Cyclopoida, oczlikowce – rząd widłonogów składający się z około 100 rodzinWalter, T.C.; Boxshall, G. (2024). World of Copepods Database. Cyclopoida. Accessed through: World Register of Marine Species.. Występują tu widłonogi prezentujące szeroki zakres sposobów życia, od form planktonowych po pasożytnictwo.
Budowa Cechami charakterystycznymi tego rzędu jest ciało przynajmniej częściowo segmentowane. Przednia część wydłużonego ciała jest rozszerzona. Głowa zrośnięta jest z pierwszym segmentem tułowia, co tworzy głowotułów. Pozostałe cztery segmenty tułowia (metasomity) są wyraźnie wyodrębnione, czasem ze skrzydlastymi wyrostkami na brzegach. Odwłok tworzy pięć segmentów (urosomitów), z których pierwsze dwa u samic są zrośnięte w segment genitalny, a ostatni zakończony jest furką, czyli widełkami. Widełki zakończone są długimi szczecinkami. Jaja składane rzadko do środowiska. Najczęściej zbierane w workach jajowych które są przyczepione po bokach płciowego segmentu odwłoka.
Ciało oczlików ma 12 par przydatków: czułki 1 pary (antennulae) – jednogałęziste, u samców przekształcone w organ chwytny używany przy kopulacji, u samic zbudowane z 6–18 członów, zwykle ze szczecinkami, czasem zakończone wyrostkami czuciowymi, w odróżnieniu od Calanoida, krótsze od tułowia; czułki 2 pary (antennae) – jednogałęziste, najczęściej czteroczłonowe, krótkie i z nielicznymi szczecinkami; aparat gębowy warga górna (labrum) szczęki górne (mandibulae) dwie par szczęk dolnych (maxillulae, maxilla) warga dolna (labium) odnóża szczękowe (maxillipedes) 5 par odnóży tułowiowych odnóża pływne, przy czym pierwsza występuje na głowotułowiu, trzy kolejne na tułowiu – zbudowane z członów podstawowych (koksopodit, basipodit), dwu- lub trójczłonowej gałęzi zewnętrznej (egzopodit), dwu- lub trójczłonowej gałęzi wewnętrznej (endopodit) i płytkowatej membrany łączącej gałęzie; zredukowane (czasem do postaci jednoczłonowej nieodstającej od tułowia płytki) odnóża 5 pary – jedno- dwu- lub wyjątkowo trójczłonowe zredukowane odnóża 6 pary na segmencie genitalnym odwłoka – zbudowane z jednej płytki z kolcem i dwiema szczecinkami.
Rozwój Z zapłodnionych jaj wykluwa się pływik (nauplius) przechodzący 5 stadiów rozwoju (N I–N V). Szóstym stadium jest metanauplius (N VI), po czym następuje pięć stadiów kopepodita (C I–C V). Ostatnim stadium jest postać dorosła (C VI). Pływiki są niesegmentowane, mają jajowaty lub owalny kształt. Mają oko i trzy pary odnóży. Podobne do pływików Calanoida, ale w odróżnieniu od nich mają człony pierwszych odnóży jednakowej szerokości i równy koniec ciała. Kopepodity przypominają formy dorosłe, przy czym nawet samice (płeć można rozpoznać morfologicznie od stadium C III) mają pięć wyraźnych segmentów odwłoka. Długość rozwoju zależy od warunków środowiskowych, zwłaszcza temperatury (w ciepłych warunkach może to być 11 dni od jaja do dorosłości, podczas gdy w chłodniejszych dłużej, a przy krótkim okresie wegetacyjnym w warunkach subarktycznych kilkanaście miesięcy, czasem z fazą diapauzy).
Ekologia Wszystkożerne, choć niektóre preferują mięsożerność, będąc drapieżnikami wobec innych bezkręgowców wodnych, a czasem także larw ryb. Czasem występuje kanibalizm, zwłaszcza wobec form młodocianych, a także pożeranie samców przez samice po kopulacji. Powszechna jest też detrytusożerność i odżywianie się glonami planktonowymi lub peryfitonowymi. Drapieżnictwo występuje u starszych kopepoditów i form dorosłych, podczas gdy pływiki są filtratorami. Zwykle wykonują dobowe migracje pionowe.
Występowanie Występują w różnych środowiskach wodnych. Preferują wody stojące różnych typów, przy czym w ciekach mało jest gatunków planktonowych, za to mogą pojawiać się gatunki limnoplanktoniczne wypłukane z jezior lub tychoplanktoniczne osobniki pochodzące z bentosu. W zbiornikach występują w pelagialu (do głębokości 200 m), litoralu, wśród makrofitów, w osadach dennych, w matach glonowych, w psammalu, w podmokłej warstwie mszystej torfowisk, ściółce, kałużach, wypełnionych wodą zagłębieniach liści lub dziuplach. Unikają wód o pH poniżej 5.
Systematyka i gatunki występujące w Polsce Gatunki występujące w wodach powierzchniowych w Polsce:
Typ: Arthropoda
Podtyp: Crustacea Lamarck, 1801
Gromada: Maxillopoda Dahl, 1956
Podgromada: Copepoda Milne-Edwards, 1840
Infragromada: Neocopepoda Huys i Boxshall, 1991
Nadrząd Podoplea Giesbrecht, 1882
Rząd Cyclopoida Burmeister, 1835
rodzina Cyclopidae Dana, 1853 podrodzina Cyclopinae Dana, 1853 rodzaj Acanthocyclops Kiefer, 1927 gatunek Acanthocyclops einslei Mirabdullayev i Defaye, 2004 gatunek Acanthocyclops kieferi (Chappuis, 1925)* gatunek Acanthocyclops rhenanus Kiefer, 1936 gatunek Acanthocyclops robustus (G.O. Sars, 1863) gatunek Acanthocyclops sensitivus (Graeter i Chappuis, 1914)* gatunek Acanthocyclops trajani Mirabdullayev i Defaye, 2002* gatunek Acanthocyclops venustus (Norman i Scott, 1906)* gatunek Acanthocyclops vernalis (Fischer, 1853) rodzaj Cryptocyclops G.O. Sars, 1927 gatunek Cryptocyclops bicolor (G.O. Sars, 1863) rodzaj Cyclops O.F. Müller, 1776 – oczlik gatunek Cyclops abyssorum G.O. Sars, 1863 gatunek Cyclops bohater Koźmiński, 1933 gatunek Cyclops furcifer Claus, 1857 gatunek Cyclops heberti Einsle, 1996 gatunek Cyclops insignis Claus, 1857 gatunek Cyclops kikuchii Smirnov, 1932 gatunek Cyclops kolensis Liljjeborg, 1901 gatunek Cyclops lacustris G.O. Sars, 1863 gatunek Cyclops scutifer G.O. Sars, 1863 gatunek Cyclops strenuus Fischer, 1851 gatunek Cyclops tatricus Koźmiński, 1927 gatunek Cyclops vicinus Uljanin, 1875 rodzaj Diacyclops Kiefer, 1927 gatunek Diacyclops abyssicola (Lilljeborg, 1901)* gatunek Diacyclops bicuspidatus (Claus, 1857) gatunek Diacyclops bisetosus (Rehberg, 1880) gatunek Diacyclops crassicaudis (G.O. Sars, 1863) gatunek Diacyclops languidoides (Lilljeborg, 1901) podgatunek Acanthocyclops longuidoides var. clandestinum = Diacyclops languidoides gatunek Diacyclops languidus (G.O. Sars, 1863) gatunek Diacyclops nanus (G.O. Sars, 1863) rodzaj Graeteriella Brehm, 1926 gatunek Graeteriella unisetigera (Graeter, 1908) rodzaj Halicyclops Norman, 1903 gatunek Halicyclops magniceps (Lilljeborg, 1853) gatunek Halicyclops neglectus Kiefer, 1935 rodzaj Megacyclops Kiefer, 1927 gatunek Megacyclops gigas (Claus, 1857) gatunek Megacyclops latipes (Lowndes, 1927) gatunek Megacyclops viridis (Jurine, 1820) rodzaj Mesocyclops G.O. Sars, 1914 gatunek Mesocyclops bodanicola Kiefer, 1929 gatunek Mesocyclops leuckarti (Claus, 1857) rodzaj Metacyclops Kiefer, 1927 gatunek Metacyclops gracilis (Lilljeborg, 1853) gatunek Metacyclops minutus (Claus, 1863) gatunek Metacyclops planus (Gurney, 1909)* rodzaj Microcyclops Claus, 1893 gatunek Microcyclops rubellus (Lilljeborg, 1901)* gatunek Microcyclops varicans (G.O. Sars, 1863) rodzaj Thermocyclops Kiefer, 1927 gatunek Thermocyclops crassus (Fischer, 1853) gatunek Thermocyclops dybowskii (Landé, 1890) gatunek Thermocyclops oithonoides (G.O. Sars, 1863) podrodzina Eucyclopinae Kiefer, 1927 rodzaj Ectocyclops Brady, 1904 gatunek Ectocyclops phaleratus (Koch, 1838) rodzaj Eucyclops Claus, 1893 gatunek Eucyclops denticulatus (Graeter, 1903) gatunek Eucyclops macruroides (Lilljeborg, 1901) gatunek Eucyclops macrurus (G.O. Sars, 1863) gatunek Eucyclops serrulatus (Fischer, 1851) gatunek Eucyclops speratus (Lilljeborg, 1901) rodzaj Macrocyclops Claus, 1893 gatunek Macrocyclops albidus (Jurine, 1820) gatunek Macrocyclops distinctus (Richard, 1887) gatunek Macrocyclops fuscus (Jurine, 1820) rodzaj Paracyclops Claus, 1893 gatunek Paracyclops affinis (G.O. Sars, 1863) gatunek Paracyclops chiltoni (Thomson, 1882)* gatunek Paracyclops fimbriatus (Fischer, 1853) gatunek Paracyclops imminutus (Kiefer, 1929)* gatunek Paracyclops poppei (Rehberg, 1880) rodzaj Tropocyclops Kiefer, 1927 gatunek Tropocyclops prasinus (Fischer, 1860)
(* Gatunki występujące w krajach sąsiadujących z Polską i ich występowanie w Polsce jest wysoce prawdopodobne.)
Przypisy
Bibliografia Grzimek B., Grzimek's Animal Life Encyclopedia, Second Edition Volume 2: Protostomes, Michael Hutchins, Sean F. Craig, Dennis A. Thoney, and Neil Schlager. Farmington Hills, Ml: Gale Group, 2003, s. 299. Stefański W., Parazytologia weterynaryjna tom II, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1970, s. 23.