Wojna rosyjsko-japońska – wojna o panowanie na Dalekim Wschodzie, toczona pomiędzy Imperium Rosyjskim a Cesarstwem Japonii w okresie od 8 lutego 1904 do 5 września 1905 roku na Dalekim Wschodzie, zakończona traktatem z Portsmouth (5 września 1905) i zwycięstwem Japonii, która dzięki temu awansowała do grona światowych potęg. Japońska armia o stosunkowo małym doświadczeniu bojowym uzyskała miażdżące zwycięstwo nad siłami Rosji, co było dużym zaskoczeniem dla wielu obserwatorów konfliktu. Poniżający szereg klęsk armii rosyjskiej w ogromnym stopniu przyczynił się do niezadowolenia społecznego w Rosji i był główną przyczyną rewolucji w 1905 roku.

Wojna była poważnym konfliktem zbrojnym oraz jednym z lokalnych konfliktów wybuchających przed I wojną światową. Oba państwa od dłuższego czasu prowadziły politykę ekspansyjną na terenach objętych późniejszymi walkami, a wojna została rozpoczęta bez wypowiedzenia japońskim atakiem na rosyjską bazę morską w Port Artur (obecnie Lüshunkou w Chinach). Początkowo działania były prowadzone głównie na morzu. Upokarzająca przegrana była wynikiem niewydolności rosyjskiego systemu sprawowania władzy oraz ogromnych malwersacji i kradzieży po stronie rosyjskiej. Japonia zahamowała rosyjską ekspansję w Azji Wschodniej i uniemożliwiła Rosji przejęcie kontroli nad Mandżurią. W wyniku wojny po obu stronach zginęło około 120 tys. osób.

Geneza mały|Antyrosyjska mapa satyryczna stworzona przez japońskiego studenta na Uniwersytecie Keio

Sytuacja w Japonii i Chinach Siogunat, system władzy w Japonii w latach 1603–1867, opierał się na zasadzie izolacji kraju od świata zewnętrznego (sakoku) – utrzymując kontakty jedynie z Holendrami, w celu zachowania pełni władzy siogunów. Izolowanie miało ochronić kraj przed podbojem przez któreś z mocarstw europejskich. Śmierć sioguna Iemochi Tokugawy oraz klęski sioguna Yoshinobu (znanego także jako Keiki) doprowadziły do zwycięstwa zwolenników silnej władzy cesarskiej. W 1854 roku rozpoczęło się otwieranie Japonii (traktat z Kanagawy). Wśród elit rządzących zwyciężyła koncepcja unowocześnienia państwa, aby zostało ono uznane przez europejskie mocarstwa i Stany Zjednoczone za „cywilizowane”. Miało to zapobiec podbojowi kolonialnemu lub stopniowemu uzależnianiu Japonii.

W 1868 roku na tron wstąpił młody cesarz Mutsuhito, jednocześnie dokonując radykalnych zmian gospodarczych i społecznych (okres Meiji). Nadrzędnym celem było gospodarcze rozwinięcie kraju, a szczególną protekcją cieszyły się przemysł zbrojeniowy oraz rozwój transportu i łączności, które mogły służyć przyszłej ekspansji. Japonia musiała pokonać wielowiekowe zaniedbania. Popyt na rynku krajowym był ograniczony, dlatego Japonia zaczęła dążyć do opanowania rynków zagranicznych. Pobliskie kraje – Chiny i Korea były penetrowane i już osłabione przez zachodnie mocarstwa. Niemal od razu po otwarciu się Japonii na świat, przystąpiła ona do rywalizacji z „białymi” mocarstwami o wpływy gospodarcze i polityczne w Azji. Od 1882 roku przyspieszył rozwój japońskiej marynarki wojennej; koła rządowe i wojskowe zrozumiały, że bez silnej floty nie można wyjść poza granice Japonii. Trzon floty stanowili ochotnicy, dzięki czemu poziom wyszkolenia był wyższy. Pod koniec XIX wieku japońska armia lądowa została zreorganizowana na wzór pruski. Marynarka wojenna była wzorowana na brytyjskiej. Pierwsza japońska konstytucja z 1889 roku była również wzorowana na pruskiej. Niemal całkowita jedność etniczna kraju szybko wytworzyła poczucie patriotyzmu.

W tym okresie Japonia chciała dostać się do grona wielkich mocarstw światowych. Jednym z ważniejszych wydarzeń na Dalekim Wschodzie, do których doszło na krótko przed wojną, był konflikt między Chinami a Japonią o władzę na Półwyspie Koreańskim. Efektem wojny chińsko-japońskiej w latach 1894–1895 było podpisanie pokoju w Shimonoseki, na mocy którego Chiny oddały zwycięskiej Japonii wiele terenów (m.in. Tajwan) i wyrzekły się zwierzchnictwa nad Koreą. W związku z interwencją rządów Rosji, III Republiki Francuskiej oraz Cesarstwa Niemieckiego wygrana strona zrzekła się jednak półwyspu Liaotung. Mocarstwa zostały zaskoczone zachłannością Japonii, a ich protestowi towarzyszyła koncentracja ich trzech flot na wodach azjatyckich. Wygrana spowodowała umocnienie japońskiej wiary we własne możliwości.

Klęska Chin rozpoczęła politykę osłabiania tego państwa m.in. przez Rosję, Francję, Niemcy oraz Wielką Brytanię, które wymuszały na nim korzystne dla siebie umowy i traktaty. Wiązało się to np. z zajmowaniem przez wojska europejskich mocarstw przybrzeżnych miast i portów Chin (np. Jiaozhou, Guangzhouwan i Weihaiwei). Pogarszająca się sytuacja na terytorium Chin doprowadziła do wybuchu powstania bokserów, skierowanego przeciwko cudzoziemcom i dynastii Qing. Walki trwające od 1899 do 1901 roku zostały krwawo stłumione, głównie przez państwa europejskie. Było to kolejne wydarzenie osłabiające pozycję Chin na arenie międzynarodowej oraz uzależniające je od innych potęg.

Pod koniec XIX wieku Japonia nie znała siły Rosji i dlatego obawiała się otwartego konfliktu z nią. Informacje o rosyjskim potencjale militarnym mieli zdobyć japońscy szpiedzy. Jedną z kluczowych postaci w konfrontacji japońskich i rosyjskich tajnych służb był Yasumasa Fukushima. Japonia rozpoczęła intensywną pracę szpiegowską, chcąc dowiedzieć się czy Rosja była w stanie przetransportować swoje siły na Daleki Wschód drogą morską i w jakim stanie była rosyjska flota. Japończycy umieścili na Dalekim Wschodzie wielu szpiegów, m.in. wysocy rangą oficerowie japońscy byli służącymi w domach rosyjskich wojskowych. Wykorzystując swoje podobieństwo fizyczne do Koreańczyków i Chińczyków oficerowie japońscy przedostawali się do rosyjskich garnizonów w Kraju Nadmorskim i Mandżurii jako sprzedawcy, drobni kupcy, kuglarze, rzemieślnicy itp. Tam pod pozorem prowadzenia działalności usługowej zbierali dane wywiadowcze. Po dokładnej analizie zebranych informacji Japończycy doszli do wniosku, że Rosja nie była gotowa do wojny na Dalekim Wschodzie.

Polityka Rosji

thumb|left|Kolej Wschodniochińska, Kolej Południowomandżurska i Port Artur (Dalian) Państwo rosyjskie od XVII wieku rościło sobie prawa do ziem na zachodnim wybrzeżu Oceanu Spokojnego. Od 1894 roku Rosja znajdowała się w tajnym sojuszu militarnym z Francją (sojusz francusko-rosyjski). Rosja dążyła do zdobycia na wschodzie niezamarzającego portu morskiego. W kwietniu 1896 otrzymała od Chin koncesję na budowę na chińskim terytorium Kolei Wschodniochińskiej (kolei mandżurskiej). Miała ona zostać połączona z Koleją Transsyberyjską prowadzącą do Władywostoku, której budowa rozpoczęła się pięć lat wcześniej. Kolej Wschodniochińska zapewniła krótsze połączenie Władywostoku z centrum Rosji. Podpisana została także umowa, która zobowiązywała oba kraje na wypadek wojny wystąpić zbrojnie przeciwko Japonii. Strona rosyjska wydzierżawiła w 1898 roku (konwencja została podpisana 27 marca) na okres 25 lat z możliwością prolongaty chiński półwysep Liaotung. Od Chin został on oddzielony strefą neutralną, w której obie strony (za zgodą Rosji) mogły utrzymywać garnizony. Na południu półwyspu znajdował się niezamarzający Port Artur z chińską wojskową bazą morską, którą Rosjanie zaczęli rozbudowywać. Wojska chińskie opuściły twierdzę i miasto. Port Artur został połączony jednotorową Koleją Południowomandżurską (w latach 1898–1903) o długości około 700 km z Koleją Wschodniochińską (w Harbinie), jednak był słabo dostosowany do potrzeb bazy morskiej. Półwysep Liaotung oddzielał Zatokę Zachodniokoreańską (na wschodzie) od Zatoki Pohaj (na zachodzie), zwanej „wrotami do Pekinu”, pobliskiej stolicy Chin. Port Artur stał się główną bazą morską rosyjskiej Floty Oceanu Spokojnego. Kolej Wschodniochińska – ze swoim olbrzymim aparatem administracyjnym, własnymi strażnikami i eksterytorialnym przyległym pasem ziemi – stała się szybko „państwem w państwie” i niewiele liczyła się z chińskim prawem.

W 1901 roku zostały podjęte prace nad poważną rozbudową twierdzy Port Artur, w tym m.in. przebicie drugiego wejścia do portu, pogłębienie redy wewnętrznej, unowocześnienie systemu obrony nadbrzeżnej i lądowej, budowa nabrzeży. Do wybuchu wojny jednak w niewielkim stopniu zrealizowano te przedsięwzięcia i port nie zapewniał bezpiecznego bazowania okrętom Eskadry Oceanu Spokojnego. Dodatkowo wywiad rosyjski nie umiał zorganizować w Mandżurii i Korei własnej agentury szpiegowskiej.

Po otrzymaniu kolejnej koncesji, tym razem na eksploatację zasobów leśnych w Korei, w 1902 roku Rosja wprowadziła swoje wojska na Półwysep Koreański, a następnie do Mandżurii. Rosyjską ekspansją zaniepokoiła się Wielka Brytania, która widziała w niej swojego przeciwnika na Dalekim Wschodzie. Przeciwwagę dla Rosji znalazła w Japonii. Wraz z Japonią nie chciała zgodzić się na rosyjskie warunki nieudzielania przez Chiny koncesji w rejonie Mandżurii państwom trzecim. Doprowadziło to do podpisania sojuszu japońsko-brytyjskiego 30 stycznia 1902. Zawarty został na okres pięciu lat, a w 1905 roku został przedłużony na kolejne pięć.

Prawie do samego końca XIX wieku Rosja posiadała na Dalekim Wschodzie niewielkie siły morskie, dopiero wzrastanie znaczenia Japonii spowodowało podjęcie planów przeciwdziałających (budowę nowych okrętów, przesunięcie okrętów i zakup okrętów), które zostały zrealizowane tylko częściowo. W rosyjskiej marynarce wojennej funkcjonował powszechny obowiązek służby wojskowej. Służba czynna marynarzy trwała siedem lat. Stan wyszkolenia załóg nie był wysoki. Ze względu na oszczędzanie węgla używanego do napędu, okręty pływały tylko cztery miesiące w roku, a przez pozostałych osiem pozostawały w tzw. zbrojnej rezerwie, czyli 12-godzinnej gotowości. Tym samym załogi nie miały odpowiedniej praktyki morskiej. Prowadzono zbyt mało ćwiczeń taktycznych i ostrych strzelań, aby oszczędzać pociski. Nie ćwiczono również współdziałania z artylerią nadbrzeżną, ani pływania zespołowego. System bazowania również był niedoskonały. Flota rosyjska na ogromnym akwenie dalekowschodnim miała tylko dwie bazy – Port Artur i Władywostok – oddalone od siebie o ponad 2200 km, a połączenie morskie między nimi biegło wodami kontrolowanymi przez marynarkę japońską.

Rosjanie odrzucili kompromis przedstawiony przez Japończyków, proponujący strefę rosyjską aż do rzeki Jalu, w zamian za pozostawienie Korei w strefie japońskiej. Grupa ludzi interesu i polityków skupionych wokół wielkiego księcia Aleksandra Michajłowicza Romanowa i dążyła do wojny, spodziewając się kolejnych podbojów na Dalekim Wschodzie i wysokich zysków. Dodatkowo planowano korzyści polityczne; szybka i zwycięska wojna miała poprawić notowania Rosji oraz spacyfikować nastroje w kraju. Francja obawiała się, że wojna osłabi Rosję, a w efekcie zmniejszy siłę sojuszu francusko-rosyjskiego, dlatego francuska dyplomacja usiłowała odwieść Rosję od konfrontacji. Dla odmiany Niemcy były zainteresowane wspieraniem Rosji w jej działaniach azjatyckich, by odwrócić uwagę Rosji od spraw europejskich i osłabić jej sojusz z Francją.

Przyczyny Zaostrzenie stosunków dyplomatycznych z Japonią spowodowało wyrażenie przez cara Mikołaja II Romanowa zgody na ogłoszenie od dnia 25 stycznia 1904 stanu wojennego w twierdzach Władywostok i Port Artur. Car chciał, aby to Japończycy rozpoczęli wojnę i nie pozwolił na żadne działania, które jego zdaniem mogłyby sprowokować przeciwnika.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu konfliktu było odrzucenie przez stronę rosyjską propozycji Japonii w sprawie podziału stref wpływów na Dalekim Wschodzie (Japonia – Korea, Rosja – Mandżuria), czego skutkiem było zerwanie przez nią stosunków dyplomatycznych 6 lutego 1904.

Wojna Plany wojny, siły stron i mobilizacja