Wykładnia prawa (zwana także interpretacją prawa lub egzegezą prawniczą) – pojęcie języka prawnego i języka prawniczego, które oznacza ustalenie „właściwego” znaczenia (sensu, zakresu, treści) jakiegoś fragmentu tekstu prawnegoM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 187..
Można przez nią rozumieć: wykładnię prawa w ujęciu pragmatycznym, czyli proces (zespół czynności) zmierzający do ustalenia znaczenia interpretowanego fragmentu tekstu prawnego lub ewentualnie otrzymania znaczenia normy prawnej (wzoru powinnego zachowania) derywowanej z takiego tekstuM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 188 przypis nr 1.. wykładnię prawa w ujęciu apragmatycznym, czyli rezultat wykładni prawa w ujęciu pragmatycznym, tj. ustalone w jej toku znaczenie zinterpretowanego fragmentu tekstu prawnego lub ewentualnie otrzymane w jej toku znaczenie normy prawnej (wzoru powinnego zachowania) derywowanej z takiego tekstu.
Przedmiotem wykładni prawa (tym, co jej podlega) jest tekst prawny, a więc przede wszystkim: akty prawa stanowionego: konstytucje, ustawy, rozporządzenia, akty prawa miejscowego, akty prawne o charakterze wewnętrznym, regulaminy, statuty itp. dotychczas wydane orzeczenia sądowe – zwłaszcza te ich części, jakie mogą mieć jakiś wpływ na to, jak są rozstrzygane lub powinny być rozstrzygane sprawy przez sądy (gdy orzeczenia te są tzw. precedensami), albo które podlegają później egzekucji (głównie tzw. sentencja wyroku) teksty umów oraz innych dokumentów (np. testamentów) teksty/wypowiedziane słowa składające się na inne jeszcze wypowiedzi mające jakieś znaczenie w prawie, zwłaszcza tzw. w prawie cywilnym oświadczenia woli
Ponadto przedmiotem wykładni/interpretacji może być zwyczaj prawny oraz zwyczaj, któremu prawo stanowione lub precedensowe, przyznaje możliwość bycia uzupełniającym źródłem prawa, jeśli miałby on formę ustalonej wypowiedzi, a także znaki graficzne, jakie mają wyrażać jakieś normy prawne, takie jak np. znaki drogowe oraz zachowania, jakie mają znaczenie prawne, pod względem komunikatu, jaki chciano nimi przekazać lub jaki pozwala się z nimi skojarzyć, zwłaszcza tzw. w prawie prywatnym oświadczenia woli składane M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 188 wraz z przypisem nr 2..
Dyskusyjne pozostaje to, czy przedmiotem wykładni są normy prawne derywowane z poddanego wykładni fragmentu tekstu prawnego, czy też normy te wykładni już nie podlegająM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 187–188..
Jest to tzw. wykładnia sensu stricto w odróżnieniu od wykładni sensu largo zwanej też regułami egzegezy, która obejmuje ponadto reguły kolizyjne oraz wnioskowania prawniczeM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 227..
Przyczyny powodujące konieczność stosowania wykładni prawa: omyłki językowe zawarte w tekstach prawnych; zmiany społeczno-gospodarcze lub polityczne; nieprzewidzenie wszystkich możliwych do wystąpienia w życiu stanów faktycznych w momencie projektowania/uchwalania danego aktu prawnego; wyrażenie się w akcie prawnym w sposób nie odpowiadający intencji prawodawcy; zbyt ogólny charakter słów i zwrotów zawartych w tekstach prawnych; dążenie do tego, żeby prawo było sprawiedliwe i rozsądne; chęć nadania prawu efektywności (skutecznego realizowania celów, jakie chciano za jego pomocą osiągnąć)M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 214..
Rodzaje wykładni prawa Ze względu na tego, kto jej dokonuje
Autentyczna – przeprowadza ją ten, od kogo pochodzi akt prawny, w którym znajduje się tekst, jaki ma zostać zinterpretowany – zwłaszcza ten, kto jest autorem takiego tekstu prawnego albo ustanowił zawierający ten tekst akt prawny. Podstawę dla jej dokonywania stanowi zasada (), w myśl której ten, kto jest upoważniony do tworzenia prawa, uprawniony jest też do jego wykładaniaM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 189.. Legalna (inaczej: urzędowa, formalna, delegowana) – jest przeprowadzana przez podmiot prawnie upoważniony do dokonywania wykładni. Operatywna (praktyczna, operacyjna, decyzyjna) – dokonywana jest przez sądowe i pozasądowe organy stosujące prawo w sposób autorytatywny. Poprzedza wydanie wyroku sądowego lub decyzji administracyjnej (urzędowej/urzędniczej). W przypadku gdy dokonują jej sądy, nazywa się ją też czasem wykładnią sądowąM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 194.. Wykładnia doktrynalna prawnicza (naukowa) – dokonują jej przedstawiciele doktryny prawniczej (nauki prawa). Jej wyniki można znaleźć przede wszystkim w komentarzach do poszczególnych aktów prawa stanowionego lub ich części, podręcznikach akademickich, artykułach naukowych i glosach do orzeczeń sądowych opublikowanych w prasie prawniczej. Wykładnia doktrynalna nieprawnicza – dokonywana jest przez osoby, które nie są z wykształcenia prawnikami, będąc mimo to pasjonatami prawa lub znawcami dziedziny życia, jakiej interpretowane przez nie prawo dotyczy. Wykładnia prywatna prawnicza – jest przeprowadzana przez prawników praktyków przy świadczeniu przez nich usług prawnychM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 195.. Wykładnia prywatna nieprawnicza – jest przeprowadzana przez osoby niebędące prawnikami, w szczególności takie, które chcą się zapoznać z prawem jako jego obecni lub potencjalni adresaci. Wykładnia uzualna (zwana też quasi-autentyczną) – jest to wykładnia postanowień umowy, jaką faktycznie przyjmowały strony tej umowy po jej zawarciu, lub wykładnia postanowień aktu prawa stanowionego, jaką po wydaniu tego aktu faktycznie przyjmowały organy administracji publicznej, które mają stosować się do tych postanowień lub czuwać nad ich przestrzeganiem/egzekwować je.
Ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa
Wykładnia – jest przeprowadzona tak, jak wymaga tego prawo i jej wynik pozostaje dzięki temu w zgodzie z prawem. Wykładnia – nie została przeprowadzona ta,k jak wymaga tego prawo i jej wynik jest przez to niezgodny z prawem. Wykładnia – jest dokonywana w sposób, który zgodnie z tym, co przewiduje prawo, nie jest ani wymagany, ani zakazany. Jej wynik nie jest też ani zgodny, ani niezgodny z prawem, jest „obok” () prawa.
Ze względu na stosunek jej rezultatu do literalnego znaczenia językowego interpretowanego tekstu prawnego
Literalna – uzyskane w jej wyniku znaczenie pokrywa się z literalnym (dosłownym, „bezpośrednim”) znaczeniem intepretowanego tekstu prawnego. Rozszerzająca – uzyskane w jej wyniku znaczenie jest szersze od literalnego (dosłownego, „bezpośredniego”) znaczenia interpretowanego tekstu prawnego. Zwężająca – uzyskane w jej wyniku znaczenie jest węższe niż literalne (dosłowne, „bezpośrednie”) znaczenie interpretowanego tekstu prawnego.
Ze względu na metodę (sposób) jej dokonywania
Językowa (zwana też: gramatyczną, literalną, lingwistyczną, werbalną lub słowną) – polega na dążeniu do ustalenia właściwego znaczenia interpretowanego tekstu prawnego z punktu widzenia języka, w jakim tekst ten jest sformułowanyM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 196.. Systemowa (systematyczna) – nakazuje podczas interpretacji jakiegoś fragmentu tekstu prawnego uwzględniać kontekst, w jakim fragment ten się znajduje. Kontekst ten może być zarówno prawny, jak i pozaprawnyM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 203.. Celowościowa (zwana inaczej teleologiczną – od greckiego: , które oznacza cel – a dawniej też realną) – polega na nadaniu interpretowanemu tekstowi prawnemu takiego znaczenia, jakie będzie odpowiadać celowi (sensowi, istocie, „duchowi”) zawartej w tym tekście regulacji prawnej. W ramach tej wykładni dąży się do uzyskania takiego znaczenia interpretowanego tekstu prawnego, jakie będzie służyło realizacji celu zawartej w nim regulacji prawnej, przy jednoczesnym dążeniu do nieuzyskania takiego znaczenia interpretowanego tekstu prawnego, jakie będzie przeszkadzać w realizacji tego celu, uniemożliwiając lub utrudniając jego urzeczywistnianie. Spośród wielu możliwych znaczeń interpretowanego tekstu prawnego należy wybrać to, jakie będzie w najwyższym stopniu odpowiadać celowi, jaki przyświeca temu tekstowi, tudzież to, jakie będzie w najwyższym stopniu ten cel realizowaćM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 200.. Funkcjonalna – koncentruje się na funkcji (roli), jaką regulacja prawna pełni w społeczeństwie, w życiu gospodarczym, politycznym, kulturalnym itp.M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 202. Prounijna (zwana inaczej wykładnią zgodną, przychylną lub przyjazną prawu unijnemu, a dawniej – jak istniała jeszcze Wspólnota Europejska – wykładnią prowspólnotową) – zgodnie z nią prawo krajowe państw będących członkami Unii Europejskiej należy interpretować tak, by – tak dalece, jak jest to możliwe ze względu na ograniczenia, jakie napotyka krajowy interpretator w zakresie odstępowania od literalnego znaczenia interpretowanego tekstu prawnego w ramach znanych mu reguł wykładni prawa – nadać mu znaczenie zbieżne z prawem unijnymM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 206.. Logiczna (uzupełniająca konsekwencyjnie lub kreująco) – oznacza, mające mieć swą podstawę w logice, wnioskowania prawnicze. Historyczna (genetyczna) – nakazuje przyjąć takie rozumienie interpretowanego tekstu prawnego, jakie wynika z toku ewolucji danej instytucji/regulacji prawnej w czasieM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 207.. Porównawcza (komparatystyczna, prawnoporównawcza) – poszukuje właściwego znaczenia danego tekstu prawnego w znaczeniu/znaczeniach, jakie mają podobne teksty prawne (odnoszące się do podobnych zagadnień, rodzajów problemów lub instytucji prawnych). Uchylająca () – konstytuują ją reguły kolizyjneM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 207..
Ze względu na to, czy odbywa się ona w związku z rozpoznawaniem konkretnego przypadku, czy nie
– jest przeprowadzana w związku ze stosowaniem prawa w konkretnych stanach faktycznych. – jest przeprowadzana bez związku ze stosowaniem prawa w konkretnych stanach faktycznych.
a Rzymskie paremie wyrażają dwa stanowiska dotyczące zasadności stosowania wykładni.
(alternatywnie: lub ) (łac. nie dokonuje się wykładni tego, co jasne) reprezentuje pogląd o nieprzeprowadzaniu wykładni tekstu prawnego, gdy tekst ten jest jasny i zrozumiałyM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 188..
(łac. wszystko wymaga wykładni) reprezentuje stanowisko o konieczności dokonywania wykładni tekstu prawnego zawsze, zakładając, że nic nie jest jasne i zrozumiałe przed poddaniem tego czegoś interpretacji.
Dyrektywy wykładni Przez dyrektywy wykładni rozumie się dyrektywy rządzące wykładnią w ujęciu pragmatycznym. Teoria prawa wyróżnia trzy zasadnicze grupy dyrektyw wykładni prawa: dyrektywy wykładni językowe dyrektywy wykładni celowościowej dyrektywy wykładni systemowej
O tym z kolei, który rodzaj wykładni, językowa, systemowa, celowościowa, ma być zastosowany w przypadku, gdy prowadzą one do rozbieżnych rezultatów, decydują tzw. dyrektywy preferencji lub dyrektywy wykładni II stopnia (inaczej zwane również metadyrektywami wykładni albo dyrektywami wykładni wyższego rzędu)M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 208..
Dyrektywy wykładni językowej