thumb|Kamień pamiątkowy przy ul. Dzielnej w Warszawie na pamiątkę akcji uwolnienia więźniów z PPS z Pawiaka w 1906 thumb|Skwer gen. Jana Jura-Gorzechowskiego na warszawskiej Woli Jan Tomasz Jur-Gorzechowski (ur. 21 grudnia 1874 w Siedlcach, zm. 21 czerwca 1948 w Brookwood) – generał brygady Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Życiorys Działalność niepodległościowa Urodził się jako syn Henryka, powstańca z 1863 i Zofii z domu Tonkel-Ślepowron. Jego bratem był por. Henryk Gorzechowski (1892–1940, ofiara zbrodni katyńskiej, autor obrazu Matki Bożej Kozielskiej).

Po ukończeniu sześcioklasowego gimnazjum w Siedlcach kontynuował naukę w Wyższej Szkole Handlowej Leopolda Kronenberga w Warszawie. Studia zakończył w 1897 roku i został urzędnikiem kolejowym. W latach szkolnych i studenckich był członkiem młodzieżowych organizacji konspiracyjnych. Od 1904 roku działał w Organizacji Bojowej PPS. Był współorganizatorem i dowódcą akcji uwolnienia 24 kwietnia 1906 roku dziesięciu więźniów politycznych skazanych wyrokiem doraźnego sądu wojskowego na karę śmierci z więzienia na Pawiaku. Akcję przeprowadził sześcioosobowy oddział bojowy OB PPS, pod dowództwem Gorzechowskiego – „Jura” przebrany w mundury carskiej żandarmerii (pod pretekstem konwojowania więźniów)Wojciech Lada, Polscy terroryści, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 215. (innymi uczestnikami byli m.in. Edward Dąbrowski „Łysy”, Franciszek Łagowski, Antoni Kola). W listopadzie 1907 roku został aresztowany. W maju 1908 roku, karę zesłania zamieniono na karę wydalenia z Rosji.

Od 1908 roku działał w Związku Walki Czynnej, następnie w Związku Strzeleckim we Lwowie. 1 sierpnia 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. W listopadzie 1914 roku, po rozformowaniu oddziału Wacława Kostki-Biernackiego objął szefostwo żandarmerii polowej I Brygady Legionów. W lipcu 1915 roku z rozkazu c. i k. Naczelnej Komendy Armii w Zamościu „został aresztowany za nieprawny werbunek i odstawiony do Komendy Grupy Polskich Legionów z poleceniem pociągnięcia do odpowiedzialności”. Komendant Grupy Polskich Legionów, pułkownik Wiktor Grzesicki ukarał go czternastodniowym aresztem pokojowym za przekroczenie kompetencji oficera wywiadowczego i nieprawny werbunekRozkaz oficerski z 2 sierpnia 1915 roku, CAW sygn. akt I.120.1.309 s. 4.. Władze austriackie zażądały usunięcia go z Legionów, wobec czego pod koniec kwietnia 1916 roku przeniósł się do Warszawy i został członkiem Komendy Naczelnej Polskiej Organizacji Wojskowej.

Od 11 listopada 1918 roku był komendantem Milicji Miejskiej w Warszawie, a następnie dyrektorem Policji Państwowej i dyrektorem Departamentu Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.

Służba w Wojsku Polskim 13 grudnia 1918 roku został przyjęty do Wojska Polskiego i mianowany rotmistrzem żandarmerii ze starszeństwem z 2 grudnia 1918 rokuDziennik Rozkazów Wojskowych Nr 14 z 30 grudnia 1918 r., poz. 419..

W styczniu 1919 roku w czasie nieudanego zamachu stanu dokonanego przez endecję został ciężko ranny, co jeszcze bardziej podniosło jego zasługi w oczach Piłsudskiego.

W sierpniu 1919 roku powrócił do służby w żandarmerii. Zajmował kolejno stanowiska: oficera do zleceń Dowództwa Żandarmerii Polowej, dowódcy Żandarmerii Polowej od 27 września 1920 roku i dowódcy 3 dywizjonu żandarmerii w Grodnie od 7 lipca 1922 roku do 22 grudnia 1927 roku.

W 1922–1929 pozostawał w drugim związku małżeńskim z Zofią Nałkowską. Z pierwszego związku miał syna Stanisława, który zginął 25 września 1939 roku, jako podporucznik rezerwy i dowódca plutonu pieszego żandarmerii nr 28.

W latach 1927–1928 był komendantem Miasta Brześć. W lutym 1928 roku został przydzielony do Komendy Miasta Warszawy z zachowaniem dotychczasowego dodatku służbowegoDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 4 z 20 lutego 1928 r., s. 36.. 12 grudnia 1928 został przydzielony na stanowisko komendanta głównego Straży Granicznej przy Ministerstwie Skarbu z równoczesnym zwolnieniem z zajmowanego stanowiska w komendzie placu Warszawa. 19 marca 1938 roku został awansowany do stopnia generała brygady. 1 marca 1939 roku został przeniesiony w stan spoczynku.

Po kampanii wrześniowej internowany w Rumunii, w obozie w Ploeszti. Następnie przedostał się na Bliski Wschód, gdzie od grudnia 1940 roku do kwietnia 1943 roku przebywał w Ośrodku Zapasowym Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w Palestynie. Od kwietnia 1943 roku do 1947 roku pozostawał bez przydziału. Za zgodą władz polskich, a na zlecenie władz brytyjskich organizował i kierował szkoleniem służb porządkowych w Palestynie.

Po demobilizacji osiedlił się w Wielkiej Brytanii, w Brookwood w hrabstwie Surrey. Zmarł 21 czerwca 1948 roku w szpitalu wojskowym w Londynie. Pochowany na cmentarzu Brookwood.

Inne informacje Na podstawie wspomnień Jana Jura-Gorzechowskiego powstał film pt. Dziesięciu z Pawiaka z 1931 (reżyseria Ryszard Ordyński, scenariusz Ferdynand Goetel); w rolę „Jura” wcielił się aktor Józef Węgrzyn.

Awanse podporucznik – grudzień 1914 roku porucznik – maj 1915 roku rotmistrz – 13 grudnia 1918 roku ze starszeństwem z dniem 2 grudnia 1918 roku major – 1920 podpułkownik – zweryfikowany 3 maja 1922 roku ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 4. lokatą w korpusie oficerów żandarmerii pułkownik – 1 grudnia 1924 roku ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 roku i 1. lokatą w korpusie oficerów żandarmerii generał brygady – 19 marca 1938

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 4946 – 1921Dekret Wodza Naczelnego L. 3423 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 43, s. 1722) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 9 listopada 1931 „za zasługi na polu organizacji Straży Granicznej”. Krzyż Niepodległości z Mieczami – 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1928M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 631 „za zasługi na polu pracy niepodległościowej”. Krzyż Walecznych czterokrotnie Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Odznaka „Za wierną służbę” Odznaka Pamiątkowa „Pierwszej Kompanii Kadrowej” Odznaka pamiątkowa Korpusu Ochrony PograniczaNa podstawie fotografii [dostęp 2025-09-01]. Krzyż Komandorski Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia, 1929)Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 19 z 12 grudnia 1929 r., s. 361.

Upamiętnienie 20 marca 2015 roku weszła w życie decyzja Nr 65/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 marca 2015 roku w sprawie nadania Oddziałowi Specjalnemu Żandarmerii Wojskowej w Mińsku Mazowieckim imienia gen. bryg. Jana Tomasza Gorzechowskiego – „Jura”Dziennik Urzędowy Ministra Obrony Narodowej z 5 marca 2015 roku, poz. 63..

Jego imię nosi Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej w Przemyślu.

Na warszawskiej Woli, między ulicami: Dzielną, Smoczą i al. Jana Pawła II, znajduje się skwer gen. Jana Jura-Gorzechowskiego.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Andrzej Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1935, wyd. II, s. 112–113. Henryk Dominiczak, Granica polsko-niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych, Warszawa 1975, wyd. I, s. 149. Zbigniew Cieślikowski, Tajemnice śledztwa Ko-1042/27. Sprawa generała Zagórskiego, Warszawa 1983, wyd. III, s. 92 i 285. Ludwik Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Warszawa 1985, wyd. V, s. 360, 381. Władysław Wierzbicki, Przyczynki do historii żandarmerii odrodzonego Wojska Polskiego, Londyn 1990. Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991, wyd. uzupełnione i poprawione, s. 106. Henryk Mieczysław Kula, Polska Straż Graniczna w latach 1928–1939, Warszawa 1994, wyd. I, s. 58. Zdzisław Nicman, Generał brygady Jan Gorzechowski (1874–1948), Polska Zbrojna 1994, nr 13, s. 5. Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1919–1939, Warszawa 1994, wyd. I, s. 123–124. Jan Suliński, Żandarmeria Wojskowa w latach 1918–1947. Szkic organizacyjno-historyczny, Warszawa 1995. Jan Suliński, Historia szkół żandarmerii w latach 1918–1995. Rys historyczno-organizacyjny, Warszawa 1996. Jan Suliński, Żandarmeria organ bezpieczeństwa armii 1918–1945, Warszawa 2003. Grzegorz Ratajczyk, Żandarmeria Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, Dom Wydawniczy DUET, Toruń 2004, , s. 32, 39–40.

Kategoria:Członkowie Komend Naczelnych POW Kategoria:Członkowie Organizacji Bojowej PPS Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego (1910–1914) Kategoria:Członkowie Związku Walki Czynnej Kategoria:Generałowie brygady II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Siedlcach Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Odznaką „Za wierną służbę” Kategoria:Oficerowie Legionów Polskich 1914–1918 Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego pełniący służbę w Straży Granicznej II Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie żandarmerii II Rzeczypospolitej przeniesieni do korpusu generałów Kategoria:Patroni jednostek Wojska Polskiego Kategoria:Patroni Straży Granicznej III Rzeczypospolitej Kategoria:Pochowani na Brookwood Cemetery Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii Kategoria:Polscy milicjanci Kategoria:Szefowie Policji Państwowej II Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1874 Kategoria:Zmarli w 1948 Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego internowani w Rumunii w czasie II wojny światowej