyła Via Balbia, gdzie brytyjskie zasadzki zniszczyły około połowy pozostałego transportu drogowego Osi.
Konwoje do Trypolisu zostały wznowione, a straty statków wzrosły, lecz do 16 grudnia sytuacja zaopatrzeniowa poprawiła się, z wyjątkiem niedoboru paliwa. W grudniu możliwości Luftwaffe zostały ograniczone do jednego lotu bojowego na maszynę dziennie. Francja Vichy sprzedała 3700 ton paliwa, na Morze Śródziemne zostały wysłane U-Booty, a posiłki powietrzne z frontu wschodniego wysłano w grudniu. Regia Marina używała okrętów wojennych do transportu paliwa do Derny i Bengazi, podejmując maksymalny wysiłek w dniach 16–17 grudnia. Cztery pancerniki, trzy lekkie krążowniki i 20 niszczycieli eskortowało cztery statki transportowe płynące do Libii. Bizerta w Tunezji była brana pod uwagę jako port przeładunkowy, ale znajdowała się w zasięgu samolotów RAF-u z Malty i kolejne 800 km na zachód od Trypolisu.
Oblężenie Tobruku
Ogromne znaczenie Tobruku jako portu i problemy zaopatrzeniowe Osi w Afryce sprawiły, że Oberkommando der Wehrmacht (OKW) i Comando Supremo domagały się jego zdobycia, podczas gdy Winston Churchill i brytyjski War cabinet żądali, aby gen. Archibald Wavell za wszelką cenę zapobiegł jego utracie. Garnizon Tobruku, głównie 9 Dywizja Australijska, odparł pierwszy atak wojsk Osi w maju 1941 roku, a oblężenie przerodziło się w aktywną obronę Australijczyków, którzy patrolowali okoliczny teren przez większość nocy, rozpoznając, atakując i urządzając zasadzki na wroga, w efekcie zyskując panowanie nad ziemią niczyją. Większe wypady wymagały posiłków z Egiptu, których nie było, lecz 20 Australijska Brygada Piechoty umocniła pozycje Australijczyków w występie Ras el Medauar. 24 Australijska Brygada Piechoty przeprowadziła nieudany atak na ramiona tego występu, po czym garnizon powrócił do aktywnej obrony.
Plan 8 Armii thumb|Brytyjski plan operacji Crusader Afrika Korps miał zostać zaatakowany przez 7 Dywizję Pancerną, podczas gdy Dywizja Południowoafrykańska osłaniała jego lewe skrzydło. XIII Korpus i 4 Brygada Pancerna (oddzielona od 7 Dywizji Pancernej) miały wykonać atak flankujący zgodnie z ruchem wskazówek zegara na zachód od Sidi Omar. Aby zagrozić tyłom obrony Osi na wschód od Sidi Omar do wybrzeża w Halfaya. Po zniszczeniu sił pancernych Osi przez 7 Dywizję Pancerną, XIII Korpus miał ruszyć na północ do Bardiji.
XXX Korpus miał kontynuować marsz na północny zachód do Tobruku, aby spotkać się z wyłomem 70 Dywizji Piechoty. Istniał również plan dezinformacji, aby przekonać dowódców Osi, że główny atak aliantów nie będzie przygotowany przed początkiem grudnia i będzie to manewr oskrzydlający przez Jarabub, oazę na skraju Wielkiego Morza Piasku, ponad 240 km na południe od prawdziwego celu ataku. Okazało się to tak skuteczne, że Rommel, nie chąć uwierzyć w nieuchronność ataku, był nieobecny w Afryce, gdy ten się rozpoczął.
Bitwa Pierwsza faza 18 listopada thumb|Mapa pokazująca obszar operacji Crusader, listopad – grudzień 1941 Przed świtem 18 listopada 8 Armia ruszyła na zachód od Mersa Matruh, przekroczyła granicę libijską w pobliżu Fortu Maddalena, około 80 km na południe od Sidi Omar, a następnie skręciła na północny zachód. Burze w noc poprzedzającą ofensywę uziemiły samoloty obu stron. 7 Brygada Pancerna 7 Dywizji Pancernej ruszyła na północny zachód w kierunku Tobruku z 22 Brygadą Pancerną przemieszczającą się na zachodzie. XIII Korpus z 2 Dywizją Nowozelandzką ruszył z 4 Brygadą Pancerną po lewej stronie i 7 Indyjską Brygadą Piechoty 4 Dywizji Indyjskiej po prawej stronie w Sidi Omar.
Akcja w Bir el Gubi thumb|Czołgi Crusader na Pustyni Libijskiej, 26 listopada 1941 19 listopada 22 Brygada Pancerna zaatakowała włoską Dywizję „Ariete” w Bir el Gubi, lecz wycofała się po tym, jak 25 jej nowych czołgów Crusader zostało zniszczonych, podczas gdy Włosi stracili 34 czołgi. 7 Brygada Pancerna i Grupa Wsparcia przedostały się na lotnisko w Sidi Rezegh, zdobyły 19 samolotów i zagroziły tyłom niemieckiej 90 Dywizji Lekkiej. Po niepowodzeniu kontrataku 90 Dywizji i Dywizji „Bologna”, dywizja okopała się zwrócona czołem na południe. Grupa bojowa 21 Dywizji Pancernej ruszyła do Gabr Saleh i zniszczyła 23 czołgi Stuart z 4 Brygady Pancernej, tracąc trzy własne do zapadnięcia zmroku. Przyłączając 4 Brygadę Pancerną do XIII Korpusu, pozwalając 22 Brygadzie Pancernej ugrzęznąć w walce z Dywizją „Ariete” i pozwalając 7 Brygadzie Pancernej na marsz w kierunku Tobruku, Cunningham rozproszył brytyjskie czołgi, zanim te spotkały się z głównymi siłami pancernymi Osi.
20 listopada niemiecka 15 Dywizja Pancerna otrzymała rozkaz udania się do Sidi Aziz, a stamtąd w kierunku Fortu Capuzzo, podczas gdy 21 Dywizja Pancerna miała ruszyć na północ od Trigh el Abd na Sidi Omar. Napotkały jednak tylko brytyjskie jednostki rozpoznawcze, a następnie 21 Dywizja Pancerna utknęła z powodu braku paliwa i amunicji. Gen. Ludwig Crüwell odkrył, że brytyjskie czołgi poruszają się na zachód wzdłuż Trigh el Abd. Po południu 15 Dywizja Pancerna zaatakowała 4 Brygadę Pancerną w pobliżu Gabr Saleh i zadała jej kolejne straty w czołgach, unieszkodliwiając 10 pojazdów, czym zredukowała ją do mniej niż dwóch trzecich jej pierwotnej liczebności 164 czołgów i zmusiła brygadę do kolejnego wycofania się. 22 Brygada Pancerna otrzymała rozkaz oderwania się od Dywizji „Ariete” i ruszenia na wschód, aby wesprzeć 4 Brygadę Pancerną. 1 Dywizja Południowoafrykańska miała przejąć odcinek walki z Dywizją „Ariete”, a 4 Brygada Pancerna została zwolniona z roli osłony flanki XIII Korpusu. 22 Brygada Pancerna przybyła zbyt późno, aby wesprzeć 4 Brygadę Pancerną. W nocy z 20 na 21 listopada gen. Erwin Rommel wydał niemieckim czołgom rozkaz ataku na północny zachód na Sidi Rezegh.
Tobruk thumb|Czechosłowacki 11. batalion piechoty broniący Tobruku 70 Dywizja Piechoty miała wyrwać się z Tobruku 21 listopada i odciąć Niemców od południowego wschodu. Poprzedniej nocy żołnierze garnizonu przecięli drut kolczasty, rozmieścili i oznaczyli pola minowe oraz postawili cztery mosty nad rowem przeciwpancernym. Wieczorem 20 listopada elementy 14 Brygady Piechoty (2. batalion Black Watch 2 Pułku Queen's), 16 Brygada Piechoty (2 Pułku King's Own), 32 Armijna Brygada Pancerna (1/4. i 7 Królewski Pułk Pancerny), 1., 104. i 107 Pułk Royal Horse Artillery i 144 Pułk Polowy Royal Artillery, z oddziałami 2. i 54. kompanii polowej Royal Engineers i kilkoma samochodami pancernymi (do stawiania min, każdy z saperem) ruszyły naprzód.