Skansen budownictwa puszczańskiego – niewielki skansen (trzy zagrody) we wsi Granica k. Kampinosu. Reprezentuje w dużej mierze zanikłe drewniane budownictwo ludowe Puszczy Kampinoskiej. Stanowi realizację niewielkiego fragmentu planowanego tu niegdyś Parku Etnograficznego. Wchodzi w skład Ośrodka Dydaktyczno-Muzealnego im. Jadwigi i Romana Kobendzów, należącego do Kampinoskiego Parku Narodowego.

Uwarunkowania Obszar Puszczy Kampinoskiej i terenów do niej przyległych, charakteryzuje bardzo duża zmienność warunków naturalnych, będących skutkiem cofania się lądolodu z terenu Polski po zlodowaceniu północnopolskim. Topniejące wody lodowca tworzyły wielką, blisko 20 km szerokości rzekę, czego efektem było wyżłobienie Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej. Kompleks Puszczy Kampinoskiej znajduje się w Kotlinie Warszawskiej, stanowiącej fragment pradoliny. Jej brzeg stanowią skarpy Wysoczyzny Płońskiej od północy i Równiny Łowicko-Błońskiej od południa.

Budowa morfologiczna terenu puszczy (Wisła, taras zalewowy, taras akumulacyjny z naprzemiennie występującymi obszarami wydmowymi i bagiennymi – byłymi kępami i łachami oraz nurtami pra-Wisły, taras wysoki-erozyjny) determinowała czas, miejsce i formy osiedlania się na tym terenie ludzi. Zróżnicowane postaci osadnictwa powiązane były z rolniczym zagospodarowaniem terenów dookoła puszczy, eksploatacją zasobów jej wnętrza oraz uproduktywnianiem obszarów okresowo zalewanych przez Wisłę. Następstwem tego było występowanie na tak stosunkowo niewielkim terenie kilku różnorodnych typów osadnictwa, co jest swoistym ewenementem.

Rozmieszczenie układów urbanistycznych i duża różnorodność fizjonomii zabudowy wsi wykazuje ścisłą zależność od warunków środowiska naturalnego i topografii terenu. Osadnictwo związane z rolniczym zagospodarowaniem żyznych terenów obrzeży puszczy charakteryzowało się zabudową w postaci: „Ulicówki”, zwartego układu działek po obu stronach drogi. Występuje on głównie na tarasie erozyjnym, a także na piaskach naniesionych przez wylewy rzeczne pod jego skarpą. Przykładem mogą być wsie Kampinos, Wiejca, Wólka. „Rzędówki zwartej”, zwartego układu działek po jednej stronie drogi. Występuje on zazwyczaj przy krawędzi tarasu erozyjnego lub na piaskach naniesionych przez wylewy rzeczne na tarasie zalewowym. Przykładem była wieś Szymanówek. Osadnictwo wnętrza puszczy zostało zapoczątkowane w połowie XVIII wieku. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na drewno i produkty jego przerobu zasoby drzewne położone najbliżej osad ludzkich i eksploatowane przy pomocy ich mieszkańców zaczęły się wyczerpywać. Zaszła więc potrzeba eksploatacji wnętrza puszczy, miejsc trudno dostępnych, często zdatnych do prowadzenia wyrębu tylko zimą. W taki sposób powstały nowe osady, zwane od stawianych prowizorycznych budynków mieszkalnych – budami. Osadników zaś nazywano budnikami. Wiele osad budników na terenie Puszczy Kampinoskiej dało początek wsiom i rolniczemu zagospodarowaniu okolicznych terenów, pomimo nie najlepszych warunków glebowych (są to m.in. Grabnik, Nowe Budy, Grabina, Rybitew, Roztoka, Kiścinne, Wiersze, Truskawka, Buda). Wśród układów osadniczych wsi pochodzenia budniczego wyróżnić można: „Rzędówkę przybagienną”, luźny układ siedlisk przy drodze. Występuje na granicy obszarów wydmowych i bagiennych, a także na tzw. grądach – piaszczystych wyniesieniach wśród terenów podmokłych. Przykładem mogą być wsie Granica, Dąbrowa, Dąbrówka, „Rzędówkę bagienną", luźny układ siedlisk oddalonych od drogi od kilku do kilkudziesięciu metrów. Występuje na granicy obszarów wydmowych i bagiennych, a także na tzw. grądach. Przykładem mogą być wsie Cisowe, Górki, Zamość. Druga połowa XVIII wieku to również kolonizacja terenów najbliższego sąsiedztwa Wisły, żyznych gruntów, które z powodu regularnych zalewów niezdatne były do przekształcenia pod uprawy rolne za pomocą tradycyjnej gospodarki. Osadnictwo to określa się mianem „olęderskiego”, kolonistów zaś nazywano „olędrami”. Osadnictwo to charakteryzowała: „Rzędówka luźna”, rozproszony układ pojedynczych siedlisk, znacznie oddalonych od drogi. Występuje głównie na tarasie zalewowym, z zabudową na naturalnych bądź sztucznie usypanych wyniesieniach (terpach) wśród urodzajnych mad. Przykładem może być Wilków nad Wisłą.

Historia W połowie lat 70. zrodziła się idea utworzenia muzeum na wolnym powietrzu. Inicjatorami były Towarzystwo Kulturalno-Naukowe w Pruszkowie, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych i Dyrekcja Kampinoskiego Parku Narodowego. Początkowo miał to być niewielki obiekt w Borzęcinie, później postanowiono stworzyć większą placówkę z działem etnograficznym i przyrodniczym. Skutkiem tego w latach 1975-1976 Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, na zlecenie Konserwatora Miasta st. Warszawy, podjął się prac przygotowawczych w postaci inwentaryzacji budownictwa ludowego. Były to na tym obszarze pierwsze właściwe badania terenowe, mające na celu wyszukanie i rejestrację wartościowych obiektów. Badaniami objęto 60 wsi, a w 38 z nich odnaleziono w sumie 98 interesujących obiektów, spośród których wytypowano 25 do przeniesienia (do skansenu) z 15 wsi. W 1975 roku weszła w życie uchwała Rady Ministrów nr 139/75 o przejęciu przez państwo gruntów położonych w granicach Kampinoskiego Parku Narodowego w celu rekultywacji terenów leśnych oraz przywrócenia naturalnego krajobrazu puszczy przez zalesienia terenów rolnych. Akcja wykupów i wysiedleń mieszkańców spowodowała masowe likwidacje zagród i rozbiórki budynków bez względu na ich wartość zabytkową. Jedynie kilka chałup, w intencji ochrony, decyzją dyrektora KPN nie zostało rozebranych, ale i te pozostawiono puste, pozbawione opieki. Pozostawione same sobie, nie konserwowane ani zabezpieczane przed wpływem warunków atmosferycznych, nie opalane, często ogałacane przez miejscową ludność z okien, drzwi, futryn, podłóg, sufitów, urządzeń ogniowych i czegokolwiek jeszcze mogącego się tylko przydać, niszczały w bardzo szybkim tempie. Również wykupywanie i odnajmowanie budynków przez Urzędy Gmin prowadziło do ich dewastacji. Efektem tego były kolejne masowe rozbiórki starych, zabytkowych chałup. W końcu 1977 roku Biuro Projektów Rozwoju Warszawy opracowało koncepcję „węzła dydaktyczno-rekreacyjnego” i parku etnograficznego w Lipkowie. Na około 20 ha terenu zamierzano umieścić około 40 różnych obiektów. Obok skansenu zakładano powstanie terenów sportowych, pól campingowych i polan biwakowo-rekrecyjnych, mających służyć cotygodniowemu wypoczynkowi mieszkańców stolicy. Szybko postępująca akcja likwidacji gospodarstw, będąca następstwem wykupywania gruntów, skłoniła służby konserwatorskie do pilnej akcji ratowania pozostałych jeszcze zabytkowych obiektów architektury. (O tempie zanikania Z wytypowanych w 1975 roku w ramach inwentaryzacji roku 25 budynków, w 1983, w ramach inwentaryzacji, stwierdzono istnienie jeszcze tylko 8, w tym 2 w trakcje rozbiórki.) Jedyną metodą ocalenia tych budynków było przeniesienie ich na teren muzeum na wolnym powietrzu. Ochrona in situ, propagowana w świecie jako właściwsza, nie była możliwa z racji: Dotychczasowej polityki dyrekcji Kampinoskiego Parku Narodowego, która zmierzała w kierunku wyludnienia terenów w obrębie parku i przeznaczania coraz większych terenów pod zalesienia, ograniczając tym samym możliwości życia i swobodnego poruszania się na tym terenie, Braku już wówczas obiektów, które można by taką formą ochrony objąć, a więc leżących przy trasach komunikacyjnych czy szlakach wycieczkowych. Istniejące wartościowe obiekty położone były w miejscowościach trudnodostępnych, nie posiadających utwardzonych dróg i leżących poza szlakami turystycznymi. (Paradoksalnie w późniejszym skansenie zrealizowano jedynie część „sektora rolniczego”, reprezentującego nie zespoły budownictwa bagiennego, przybagiennego, śródleśnego i „olęderskiego”, ale budownictwo ogólnie dostępnej Równiny Błońskiej), Wreszcie niedojrzałości społeczeństwa do takiej ochrony tej części dziedzictwa kulturowego, którego większość nie doceniała, wstydziła się i traktowała jako przykład zacofania, czego konsekwencją było permanentne niszczenie go przez samych nosicieli. Do momentu zmiany tej świadomości jedyną skuteczną formą ochrony, mającą realną szansę powodzenia, było muzealnictwo skansenowskie. (Jednak do dziś jeszcze drewniane budownictwo jest w niektórych środowiskach uważane za symbol biedy.) 15 maja 1983 roku Urząd Konserwatorski miasta stołecznego Warszawy sporządził, w oparciu o posiadane materiały, spis 71 obiektów z 23 wsi, które powinny podlegać ochronie. Weryfikację i uaktualnienie tej listy, w czerwcu 1984 roku, Konserwator zlecił Oddziałowi Badań i Konserwacji PP PKZ (Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków). Wobec argumentacji konserwatora, że zanim dojdzie do realizacji muzeum według zwyczajowej metodyki, zakładającej następstwo po sobie kilku faz (inwentaryzacji, badań, sporządzania dokumentacji i dopiero koncepcji, planu realizacyjnego i wykonawstwa), to na skutek akcji wykupów gruntów i zagród, nie będzie już co chronić, PP PKZ podjęła się prowadzenia wykonawstwa równolegle z opracowywaniem dokumentacji i pracami projektowymi. Pierwszym etapem była weryfikacja listy konserwatora wraz z opracowaniem wstępnej koncepcji skansenu w Lipkowie, celem zabezpieczenia terenu, który KPN zamierzał przeznaczyć na zabudowę jednorodzinną dla pracowników. Skutkiem prowadzonej na przełomie 1983 i 1984 roku penetracji terenowej, z listy konserwatora wykreślono większość obiektów (z 71 istniało już jedynie 22). Jednocześnie, poszerzając poszukiwania o kilka nie badanych dotychczas wsi, udało się odnaleźć nowe wartościowe obiekty. W oparciu o takie, ograniczone zarówno czasowo jak i finansowo, badania terenowe wytypowano 13 obiektów do ewentualnego skansenu. Równolegle, w części projektowej, uwzględniono możliwość odbudowy zespołu manufaktury pasów szlacheckich Paschalisa Jakubowicza w Lipkowie i częściowego wykorzystania jej zabudowań na zaplecze skansenu. Na wiosnę 1984 roku Rada Konserwatorska województwa warszawskiego zaakceptowała lokalizację skansenu w Lipkowie, ale zleciła równocześnie przygotowanie propozycji parku etnograficznego w Granicy, na terenie należącym do Kampinoskiego Parku Narodowego, gdzie powierzchnia do dyspozycji skansenu byłaby znacznie większa. Latem 1984 roku podjęto decyzję o lokalizacji muzeum na wolnym powietrzu w Granicy, w oparciu o istniejące tam obiekty zabytkowe (zespół zabudowań Nadleśnictwa Kampinos z 1919 roku). Pod koniec 1984 roku Konserwator podpisał umowę z OBiK na kompleksowy projekt i realizację parku etnograficznego w Granicy. Już na początku 1985 roku rozpoczęto prace nad pierwszym obiektem – domem mieszkalnym Tomasza Połcia z Granicy, opracowując ekspertyzy mikologiczne i konstrukcyjne, inwentaryzację konserwatorską i dokumentację etnograficzną. Równocześnie Pracownia Rewaloryzacji Zespołów Urbanistycznych (PRZU, w strukturze OBiK) opracowała wytyczne pod przyszłą lokalizację parku etnograficznego. W tym też czasie grupa wykonawców zorganizowała zaplecze w Granicy pod przyszły front robót. Już na wiosnę rozpoczęto prace przy rozbiórce i translokacji chałupy Połcia, czego skutkiem było ustawienie jej na docelowym miejscu w czerwcu 1985 roku. Koniec tego roku zaowocował projektem skansenu. Realizację właściwej ekspozycji skansenu (zagroda Połcia przeznaczona była pod zaplecze usługowe bądź socjalne) rozpoczęto w 1986 roku, wraz z zapoczątkowaniem I etapu budowy parku etnograficznego w Granicy, zakładającego powstanie sektora rolniczego, a więc zespołu budownictwa typowego dla Równiny Błońskiej („ulicówki” bądź „rzędówki zwartej”). Pierwszą realizowaną zagrodą była, zwana dziś od nazwiska pierwotnego właściciela budynku mieszkalnego, zagroda „Widymajera”. Pomiędzy 1988 a 1991 rokiem realizowano drugą zagrodę sektora rolniczego, przylegającą do pierwszej od południa, zwaną dziś, od nazwiska ostatniej właścicielki domu mieszkalnego, zagrodą „Wiejckiej”.