thumb|Generałowie: Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Władysław Anders, Mieczysław Boruta-Spiechowicz (pierwszy rząd, od lewej), Zygmunt Bohusz-Szyszko, płk Leopold Okulicki (drugi rząd). Polskie Siły Zbrojne w ZSRR 1942 thumb|Gen. Bohusz-Szyszko (po prawej)z gen. Nikodemem Sulikiem Zygmunt Piotr Bohusz-Szyszko26 stycznia 1934 ogłoszono sprostowanie imienia ze „Zygmunt” na „Zygmunt Piotr” oraz daty urodzenia z 19 stycznia 1893 na 18 stycznia 1893. h. OdyniecKonstanty Prożogo, Chełmscy generałowie, s. 26. (ur. 18 stycznia 1893 w Chełmie, zm. 20 czerwca 1982 w Londynie [dostęp 2011-11-10].) – polski generał dywizji Polskich Sił Zbrojnych, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (na uchodźstwie) w latach 1976–1980, dwukrotny kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się w rodzinie Jakuba, oficera armii rosyjskiej, a później generała brygady Wojska Polskiego, i Heleny z Witowskich. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził w rodzinnym Chełmie. W 1907 roku przerwał naukę w chełmskim państwowym gimnazjum, gdyż ojciec otrzymał służbowe przeniesienie do Irkucka. Tam też w latach 1908–1909 należał do związku młodzieży niepodległościowej. W 1911 roku, po ukończeniu Korpusu Kadetów w Pskowie, wstąpił do w Moskwie. W 1913 roku, jako dowódca plutonu, służył w rosyjskim 12 pułku grenadierów. Z pułkiem tym wyruszył w 1914 roku na front, gdzie był czterokrotnie ranny. Jesienią 1915 dostał się do niewoli austriackiej, z której zbiegł. 12 grudnia 1916 roku został przyjęty do Legionów Polskich i służył w składzie II Brygady. Po wyłamaniu się Brygady spod władzy austriackiej, w lutym 1918 roku został internowany w obozie na Węgrzech. Po 4 miesiącach został zwolniony i trafił do 1 pułku piechoty Polskiej Siły Zbrojnej (niem. Polnische Wehrmacht). Jako były oficer armii rosyjskiej zwolniony z obozu jeńców reskryptem Rady Regencyjnej z 25 października 1918 roku został przydzielony do podległego jej Wojska Polskiego i mianowany na stopień porucznikaDziennik Rozporządzeń Komisji Wojskowej, 1918, R. 1, nr 1, Warszawa 1918, s. 8..
Wojna polsko-bolszewicka W listopadzie 1918 roku uczestniczył w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich w Warszawie, a następnie wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego. W wojnie polsko-bolszewickiej służył w 2 Dywizji Piechoty Legionów najpierw jako dowódca kompanii, potem batalionu, a od lutego 1919 roku dowodził 2 Kowieńskim pułkiem strzelców, wchodzącym w skład 2 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Walczył z bolszewikami na Wileńszczyźnie, Podlasiu i Mazowszu. W czasie obrony Płocka, 18 sierpnia 1920 odniósł poważną ranę. Jednak nie zrezygnował z dalszej walki i brał udział w kontrofensywie sierpniowej 1920 roku.
Dwudziestolecie międzywojenne W okresie od lutego do września 1921 roku był oficerem sztabu w dowództwie 19 Dywizji Piechoty. W październiku 1921 roku został skierowany na studia do Szkoły Sztabu Generalnego w Warszawie, przemianowanej w 1922 roku na Wyższą Szkołę Wojenną. 1 października 1923 roku, po odbyciu kursu i otrzymaniu dyplomu naukowego oficera Sztabu Generalnego, został przydzielony do Oddziału V Sztabu Generalnego na stanowisko kierownika referatu generalskiego, pozostając oficerem nadetatowym 62 pułku piechoty w BydgoszczyDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 63 z 27 września 1923 roku, s. 586.. Od maja 1925 roku pełnił obowiązki szefa Oddziału Va Biura Ścisłej Rady Wojennej w Warszawie. W październiku 1926 roku został przeniesiony do Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych i przydzielony na stanowisko oficera sztabu generała do prac przy Generalnym Inspektorze Sił Zbrojnych, generała brygady Gustawa Orlicz-DreszeraDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 44 z 14 października 1926 roku, s. 355.. W listopadzie 1928 roku został przesunięty na stanowisko I oficera sztabuDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 373.Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 118, 167.. Ponadto w tym też roku był członkiem zarządu w Lidze Morskiej i Kolonialnej w Warszawie. 15 grudnia 1930 roku Gustaw Orlicz-Dreszer awansował na generała dywizji i został mianowany inspektorem armii. Jednocześnie dotychczasowy skład osobowy generała do prac przy GISZ stał się składem osobowym inspektora armii.
28 stycznia 1931 roku otrzymał przeniesienie ze stanowiska I oficera sztabu Inspektora Armii w Warszawie do 58 pułku piechoty w Poznaniu na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. W tym samym czasie w Dzienniku Personalnym Ministerstwa Spraw Wojskowych, na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Okręgowego w Warszawie Nr X I J 537/30, sprostowano nazwisko generała brygady w stanie spoczynku Jakuba Krzysztofa Szyszko i jego syna Zygmunta z „Szyszko” na „Bohusz-Szyszko”Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 13, 44..
W październiku 1931 roku został przeniesiony do Korpusu Ochrony Pogranicza na stanowisko dowódcy pułku KOP „Głębokie”, którego dowództwo stacjonowało miejscowości GłębokieDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 344.. 26 stycznia 1934 roku został mianowany zastępcą dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza w WarszawieDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 19.. W sierpniu 1938 roku został II dowódcą piechoty dywizyjnej 1 Dywizji Piechoty Legionów w Wilnie. 5 sierpnia 1939 roku otrzymał przeniesienie na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty w Grudziądzu. 21 sierpnia 1939 roku zameldował się w Dowództwie 16 DP i „niezwłocznie przystąpił do poznawania przygotowań wojennych, wykonanych w dywizji”Zygmunt Bohusz-Szyszko, Szkice sytuacyjne..., s. 5, 53.. Członek Głównego Sądu Rozjemczego Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich w 1939Rocznik Ziem Wschodnich 1939, s. 212..
Kampania wrześniowa 1939 Wieczorem 2 września 1939 roku zastąpił pułkownika Stanisława Świtalskiego na stanowisku dowódcy 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty, która wchodziła w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” w Armii „Pomorze” generała Władysława BortnowskiegoZygmunt Bohusz-Szyszko, Szkice sytuacyjne..., s. 61.. Dowodzona przez niego dywizja, prowadząc ciężkie walki z nieprzyjacielem, wycofywała się z Grudziądza na Włocławek, a następnie w rejon Łowicza opanowanego już przez Niemców. Tam podporządkowana została dowódcy Armii „Poznań” generałowi dywizji Tadeuszowi Kutrzebie i w dniach 9–18 września wzięła udział w bitwie nad Bzurą, ponosząc ciężkie straty w walkach o Łowicz. Jej szczątki, po przeprawieniu się 18 września przez dolną Bzurę, walczyły jeszcze z niemiecką 4 Dywizją Pancerną aż do zupełnego wyniszczenia. Z niedobitkami, w sile zaledwie dwóch kompanii, płk dypl. Z. Bohusz-Szyszko przedarł się do oblężonej Warszawy i walczył w jej obronie do kapitulacji 28 września; do niewoli nie poszedł.
Polskie Siły Zbrojne W styczniu 1940 roku, po dotarciu przez Węgry do Francji, został mianowany dowódcą Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Wobec napaści ZSRR na Finlandię, rządy Francji i Wielkiej Brytanii postanowiły wysłać tam korpus ekspedycyjny, w którym uczestniczyłaby obok jednostek tych państw także polska Brygada Podhalańska. Zamierzenie nie doszło jednak do skutku, gdyż Finowie 12 marca 1940 roku podpisali traktat pokojowy. Tymczasem 9 kwietnia nastąpił niemiecki atak powietrzny i morski na Norwegię. Na pomoc Norwegom wysłany został z Francji korpus ekspedycyjny, który wylądował na dalekim północnym wybrzeżu norweskim. W jego skład weszła Brygada Strzelców Podhalańskich. Walczyła ona pod Narvikiem. Po wycofaniu, Brygada drogą morską w dniach 3–8 czerwca 1940 roku została przerzucona do Francji, gdzie w ciężkich walkach z wojskami niemieckimi na tzw. reducie bretońskiej w dniach 15–18 czerwca została rozbita. Jej resztki razem z dowódcą zostały przetransportowane do Wielkiej Brytanii.
Od września 1940 roku do sierpnia 1941 roku był komendantem Centralnego Obozu Wyszkolenia I Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w Crawford. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski, stanął w sierpniu 1941 roku na czele Polskiej Misji Wojskowej w ZSRR, którą Naczelny Wódz, gen. Władysław Sikorski, wysłał do Moskwy dla przeprowadzenia wstępnych uzgodnień. Z powierzonego zadania wywiązał się znakomicie i już 8 sierpnia podpisane zostały niezbędne protokoły. W grudniu 1941 roku, stosownie do otrzymanego od generała Władysława Andersa polecenia, przystąpił do formowania 7 Dywizji Piechoty. Od marca do października 1942 roku był szefem sztabu Armii Polskiej w ZSRR.
Po ewakuacji wojsk polskich z ZSRR na Bliski Wschód, został dowódcą 5 Kresowej Dywizji Piechoty. 16 czerwca 1943 roku został mianowany zastępcą dowódcy 2 Korpusu Polskiego. Z II Korpusem przebył cały szlak bojowy w kampanii włoskiej 1944–1945. W kwietniu 1945 roku, zastępując dowódcę II Korpusu, stoczył zwycięską, ostatnią bitwę o Bolonię.
Na emigracji Początkowo służył w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia. Po demobilizacji w 1947 roku, osiedlił się w Londynie. Odnawiał i prowadził drobne naprawy starej porcelany, co pozwalało mu na uzyskanie środków utrzymania.
Brał czynny udział w polskim życiu emigracyjnym. Poświęcił się pracy publicystycznej i pisarstwu historycznemu, publikując wiele artykułów prasowych i prac, a zarazem brał czynny udział w działalności kombatanckiej, starając się służyć pomocą weteranom wojny. W 1942 roku wydał wspomnienia z kampanii wrześniowej 1939 – Wrześniowym szlakiem. W latach 1965–1966 był prezesem Związku Pisarzy Polskich na ObczyźnieGenerałowie II Rzeczypospolitej s. 39.. W 1947 w Rzymie nakładem Polskiego Domu Wydawniczego ukazała się jego powieść fantastyczna pt. Republika atomowa.
19 marca 1976 roku został mianowany Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych. 26 maja 1977 i 24 stycznia 1980 był powoływany na członka Głównej Komisji Skarbu Narodowego. Tego samego dnia na ręce Prezydenta RP na Uchodźstwie złożył prośbę o zwolnienie ze stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych z powodu wieku i złego stanu zdrowia. 18 lutego 1980 roku Prezydent RP Edward Bernard Raczyński, przychylając się do prośby generała, zwolnił go ze stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, wyrażając jednocześnie „serdeczne podziękowanie za sprawowanie tego urzędu przez okres prawie 4 lat od 19 marca 1976 roku. W okresie tym reprezentował Pan godnie wspaniałą tradycję Polskich Sił Zbrojnych w II Wojnie Światowej. Dla żołnierzy naszych, rozsypanych po świecie, był Pan moralnym oparciem. Osobistym przykładem ofiarnej pracy i wierności dla Sprawy Niepodległości przyczynił się Pan Generał do podniesienia autorytetu naszych władz legalnych. Poczytywałem sobie za przywilej, że mogłem niedawno, jako wyraz uznania, za Pańską wierną służbę Polsce przez całe życie, udekorować Pana Generała Wielką Wstęgą Orderu Polski Odrodzonej, nadanego przez mego poprzednika”. Podziękowanie Prezydenta RP wraz z jego „wyrazami szacunku oraz życzeniami osobistymi” dla Generała zostały opublikowane 11 marca 1980 roku w Londynie, w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
Zmarł 20 czerwca 1982 roku w Londynie. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A18-5-20).
Był żonaty i miał dwie córki: Danutę Annę (ur. 16 stycznia 1922) oraz Elżbietę (ur. 19 lutego 1936).
Awanse podporucznik – 1914 porucznik – 1916 major – 3 maja 1922 roku zweryfikowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 425. lokatą w korpusie oficerów piechotyLista starszeństwa oficerów zawodowych. Załącznik do Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 13 z 8 czerwca 1922 roku, Zakłady Graficzne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1922, s. 34. podpułkownik – 23 stycznia 1928 roku ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928 roku i 23. lokatą w korpusie oficerów piechotyDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 3 z 28 stycznia 1928 roku, s. 19.