mały|Mężczyzna trzymający krywulę na rysunku Mateusza Pretoriusza Kriwe, krewe, krywe – pogański kapłan na Litwie i w Prusach w okresie przedchrześcijańskim. Prawdopodobnie nazwę tę stosowano wśród wszystkich pogańskich Bałtów. W oryginale określenie krewe-krewejto (Crywo Cyrwaito) mogło pochodzić od nazwy atrybutu kapłana – . Najstarsze znane źródło, w którym występuje ten termin, to trzynastowieczna kronika Piotra z Dusburga.

W źródłach pisanych Pierwsza wzmianka o kriwe pochodzi z Chronicon terrae Prussiae autorstwa Piotra z Dusburga. Według niego miał on być rezydentem Romowe, który cieszył się posłuchem równym papieżowi oraz czcią wśród królów, możnych i ludu, a także kierował plemionami pruskimi oraz Litwinami. Jego zadaniem było utrzymywanie świętego ognia oraz objawianie woli zmarłych. Odpowiadał również za palenie stanowiących trzecią część łupów ofiar dla bóstw. Posłowie z laską przekazaną od kriwego mieli również cieszyć się wielką czcią. Według Piotra z Dusburga Romowe miało znajdować się w pruskiej Nadrowii, jednak późniejsi kronikarze lokalizowali je na terenach Litwy, tym samym włączając postać kriwego w krąg religii litewskiej i łotewskiej.

W swoich Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego Jan Długosz krywem nazywał najwyższego kapłana Prusów i Litwinów rezydującego w Romowe. Według Długosza okoliczne plemiona musiały wykonywać rozkazy krywego pod groźbą śmierci. Długosz uważał, że aktywność kriwego i innych kapłanów pogańskich zainspirowała Prusów do zabicia świętego Wojciecha.

Późniejsi autorzy zaczęli nazywać kriwego mianem krewe-krewejto; przedstawienia tej postaci zaczęły robić się coraz barwniejsze i zbudowały wokół niej legendę pogańskiego papieża. Według Szymona Grunaua kriwe miał objawiać ludziom wolę bogów, nadzorować święty dąb i przy pomocy wajdelotów organizować życie religijne Prus.

Postać kriwe kriwejto opisuje również w swojej kronice Maciej Stryjkowski. Uznaje go on za najwyższego pogańskiego kapłana, biskupa pogańskiego oraz pogańskiego papieża Prus i Litwy, ponadto przypisuje mu szereg paranormalnych zdolności, np. wróżbiarstwo.

Według Józefa Ignacego Kraszewskiego kriwe odpowiadał za tłumaczenie woli bogów, a pośrednio także za stanowienie prawa, wypowiadanie wojny itp. Nowy kriwe miał obejmować stanowisko po samospaleniu poprzednika. Chronologiczną listę kriwów stworzyli Teodor Narbutt i Mateusz Pretoriusz – obie listy różnią się między sobą, jednak według obu jako pierwsi pruskimi kriwami mieli być Wajdewutas i Bruten, a ostatnim miał być ochrzczony w 1265 roku przez krzyżaków Aleps. Kolejni krewowie nie są już łączeni z terenem Prus, ale z Litwą. Jednym z półlegendarnych litewskich kriwów miał być Lizdejko, znany z legendy o żelaznym wilku. Teodor Narbutt powołując się na odkrytą przez siebie kronikę stwierdził, iż ostatni kriwe zmarł w 1414 roku na Żmudzi. Prace Narbutta są jednak odrzucane przez większość historyków, ze względu na fałszerstwa źródeł historycznych, jakich się dopuszczał.

Według części historyków kriwe na Litwie mógł rezydować w pogańskiej świątyni na terenie Doliny Szwentoroga, na której gruzach znajduje się obecnie wileńska katedra.

Interpretacje W epoce romantyzmu kriwe był uznawany za papieża pogańskiego, najwyższego pogańskiego kapłana, bliskiego doradcę wielkiego księcia litewskiego, wręcz uznawany za świętego. W odautorskich przypisach do Grażyny Adam Mickiewicz pisał, jakoby u Litwinów rząd był niegdyś po części teokracki i pełen wpływu kapłanów, na których czele stał Kriwe Kriwejto (drugi człon według kronikarzy miał odnosić się do greckiego kyrios), który mieszkał w Romowe i tam odbierał ofiary oraz rozsyłał po kraju wajdelotów wyposażonych w laskę na znak pełnomocnictwa. Późniejsi badacze przyjęli bardziej krytyczną postawę wobec tego zagadnienia – na przykład Aleksander Brückner odrzucił historyczność kriwego uważając, że nazwę kapłana wzięto od kapłańskiej laski zwanej krzywulą, a relacje Piotra z Dusburga i innych kronikarzy pełne są przesady. Henryk Łowmiański uznawał zaś kriwego za postać historyczną, której uprawnienia zostały wyolbrzymione przez kronikarzy (miały się one ograniczać do zwoływania zebrań i funkcji reprezentacyjnych). Inni badacze z przełomu XIX i XX wieku sugerowali również, że nieznający pruskiego Piotr z Dusburga mógł wziąć imię wlasne pruskiego kapłana za nazwę jego funkcji. Współczesny angielski historyk Stephen Christopher Rowell w swojej monografii wyraził pogląd, że opis kriwego w kronice Piotra z Dusburga jest jedynie sugestywnym przykładem, który ma budować wizerunek religii pogańskiej jako kontr-kościoła - przeciwieństwa chrześcijaństwa.

Współcześnie w historiografii dominuje pogląd uznający historyczność istnienia kriwego. Za pruskiego arcykapłana odgrywającego wyjątkową rolę w życiu społecznym i religijnym uznał go Władimir Toporow. Za mniej lub bardziej historyczną postać uznali kriwego Gintaras Beresnevičius i ; zdaniem tego pierwszego kriwe posiadał autorytet sakralny, a w Romowe znajdowała się wyrocznia, w której rezydował kapłan uznawany przez okoliczne plemiona za objawiciela boskiej woli

Nawiązania Urząd kriwego został reaktywowany w 2002 przez społeczność rodzimowierców bałtyjskich na Litwie, zrzeszonych w związku wyznaniowym Romuva. Jako pierwszy funkcję tę pełnił Jonas Trinkūnas, zaś w 2015 roku funkcję tę objęła Inija Trinkūnienė. Postać guślarza Krywego pojawia się w polskim serialu Korona Królów i Królowie. Grał go Lech Dyblik. Postać kriwego wzmiankowana jest w łotewskim eposie narodowym Lāčplēsis. W swojej Grażynie Adam Mickiewicz pisał: „A tak lubi władać, by jego poseł, jak Krywejty goniec, książąt podwyższał albo zmuszał spadać!…”. Słowa te wypowiadał krytkujący butę księcia Witolda książę Litawor, który mówił do swojego sługi Rymwida

Galeria

Przypisy

Bibliografia Aleksander Brückner – Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, Pojezierze 1985. Algirdas J. Greimas – O Bogach i ludziach, studia mitologii litewskiej, Wyd. Marek Derewecki 2007. "Encyklopedya, zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy", Lwów 1898. Andrzej M. Kempiński – Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, SAWW 1993. "Ludy Bałtyckie. Pierwotna wiara i kulty",[w:] Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985. Jerzy Suchocki – Mitologia bałtyjska, seria: „Mitologie świata”, Wyd. Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1991.

Kategoria:Mitologia bałtyjska Kategoria:Kapłaństwo Kategoria:Zawody związane z religią