Dynastia askańska – ród niemiecki panujący w Brandenburgii, Saksonii oraz kilku mniejszych księstwach: Saksonii-Lauenburgu, Anhalt. Od nazwy tego ostatniego nazywana także jako dynastia Anhalt. Jej przedstawicielka z linii Anhalt-Zerbst – Zofia Augusta Fryderyka – rządziła także pod imieniem Katarzyna II Wielka, jako imperatorka Rosji. Dynastia wzięła nazwę od łacińskiej nazwy miasta Aschersleben – Askania (lub też Ascharia).

Dzieje thumb|upright|Pomnik Albrechta Niedźwiedzia. Spandau. Berlin Założycielem dynastii był Albrecht Niedźwiedź (zm. 1170), syn Ottona hr. Ballenstaedt i Eiliki z rodu Billungów. W 1134 roku został margrabią Marchii Północnej, a od 1157 roku Brandenburgii. W XIII wieku ród podzielił się na kilka linii.

Najstarsza linia wywodzi się od Ottona I (zm. 1184), syna Albrechta Niedźwiedzia. Jego potomkowie rządzili w Brandenburgii. Po 1220 roku podzieliła się na dwie gałęzie: z Salzweldel i ze Stendal. Ostatecznie linia ta wygasła w 1320 roku na Henryku II. Brandenburgię przejęli Wittelsbachowie. thumb|left|200px|Margrabia brandenburski Otto IV (1266–1309), miniatura z Kodeksu Manesse, XIV w. thumb|200px|Książę Anhaltu, miniatura z Kodeksu Manesse, XIV w.

Linia hrabiów z Orlamünde wywodzi się od Hermana I, drugiego syna Albrechta Niedźwiedzia. Wygasła po 1486 roku na Fryderyku VI.

Od Bernarda III (zm. 1212) wywodzi się linia saska. W 1180 roku został on mianowany przez cesarza Fryderyka I Barbarossę księciem Saksonii. Linia ta podzieliła się na gałęzie. Od Albrechta II (zm. 1298, wnuk Bernarda III) pochodzili książęta ze Saksonii-Wittenbergi. W 1356 stali się jednymi z siedmiu elektorów Rzeszy. Linia ta wygasła w 1422 roku na Albrechcie III. Jego władztwo przejęli Wettynowie. Od Jana (zm. 1286, starszy brat Albrechta II), wywodzi się linia książąt ze Saksonii-Lauenburga. Jego potomkowie panowali tam do śmierci księcia Juliusza Franciszka w 1689 roku. thumb|left|200px|Katarzyna II

Linia książąt z Anhaltu wywodzi się od Henryka I (zm. 1252), najstarszego syna Bernarda III. Linia ta, silnie rozgałęziona, straciła na znaczeniu w kolejnych stuleciach. Do pierwszego podziału doszło już w XIII wieku. Powstały wówczas samodzielne księstwa: Anhalt-Bernburg (linia wygasła w 1468), Anhalt-Zerbst i Anhalt-Köthen (linia wygasła w 1475).

W XVI wieku książę Joachim Ernest z Anhaltu-Zerbst (zm. 1586) zjednoczył całe księstwo. Już jego synowie w 1603 roku dokonali podziału spadku. Linia książąt z Anhaltu-Zerbst wygasła w 1793 roku na Fryderyku Auguście. Jego starszą siostrą była Zofia Augusta Fryderyka (zm. 1796), znana bardziej jako imperatorowa Rosji Katarzyna II Wielka (panowała w latach 1762–1796). Linia książąt z Anhaltu-Bernburg wygasła w 1863 roku na księciu Aleksandrze Karolu. Linia książąt z Anhaltu-Köthen wygasła w 1847 roku na Henryku. W latach 1765–1847 należały do nich dobra pszczyńskie. Spadkobiercami tych dóbr była rodzina Hochberg z Książa. Książę Leopold I z Anhaltu-Dessau (zm. 1871) w 1863 roku został jedynym spadkobiercą pozostałych, wygasłych linii. Przyjął tytuł księcia Anhaltu. Ostatnim panującym był książę Joachim Ernest (1901–1947), który w 1918 roku został pozbawiony tronu. Jego syn, książę Edward (ur. 1941), ma tylko trzy córki, zatem dynastia jest bliska wygaśnięcia.

Rodzina będzie istniała tylko w liniach morganatycznych i naturalnych, nie noszących już nazwiska Anhalt.

Drzewo genealogiczne

Podziały terytorialne ziem Askańczyków 1134 – Albrecht Niedźwiedź przejął władzę w Marchii Północnej. 1157 – Albrecht Niedźwiedź założył Marchię Brandenburską. 1170 – Śmierć Albrechta I Niedźwiedzia. Podział ziem między synów: Otto – otrzymał Brandenburgię, Hermann – otrzymał Orlamünde, Adalbert – otrzymał Ballenstedt, Dytryk – otrzymał Werben (?), Bernard – otrzymał Aschersleben i gród Anhalt. thumb|200px|Nekropolia Anhaltów w Pszczynie thumb|200px|Karta herbarza J. Siebmachera z herbem księcia Anhaltu (pierwszy z lewej w górnym rzędzie), 1605 thumb|200px|Herby Anhaltów i Hochbergów nad wejściem do zamku Książ 1172 – Bernard przejął po śmierci Adalberta Ballenstedt. 1177 – margrabia Brandenburgii został arcyszambelanem (arcypodkomorzym) Cesarstwa. 1180 – Bernard został księciem Saksonii. 1202 – Hrabia Orlamünde został lennikiem Danii jako hrabia Holsztynu. 1212 – śmierć Bernarda, podział ziem między synów: Henryk otrzymał Anhalt, Albrecht otrzymał Saksonię. 1248 – podział linii hr. Orlamünde na: z Orlamünde – wygasła 1476 (1486?), z Weimaru – wygasła 1373 (1372?). 1252/1265 – podział księstwa Anhaltu na: Aschersleben (wygasła 1315), Bernburg (wygasła 1468), Anhalt-Köthen. 1255 – Otto III margrabia Brandenburgii odziedziczył Górne Łużyce z Budziszynem i Zgorzelcem. 1258/1260 – rozgałęzienie margrabiów Brandenburgii na linie: ze Stendal (wygasła 1320), z Salzwedel (wygasła 1317). 1296 – podział Saksonii między synów Albrechta I na: księstwo Saksonii-Lauenburga (linia wygasła 1689), księstwo Saksonii-Wittenbergi (linia wygasła 1422). 1302/1304 – margrabia Brandenburgii Herman odziedziczył Dolne Łużyce. 1307 – Albrecht I z Anhaltu-Köthen odziedziczył Zerbst/Anhalt (odtąd Anhalt-Köthen-Zerbst). 1315 – po wygaśnięciu linii na Aschersleben, jej ziemie włączono do ziem arcybiskupstwa Halberstadt (arcybiskupem był wtedy Albrecht z Anhaltu-Bernburg). 1320 – wygasła linia brandenburska Askańczyków; Brandenburgia po kilku latach przeszła pod władanie Wittelsbachów. 1346 – hrabiowie Orlamünde utracili ziemie w Turyngii wokół Weimaru. 1356 – książę Saksonii Rudolf II, na mocy „Złotej Bulli” został jednym z siedmiu elektorów Rzeszy. 1422 – wygasła linia książąt Saksonii; ziemie zostały przekazane Wettynom. 1468 – wygasła (starsza) linia książąt Anhaltu-Bernburg; jej ziemie włączono do księstwa Zerbst. ok. 1570 – książę Joachim Ernest z Anhaltu-Zerbst zjednoczył księstwo Anhaltu. po 1468 – wygasła linia hrabiów Orlamünde – dobra sprzedano landgrafom Turyngii. 1603/1606 – podział księstwa Anhaltu: Jan Jerzy otrzymał Dessau, Chrystian I otrzymał Bernburg (Saale) (linia wygasła 1863) Rudolf I otrzymał Zerbst (linia wygasła 1793) Ludwik otrzymał Köthen (linia wygasła 1665) 1611 – August (w 1603 bez przydziału) otrzymał Plötzkau. 1635 – od linii Anhalt-Bernburg oddzieliła się linia Harzgerode. 1665 – dobra linii Plötzkau przejęła linia Köthen. 1672–1675 – księżna Ludwika z Anhaltu-Dessau była regentką w śląskim księstwie Legnicy, Brzegu i Wołowa w imieniu syna, księcia Jerzego IV Wilhelma (ostatniego księcia z rodu Piastów). 1689 – wygasła linia książąt Saksonii-Lauenburg; jej ziemie przejęli książęta Brunszwiku i Lüneburga. 1709 – wygasła linia Harzgerode; jej ziemie wróciły do księstwa Anhalt-Bernburg. 1762–1796 – księżniczka Zofia Augusta Fryderyka z Anhaltu-Zerbst panowała w Rosji jako imperatorowa Katarzyna II Wielka. 1765 – książęta z Anhaltu-Köthen odziedziczyli po hrabiach von Promnitz dobra pszczyńskie i ustanowili tam swoją sekundogeniturę. 1793 – wygasła linia Anhalt-Zerbst. 1797 – podział dóbr; linia Anhalt-Dessau odziedziczyła Zerbst. 1806 – książęta z Anhaltu-Bernburg zostali wyniesieni do rangi księcia udzielnego () (najwyższy tytuł książęcy, przyznany jako ostatni w dziejach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego). 1818 – książęta z Pszczyny odziedziczyli księstwo Anhalt-Köthen. 1846/1847 – księstwo pszczyńskie dziedziczą poprzez małżeństwo hrabiowie Hochberg z Książa. 1847 – wygasła linia Anhalt-Köthen; jej dobra odziedziczyła linia Anhalt-Dessau. 1863 – wygasła linia Anhalt-Bernburg; książęta z Dessau zjednoczyli księstwo Anhaltu, książę Leopold przyjął tytuł Herzog von Anhalt. 1918 – abdykacja księcia Anhaltu, proklamowanie republiki.

Linie morganatyczne i naturalne rodzina von Berenhorst – potomkowie Leopolda I księcia z Anhaltu-Dessau (1693–1747), zwanego Alte Dessauer oraz Zofii Eleonory Söldner (1710–1779); linia wygasła na Wilhelmie von Berenhorst, zm. 5 I 1952 r. rodzina von Anhalt – potomkowie księcia Wilhelma Gustawa z Anhaltu-Dessau (1699–1737) oraz Marianny Scharadius; linia wygasła na Hermanie Fryderyku, zm. 1863 r. hrabiowie von Waldersee – potomkowie Leopolda III księcia z Anhaltu-Dessau (1740–1817) oraz Joanny Eleonory Hoffmeyer (1739–1816), linia istnieje do dziś hrabiowie von Westarp – potomkowie księcia Fryderyka Franciszka von Anhlat-Bernburg-Schumburg-Hoym (1769–1807) oraz jego morganatycznej małżonki Karoliny Westarp (1773–1818), linia istnieje do dziś.

Zobacz też Askania Nowa – kolonia niemiecka założona przez , księcia Anhalt-Köthen i Askanii, w carskiej Noworosji (południowa Ukraina) – niemieckie przedsiębiorstwo związane z produkcją zbrojeniową w okresie obu wojen światowych, którego nazwą oznaczono trzy ośrodki dowodzenia Adolfa Hitlera podczas agresji III Rzeszy na ZSRR

Literatura Słownik Dynastii Europy, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Poznań 1999 B. Schwineköper, W. Hoppe, Askanier, w: Neue Deutsche Biographie, Bd 1, Berlin 1953, s. 414

Linki zewnętrzne

M. Marek Genealogy. Eu – genealogia dynastii askańskiej Anhalts regenter – wykazy panujących (po szwedzku) Das Portal fuer Anhalt – strona Anhaltu