Polityka wzmacniania polszczyzny

Polityka wzmacniania polszczyzny – polityka względem wschodnich mniejszości narodowych (głównie ukraińskiej), realizowana po zabójstwie Bronisława Pierackiego (1934), a następnie śmierci Józefa Piłsudskiego (1935) przez rząd II Rzeczypospolitej za pośrednictwem Komitetu do Spraw Narodowościowych przy Prezesie Rady Ministrów w latach 1935–1939, najpierw na terytorium Podlasia i Chełmszczyzny, potem również Galicji Wschodniej, Wołynia i PolesiaAndrzej Chojnowski, Jan J. Bruski „Ukraina” Wydawnictwo Trio Warszawa 2006..

Historia thumb|250px|Języki ukraiński i ruski w II RP według powiatów Głównymi założeniami polityki wzmacniania polszczyzny było wspieranie regionalizmów (łemkowskich, bojkowskich i huculskich), wspieranie i rozbudowa ruchu „szlachty zagrodowej”, wzmacnianie kordonu sokalskiego w celu osłabienia wpływów ukraińskiego nacjonalizmu rozwijającego się w Małopolsce Wschodniej na ukraińską ludność WołyniaRyszard Torzecki, Polacy i Ukraińcy: sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, s. 13–14.. Podejrzewając Ukraińców o brak lojalizmu usuwano ich z pracy w administracji państwowej: służbie leśnej, łączności, komunikacji, poczcie, podejmowano także kroki administracyjne w celu nawrócenia wiernych prawosławnych na wiarę rzymskokatolicką (patrz: akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku). Pierwszą miejscowością, w której przeprowadzono akcję, były Hrynki, gdzie oddział Korpusu Ochrony Pogranicza, po znieważeniu przez mieszkańców wsi portretów dostojników państwowych, odebrał dokumenty 40 chłopom, zabronił mieszkańcom opuszczania Hrynek po zachodzie słońca i otoczył wieś. Rezultatem końcowym tych działań było przejście z prawosławia na katolicyzm 572 chłopów. Podobnymi metodami „nawrócono” w województwie wołyńskim do 1939 co najmniej 12 tys. osób„Ludność prawosławna, która dokonała konwersji na katolicyzm jednoczyła się w miejscowe Związki Szlachty Zagrodowej. Tylko w powiecie dubieńskim stworzono niebawem 29 filii tej organizacji. Według niepełnych danych od grudnia 1937 do września 1938 roku „nawrócono” w ten sposób około 12 tysięcy osób. Władze państwowe przewidywały dla konwertytów kredyty preferencyjne, prawo pierwokupu ziemi w wyniku parcelacji majątków ziemskich, ulgi podatkowe przy zakładaniu własnej działalności gospodarczej, sprzedaż po cenach promocyjnych inwentarza oraz rozbudowę polskiej infrastruktury kulturalno-oświatowej.” Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 172–173..

Głównymi promotorami tej polityki byli marszałek Edward Śmigły-Rydz i generał Tadeusz Kasprzycki. Oprócz Komitetu do Spraw Narodowościowych (utworzonego 19 grudnia 1935), w tworzeniu owej polityki pomagały Sekretariat Porozumiewawczy Polskich Organizacji Społecznych (utworzony 23 listopada 1935) i Ministerstwo Spraw Wojskowych.

Ministerstwo Spraw Wojskowych w końcu 1936 utworzyło przy Dowództwie Okręgu Korpusu nr II i Dowództwie Okręgu Korpusu nr VI Komitety Koordynacyjne, których przewodniczącymi zostali gen. Mieczysław Smorawiński i gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (który w konsekwencji swego dystansu wobec akcji przeniesiony został do Torunia), a następnie gen. Władysław Langner. Komitety te współpracowały z Towarzystwem Rozwoju Ziem Wschodnich, Związkiem Szlachty Zagrodowej, Związkiem Strzeleckim.

W wytycznych do akcji polonizacyjno-rewindykacyjnej ze stycznia 1938 roku znalazło się m.in. następujące stwierdzenie pułkownika Mariana Turkowskiego:

Przeciwko prowadzeniu tej polityki protestowali byli premierzy: Kazimierz Bartel i Janusz Jędrzejewicz i wielu działaczy politycznych i społecznych m.in. Wanda Pełczyńska, Stanisław Cat-Mackiewicz, Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Henryk Józewski, a także greckokatolicki arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki, w liście do wiernych, skonfiskowanym przez cenzuręList pasterski został opublikowany w piśmie Meta z 28 sierpnia 1938. Numer został skonfiskowany przez administrację, krążył jednak w odbitkach wśród ludności ukraińskiej, Robert Potocki Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 169. Pełny tekst listu: List Metropolity Szeptyckiego w sprawie sytuacji na Chełmszczyźnie w: Andrzej Szeptycki, Pisma wybrane, wybór: Maria H. Szeptycka, o. Marek Skórka OSBM, Kraków 2000, wyd. Znak, ; s. 342–345.. Polityka ta była prowadzona, mimo protestów, do wybuchu II wojny światowej. W związku ze swym sprzeciwem wobec akcji Henryk Józewski został w kwietniu 1938 usunięty ze stanowiska wojewody wołyńskiego i przeniesiony na stanowisko wojewody łódzkiego. Jego miejsce zajął Aleksander Hauke-Nowak, zdecydowany zwolennik akcji polonizacyjnej.

Zobacz też akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych w II Rzeczypospolitej

Przypisy

Bibliografia Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, . Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, . Ryszard Torzecki: Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, . Henryk Józewski, Zamiast pamiętnika, Zeszyty Historyczne, z. 59,60,63, Paryż 1982–1983 Marek Gałęzowski, Henryk Józewski „Olgierd”, Zeszyty Historyczne, zeszyt 150, Paryż 2004, s. 97–128. Tam także znajduje się obszerna bibliografia dotycząca Józewskiego; Timothy Snyder, Sketches from a Secret War: A Polish Artist’s Mission to Liberate Soviet Ukraine, New Haven: Yale University Press, 2005; wydanie polskie: Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę, wyd. Znak, Kraków 2008, .

Kategoria:Mniejszość ukraińska w II Rzeczypospolitej