Z Archiwum X () – amerykański serial telewizyjny z pogranicza wielu gatunków: sensacji, thrillera, horroru, fantastyki naukowej oraz kilku innych. Pomysłodawcą, producentem oraz reżyserem i autorem scenariuszy do wielu odcinków jest Chris Carter. Muzykę skomponował Mark Snow.
W roku 1998 powstał pełnometrażowy film Z Archiwum X: Pokonać przyszłość (ang. The X-Files: Fight the Future). Jego fabuła umieszczona została między 5. i 6. serią.
Premierowe emisje odcinków serialu nadawała telewizja Fox. Ponad 6 lat po premierze ostatniego odcinka serialu, w roku 2008, powstał drugi pełnometrażowy film Z Archiwum X: Chcę wierzyć (ang. The X-Files: I want to believe). Fabuła filmu, w przeciwieństwie do pierwszej wersji kinowej, nie dotyka tzw. wątku mitologicznego, lecz to thriller, będący luźną kontynuacją serialu. W 2013 roku został wydany 10. sezon w formie komiksu, którego dwa pierwsze tomy zostały wydane w Polsce w 2015 roku przez wydawnictwo SQN. W 2015 roku firma Fox Broadcasting Company podpisała umowę o wyprodukowanie dziesiątego sezonu serialu złożonego z sześciu odcinków. Pierwszy odcinek nowej serii został wyemitowany 24 stycznia 2016 na kanale FOX, a w Polsce dzień później na kanale FX Polska.
20 kwietnia 2017 roku stacja FOX zamówiła 10 odcinków jedenastego sezonu, którego produkcja odbyła się w lecie 2017 roku. Premiera sezonu nastąpiła 3 stycznia 2018 roku na kanale FOX, natomiast w Polsce, podobnie jak w przypadku sezonu dziesiątego, dzień później na kanale FOX Polska.
Fabuła Serial opowiada o nietypowej parze agentów FBI. Fox Mulder (David Duchovny) i Dana Scully (Gillian Anderson) prowadzą tytułowe Archiwum X, komórkę Federalnego Biura Śledczego, do której trafiają wszystkie sprawy nie dające się wyjaśnić na drodze konwencjonalnego rozumowania. Mulder głęboko wierzy w istnienie istot pozaziemskich i innych niewytłumaczalnych zjawisk, będących przedmiotami ich śledztw. Praca w Archiwum X jest dla niego próbą wyjaśnienia zagadki zaginięcia swojej siostry, która – jak twierdzi Mulder – została porwana przez obcych. Scully natomiast, jako naukowiec, jest bardzo sceptycznie nastawiona do wszelkich badanych przez nich spraw, choć w toku wydarzeń sama także zaczyna wierzyć w paranormalne zjawiska. Z czasem do Muldera i Scully dołączają agenci John Doggett (Robert Patrick) i Monica Reyes (Annabeth Gish), tworząc drugi duet pracowników Archiwum X.
Obsada Gillian Anderson jako Dana Scully (wszystkie odcinki) David Duchovny jako Fox Mulder (190 odcinków) Mitch Pileggi jako Walter Skinner (91 odcinków) William B. Davis jako mężczyzna palący papierosa (43 odcinki) Robert Patrick jako John Doggett (40 odcinków) Tom Braidwood jako Melvin Frohike (39 odcinków) Bruce Harwood jako John Fitzgerald Byers (37 odcinków) Dean Haglund jako Richard „Ringo” Langly (36 odcinków) Annabeth Gish jako Monica Reyes (26 odcinków) Nicholas Lea jako Alex Krycek (24 odcinki) James Pickens Jr. jako Alvin Kersh (21 odcinków) Sheila Larken jako Margaret Scully (16 odcinków) Chris Owens jako agent specjalny FBI Jeffrey Spender (14 odcinków) Don S. Williams jako starszy pan (14 odcinków) W odcinkach gościnnie wystąpili m.in.: Abraham Benrubi (1 odcinek), John Billingsley (1), Peter Boyle (1), Xander Berkeley (1), Bruce Campbell (1), Darren E. Burrows (1), Nick Chinlund (2), Chad Donella (1), Brad Dourif (1), Megan Follows (1), Seth Green (1), Lance Henriksen (1), Ed Lauter (1), Lucy Lawless (2), Lucy Liu (1), Paul McCrane (1), Kate McNeil (1), Terry O’Quinn (2), Mark Pellegrino (1), CCH Pounder (1), Burt Reynolds (1), Giovanni Ribisi (1), Jack Black (1), Mimi Rogers (6), John Savage (1), Vincent Schiavelli (1), Kurtwood Smith (1), Lili Taylor (1) Brittany Tiplady (1), Tony Todd (1), Lily Tomlin (1), J.T. Walsh (1), M. Emmet Walsh (1), Floyd Red Crow Westerman (5) i Kevin Zegers (1).
Produkcja Muzyka Kompozytor Mark Snow zaangażował się w pracę nad muzyką do „Z Archiwum X” ze względu na swoją przyjaźń z producentem wykonawczym R.W. Goodwinem. Początkowo kiedy kierownictwo produkcji dyskutowało kwestię głównego kompozytora, Chris Carter nie wiedział kogo może poprosić o zajęcie się muzyką. Około 10-15 osób było branych pod uwagę, ale Goodwin naciskał na by to właśnie Mark Snow został głównym kompozytorem. Został on przesłuchany trzykrotnie, lecz nie dano mu do zrozumienia, że zostanie zaangażowany. Jednakże pewnego dnia agent Snowa zadzwonił do niego i poinformował o pilotowym odcinku serialu, tłumacząc także, że otrzymał on angaż.
Temat muzyczny serialu „Z Archiwum X” wykorzystuje bardziej instrumentalną skalę niż większość trwających godzinę dramatów. Według „Behind the Truth” Snow stworzył efekt echa do swej słynnej kompozycji zupełnie przez przypadek. Powiedział, że kilka razy tworzył kompozycję, ale Carter zawsze stwierdzał, że coś nie gra. Kiedy Carter wyszedł z pokoju sfrustrowany Snow oparł przedramię na klawiaturze keyboarda. Wtedy rzekł: „Ten dźwięk był w instrumencie. I to było to”. Drugi odcinek pt. „Deep Throat” był debiutem Snowa jako solowego kompozytora całości ścieżki dźwiękowej w nim wykorzystanej. Ekipa produkcyjna była bardzo ostrożna w wykorzystywaniu zbyt dużej ilości muzyki we wczesnych odcinkach serialu.
Snow komponował także do filmu „Z Archiwum X: Chcę wierzyć” i wydał do niego ścieżkę na płycie CD (The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score). Nagrania dokonał wraz z Hollywood Studio Symphony w maju 2008 roku w Newman Scoring Stage wytwórni 20th Century Studios w miejscowości Century City w Kalifornii. Brytyjscy artyści z Unkle nagrali nową wersję motywu dla napisów końcowych filmu. Część z niezwykłych obecnych tam dźwięków zostało stworzonych dzięki wykorzystaniu pewnego rodzaju modeliny oraz amerykańskiej monety dziesięciocentowej włożonych pomiędzy oraz nad strunami pianina. Mark Snow wyznał także, że do wykorzystania szybkiej perkusji występującej w niektórych ścieżkach zainspirowany został przez utwór „Prospectors Quartet” ze ścieżki dźwiękowej do filmu „Aż poleje się krew” (ang. There Will Be Blood).
Czołówka serialu Odcinek pilotowy nie posiada czołówki, a jedynie ukazane jest logo serialu. Oryginalna czołówka została wykonana w 1993 roku dla pierwszego sezonu „Z Archiwum X” i nie została zmieniona w całej serii dopóty, dopóki David Duchovny w roli głównego bohatera nie opuścił serialu w sezonie siódmym. Kiedy tworzono napisy początkowe, Chris Carter znalazł operatora, którego twarz rozciągnięto w sekwencji otwierającej. To prawdopodobnie jedna z najlepiej znanych części czołówki. Jak ujął to Rabwin, „muzyka i efekty specjalne tworzą coś, czego przedtem jeszcze nigdy nie widziano w telewizji”.
Istnieje różnica pomiędzy wersją audio piosenki tytułowej w sezonach 1-2, a 3-8, 10-11. W drugiej wersji motyw muzyczny został odświeżony i posiada więcej dźwięków emitujących „echo”. Również od trzeciego sezonu w niektórych odcinkach została użyta skrócona 30 sekundowa wersja czołówki, krótsza od dłuższej o 15 sekund.
Premiera pierwszego odcinka sezonu ósmego pt. „Within”, ukazała pierwszą większą zmianę w czołówce, spowodowaną m.in. dodaniem roli Roberta Patricka jako głównego bohatera. Sekwencja wykorzystuje teraz nowe, jak i stare obrazy oraz zaktualizowane zdjęcia Duchovnego i Gillian Anderson (mimo że zdjęcie Duchovnego pojawia się tylko, jeśli on sam występuje w danym odcinku, to jego postać zostaje ukazana pod koniec czołówki w każdym odcinku). Napisy nigdy nie zmieniały się w serialu przez okres siedmiu lat jego trwania, więc Carter wraz z pozostałymi twórcami postanowili wykorzystać nadarzającą się okazję – opuszczenia przez Duchovnego serialu. W czołówce prezentowane są różne ujęcia nawiązujące do ciąży Scully i (według Franka Spotnitza) w sposób abstrakcyjny ukazuje brak Foxa Muldera w ósmym sezonie, poprzez pokazanie jego upadku w źrenicę oka (prawdopodobnie należącego do Scully).
Tworząc czołówkę dla sezonu dziewiątego zdecydowano się na zupełnie nową jej formę, aby wykreować obraz zupełnie nowego, odrodzonego serialu. Kolejnym powodem było to, że Gillian Anderson chciała pójść naprzód. Monica Reyes i Walter Skinner występują już jako główne postacie serialu (choć zdjęcie Pileggiego pojawia się tylko, jeśli on sam występuje w danym odcinku), ukazując zarazem, że sezon dziewiąty nie jest taki jak poprzednie. W związku z powrotem Duchovnego do dwuczęściowego finału serialu pt. „The Truth” (z ang. Prawda), twórcy zmuszeniu byli umieścić w czołówce także i jego, tworząc w ten sposób najdłuższą, bo aż pięcioosobową, listę w historii serialu. Piosenka tytułowa została odświeżona i na nowo zaaranżowana.
W sezonie dziesiątym i jedenastym powrócono do pierwotnej formy czołówki z sezonów 1-7 z wersją audio piosenki tytułowej używanej w sezonach 3-8 oraz oryginalnymi ujęciami i sylwetkami bohaterów – Foxa Muldera oraz Dany Scully. Dodatkowo Walter Skinner również wymieniony jest jako główna postać, jednak tylko w odcinkach, w których się pojawia (podobnie jak w przypadku dziewiątego sezonu). W odcinkach 203-207 (10x01-10x05) oraz 210-218 (11x02-11x10) została wykorzystana 30 sekundowa wersja czołówki, natomiast w odcinkach 208 i 209 dłuższa. W napisach końcowych została użyta nowa wersja piosenki tytułowej.
Sekwencja kończy się napisem „The Truth Is Out There” (z ang. Prawda jest gdzieś tam), który użyty jest w znacznej większości odcinków. Tekst zmienia się w specjalnych epizodach na inne hasła, które nawiązują do fabuły odcinka:
(1x24) „Trust No One” (ang. Nie ufaj nikomu) (2x06) „Deny Everything” (ang. Zaprzeczyć wszystkiemu) (2x25) „ÉÍ 'AANÍÍGÓÓ'ÁHOOT’É” (w nawaho: „The Truth Is Out There” (ang. Prawda jest gdzieś tam)) (3x10) „Apology is Policy” (ang. Przeprosiny to dyplomacja) (4x01) „Everything Dies” (ang. Wszystko umiera) (4x04) „Deceive, Inveigle, Obfuscate” (ang. Zmylić, uwieść, zaciemnić) (4x10) „E Pur Se Mouve” (wł. Wciąż w ruchu) (4x24) „Believe the lie” (ang. Uwierzyć kłamstwu) (5x02) „All Lies Lead to the Truth” (ang. Wszystkie kłamstwa prowadzą do prawdy) (5x14) „Resist or Serve” (ang. Przeciwstawić się lub służyć) (5x20) „The End” (ang. Koniec) (6x01) „Początek" (6x02) „Przejażdżka” (6x03) „Trójkąt” (6x19) „In the Big Inning” (ang. W dużej gospodzie; homofon „In the beginning”, Na początku) (7x02) „Amor Fati” (łac. Miłość do losu) (7x11) „Believe to Understand” (ang. Uwierz by zrozumieć) (9x01) „Nothing Important Happened Today” (ang. Nic ważnego się dziś nie wydarzyło) (9x04) „erehT tuO si hturT ehT” (od tyłu: „The Truth Is Out There” (ang. Prawda jest gdzieś tam)) (9x06) „They’re Watching” (ang. Oni patrzą) (9x13) „Dio Ti Ama” (wł. Bóg Cię kocha) (10x06) „This Is The End” (ang. To jest koniec)W polskiej dystrybucji odcinka emitowanego przez FOX Polska w czołówce zamiast oryginalnego „This Is the End” widnieje napis „The Truth Is Out There” (z ang. Prawda jest gdzieś tam). Podczas emisji serialu na kanałach TVN7, TVN oraz Metro został zachowany oryginalny napis. (11x01) początkowo: „I Want to Believe” (ang. Chcę wierzyć), po czym zamienia się na „I Want to Lie” (ang. Chcę kłamać) (11x02) „Accuse Your Enemies of that Which You Are Guilty” (ang. O swoje winy oskarżaj wrogów) (11x03) podwójny napis „The Truth Is Out There” (ang. Prawda jest gdzieś tam) (11x05) „You See What I Want You to See” (ang. Widzisz to co chcę) (11x06) „A War Is Never Over” (ang. Wojna nigdy się nie kończy) (11x07) „VGhlIFRydXRoIGlzIE91dCBUaGVyZQ= „(The Truth is Out There [ang. Prawda jest gdzieś tam] zapisane w kodzie Base64) (11x09) „I Want to Be Beautiful” (ang. Chcę być piękna) (11x10) „Salvator Mundi” (łac. Zbawiciel Świata)
Przegląd sezonów
Sezon Odcinki Pierwsza emisja Pierwsza emisja Premiera sezonu Finał sezonu Premiera sezonu Finał sezonu Dystrybucja 1 24 10 września 1993 13 maja 1994 20 marca 1996 30 września 1996 TVP2 2 25 16 września 1994 19 maja 1995 7 października 1996 7 kwietnia 1997 3 24 22 września 1995 17 maja 1996 14 kwietnia 1997