Ustawa z dnia 31 lipca 1924 r. zawierająca niektóre postanowienia o organizacji szkolnictwa (potocznie Lex Grabski) – ustawa regulująca kwestię szkolnictwa dla mniejszości narodowych, uchwalona w 1924.. Wprowadziła szkoły dwujęzyczne (utrakwistyczne) jako podstawowy typ szkół. Weszła w życie 1 października 1924, 7 kwietnia 1956 zaś została uchylona.
Została wprowadzona przez rząd Władysława Grabskiego. Autorem projektu był minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego Stanisław Grabski. Ustawa ustalała wewnętrzne urzędowanie wszystkich szczebli administracji w państwowym języku polskim, znosząc sprzeczne dawniejsze przepisy zaborców. W stosunkach z miejscową ludnością ukraińską i białoruską nie tylko pozwalały, ale i nakazywały używanie języków tych ludności. Dawała też ona prawo do zwracania się we własnej mowie do urzędów państwowychS. Grabski, Pamiętniki, T. II, Warszawa 1989 r., s 229 [w:] Andrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia Gospodarcza Polski, Warszawa 2003.
Jak pisze Ryszard Torzecki, ustawa posłużyła praktycznie do likwidacji szkolnictwa ukraińskiego i wywołała duży opór społeczeństwa ukraińskiego oraz niektórych polityków polskich. Przykładowo w miejscowości Uhrynów w województwie lwowskim w pierwszych latach istnienia II Rzeczypospolitej była szkoła powszechna ukraińska, potem utrakwistyczna polsko-ukraińska, a na krótko przed wybuchem II wojny światowej już tylko polska. Prawie wszystkie ukraińskie gimnazja zostały zamkniętehttps://web.archive.org/web/20210516034247/http://los.org.pl/index.php?glowna=projekt_UA_ankiety_szczegoly&Polaczenie=16159312763. Paul Robert Magocsi stwierdza, że skutkiem wejścia ustawy w życie był gwałtowny wzrost liczby szkół dwujęzycznych w Galicji oraz polskojęzycznych na Wołyniu, połączony ze spadkiem szkół z wykładowym językiem ukraińskimP. R. Magocsi, A History of Ukraine, University of Washington Press, Seattle 1997, s. 621.. W praktyce w szkołach dwujęzycznych podstawowym wykorzystywanym językiem był polski.
Wiele przepisów tej ustawy miało na celu dyskryminację mniejszości narodowychJerzy Topolski Polska dwudziestego wieku, 1914-1997 Wydawnictwo Poznańskie, 1998, s. 72., np.: jeżeli w danym obwodzie szkolnym rodzice co najmniej 40 dzieci nie opowiedzieli się za nauczaniem w języku mniejszości narodowej, nauka w szkole odbywała się tylko w języku polskim, choćby nie było w niej żadnego polskiego dzieckahttps://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/16156/1/E_Krynska_Utrakwizacja_szkolnictwa_ukrainskiego.pdf; jeśli w obwodzie szkolnym o większości białoruskiej lub ukraińskiej rodzice co najmniej 20 dzieci zażądali nauki w języku polskim - szkoła była dwujęzycznaStanisław Grabski, Pamiętniki 2, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 228.; zlikwidowano w jednej miejscowości odrębne szkoły polskie i ukraińskie; aby w polskiej szkole zawodowej wprowadzić dodatkowo język białoruski lub ukraiński, potrzeba było deklaracji rodziców 40% uczniów danej szkoły; powołanie średnich szkół utrakwistycznych z białoruskim lub ukraińskim językiem nauczania było możliwe tylko w przypadku wysunięcia takiego żądania przez rodziców co najmniej 150 uczniów uczęszczających do szkół polskich tego typu w danym powiecie lub mieście; wprowadzono utrakwistyczne seminaria nauczycielskie, aby utrudnić kształcenie ukraińskich kadr nauczycielskich; w szkołach utrakwistycznych w klasach wyższych większość lekcji odbywała się w języku polskim.
W opinii Ukraińców ustawa wpisywała się w plan asymilacji narodowej dzieci pochodzących z mniejszości narodowych. W odpowiedzi na jej postanowienia zaczęli oni tworzyć prywatne placówki edukacyjne.
Zobacz też
Tajny Uniwersytet Ukraiński Akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych w II Rzeczypospolitej Polonizacja Słowian wschodnich Akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku Miejsce Odosobnienia w Berezie Kartuskiej Akcja „Wisła” Podobóz ukraińsko-łemkowski COP w Jaworznie Pacyfikacja Małopolski Wschodniej Ugoda polsko-ukraińska z 1935 roku
Przypisy
Literatura R. Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923-1929, Kraków 1989. R. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, .
Kategoria:Mniejszość ukraińska w II Rzeczypospolitej Kategoria:Oświata II Rzeczypospolitej Kategoria:Sejm I kadencji (1922–1927) Kategoria:Ustawy II Rzeczypospolitej Kategoria:1924 w Polsce