thumb 61 pułk piechoty (61 pp) - oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Pułk wchodził w skład 15 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty. Stacjonował do 1939 w garnizonie Bydgoszcz.

Formowanie i zmiany organizacyjne Utworzony został 6 lutego 1919 jako pułk zapasowy Grupy Zachodniej. Przemianowany 15 marca 1919 na 7 pułk Strzelców Wielkopolskich, a 7 stycznia 1920 na 61 pułk piechoty. „Grupa Zachodnia” powstała z zorganizowanego wcześniej 2 batalionu Garnizonu Poznań i kilku kompanii pochodzących z wielkopolskich drużyn powstańczych (ze Zbąszynia, Bukowca, Duszników, Lwówka i Pniew), istniejących od listopada 1918.

3 maja 1919 gen. piech. Józef Dowbor-Muśnicki rozkazem nr 119 zatwierdził dzień 4 marca (św. Kazimierza) jako święto pułkowe dla 7 pułku Strzelców Wielkopolskich.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Gnieźnie.

Powstanie wielkopolskie

Pododdziały przyszłego pułku walczyły 10 stycznia 1919 r. o Zbąszyń. Do końca lipca 1919 r. 7 pułk Strzelców Wielkopolskich bił się na zachodnim, później na północnym odcinku frontu wielkopolskiego (od Rynarzewa po Czarnków). W styczniu i lutym 1920 r. zajął Ziemię Chodzieską i Wyrzyską – 19 stycznia 1920 r. wkroczył do Chodzieży, a następnie do Śmiłowa, Wyrzyska, Białośliwia i Wysokiej. Na przełomie stycznia i lutego pułk obsadził granicę między Kępnem a Rawiczem, po czym wrócił do Chodzieży, która na krótko stała się miastem garnizonowym pułku i gdzie na miejscowym rynku 1 marca 1920 r. otrzymał sztandar (z napisem „Honor i Ojczyzna” oraz nazwami pól bitew pułku na ramionach krzyża, po drugiej stronie: orzeł biały pośrodku krzyża kawalerskiego, między jego ramionami cyfra „61" w wieńcu laurowym).

Wojna z bolszewikami 1920

W początkach marca 1920 przerzucony został na front wschodni przeciwko Armii Czerwonej do obszaru Brody – Krasne – Złoczów, następnie brał udział w wyprawie kijowskiej, nacierając w kierunku Berdyczowa. 25 kwietnia 1920 zgrupowana nad Słuczem 15 Wielkopolska Dywizja Piechoty przystąpiła do natarcia. Maszerowała po obu stronach linii kolejowej Szepetówka-Połonne-Berdyczów-Koziatyn. Jej prawe skrzydło tworzyła grupa gen. Anatola Kędzierskiego w składzie 61. i 62. pułk piechoty. Grupa otrzymała zadanie działać w kierunku na Berdyczów. 26 kwietnia wielkopolskie pułki podeszły pod Berdyczów i zaatakowały dworzec kolejowy broniony przez oddziały 44 Dywizji Strzelców. Opór przeciwnika szybko złamano i do wieczora opanowano całe miasto.

8 maja 1920 pułk wkroczył do Kijowa, gdzie następnego dnia uczestniczył w defiladzie wojsk polskich na Kreszczatiku. Cofając się następnie pod naporem Armii Czerwonej, zajął stanowiska na przedpolu Warszawy w składzie 1 Armii. W czasie polskiej kontrofensywy 23 września przełamał front pod Mścibowem i Gnieznem k. Wołkowyska. Ostatni ważniejszy bój pułku to udzielenie pomocy 11 października 1920 58 pułkowi piechoty w walce o Kojdanów.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari

15px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920pchor. Mieczysław Ankiewiczppor. Ludwik Baranieckist. szer. Kazimierz Baranieckiplut. Jan Biegańskipor. Antoni Biskupskist. sierż. Michał Błaszczykszer. Stanisław Ceglareksierż. Mikołaj Giśpor. art. Jan Heinest. szer. Antoni Jakubiaksierż. Michał Jakubowskisierż. Antoni Jedwabnyst. szer. Józef Kaźmierczakst. szer. Andrzej Knoppchor. Walenty Laxanderppor. Franciszek Lisewskikpt. Władysław Mikołajczakpor. Lucjan Mroczkowskiszer. Franciszek Napierałaszer. Piotr Piasekst. szer. Władysław Popławskiszer. Jan Ronkast. szer. Adam Rosadzińskist. szer. Wacław Sodkiewiczszer. Stanisław Skrzypczakkpt. Ludwik Szymanszer. Nikodem Wachowiaksierż. Stanisław Wieczorkiewiczmjr Alfons Wojtkielewiczst. kpl. ks. Mateusz Zabłockipor. Wacław Zabłocki

Pułk w okresie pokoju 200px|left thumb|Święto 61 pułku piechoty w Bydgoszczy, wojsko na dziedzińcu koszar, 1931 Po zakończeniu wojny, w której poległo blisko dwustu żołnierzy, pułk wrócił do Chodzieży, a następnie przeniósł się do Gniezna.

1 listopada 1921 przybył do Bydgoszczy, gdzie został zakwaterowany w koszarach przy ul. Szczecińskiej (dziś Pomorskiej), a po 10 latach – w koszarach im. gen. Chłopickiego przy ul. Północnej (dziś Powstańców Warszawy). Pozostał w strukturze 15 Dywizji Piechoty.

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 29 maja, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę boju pod Pleszczenicą, stoczonego w 1920 roku.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 61 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400-700 żołnierzy.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskoprzydział we wrześniu 1939Dowództwo i kwatermistrzostwodowódca pułkuppłk dypl. piech. Franciszek SoboltaI zastępca dowódcyppłk Józef Władysław Wyzinadowódca OZ 15 DPII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Marian Schultzadiutantmjr Janusz Czarnockistarszy lekarzmjr dr Jerzy Zygmunt Suwińskimłodszy lekarzppor. lek. Kazimierz Jankowskioficer mobilizacyjnykpt. Wacław Szpuleckiz-ca oficera mobilizacyjnegokpt. Wacław Paulińskioficer administracyjno-materiałowykpt. adm. Zenon Malinowskioficer gospodarczykpt. int. Kazimierz Masłowskioficer żywnościowychor. Feliks Fąferekoficer taborowykpt. tab. Jan Liebthalkapelmistrzkpt. adm. Paweł KuczeraI bataliondowódca I batalionumjr dypl. Franciszek Kajetan Wysockidowódca 1 kompaniikpt. Leopold Jenerowiczdowódca plutonuppor. Władysław Zbigniew Milwiddowódca plutonuppor. Tadeusz Juliusz Tworzydłodowódca 2 kompaniikpt. Feliks Kocińskidowódca plutonuppor. Norbert Skwierawskidowódca 3 kompaniipor. Stanisław Bieleckidowódca plutonuppor. Stanisław Dubrownikdowódca plutonuppor. Jan Mieczysław Rejmandowódca plutonuchor. Franciszek Karlińskidowódca 1 kompanii kmpor. Mieczysław Otto Kintopfdowódca plutonupor. Brunon Bzdawskidowódca plutonuppor. Egon Gruhalla-WęsierskiII bataliondowódca II batalionumjr dr Stanisław Dobrzańskidowódca 4 kompaniipor. Julian Soleżyńskidowódca plutonuppor. Adam Szczęsny Szpakowskidowódca 5 kompaniipor. Wincenty Kościanowskidowódca plutonupor. Tadeusz Franciszek Steindowódca plutonuppor. Tadeusz Piotr Góreckidowódca 6 kompaniivacatdowódca plutonupor. Tadeusz Żbikowskidowódca plutonuppor. Stanisław Jan Walczakdowódca 2 kompanii kmpor. Stanisław Józef Dworakowskidowódca plutonuchor. Władysław ŚliwińskiIII bataliondowódca III batalionumjr Rudolf Jan Kruczaładowódca 7 kompaniikpt. Edward Zabielskidowódca plutonuppor. Józef Witczakdowódca plutonuppor. Zbigniew Leon Wróblewskidowódca 8 kompaniipor. Antoni Burkiewiczdowódca plutonupor. Stanisław Smułkowskidowódca plutonuppor. Józef Garygadowódca 9 kompaniipor. Włodzimierz Dzięcielewskidowódca plutonupor. Ludwik Orłowiczdowódca plutonuppor. Henryk Marszałekdowódca plutonuchor. Franciszek Matuszewskidowódca 3 kompanii kmkpt. Wacław Czaplickidowódca plutonupor. Adam Franciszek Strejczekdowódca plutonuchor. Mikołaj GiśPododdziały specjalnedowódca plutonu łącznościpor. Bronisław Burdadowódca plutonu pionierówpor. Marian Adam Zjawilidowódca plutonu artylerii piechotykpt. art. Jacek Deskurdowódca plutonu ppanc.por. Jan Górskidowódca oddziału zwiadupor. Alfred Furmańskina kursiepor. Hugo Blechertodkomenderowanypor. Ludwik Marian Diehlppor. Józef Kwit

61 pp w kampanii wrześniowej Mobilizacja W związku z narastającym zagrożeniem polityczno-wojskowym ze strony III Rzeszy Niemieckiej, 23 marca 1939 w wyznaczonych jednostkach Okręgów Korpusów nr IX i częściowo nr IV zarządzono mobilizację alarmową. Na terenie OK nr VIII, jako przygranicznego również zwiększono gotowość bojową poprzez powołanie części rezerwistów na dodatkowe ćwiczenia, zwiększając przy tym stany osobowe jednostek piechoty w rejonach pogranicznych. Rozkazem dowódcy OK VIII również wzmocnienie stanów osobowych dotyczyło 61 pułku piechoty jak i całej 15 Dywizji Piechoty. Wzmocnienie odbyło się drogą rotacyjnego powołania rezerwistów na kilkutygodniowe ćwiczenia. Zorganizowano jako „ćwiczebne” na etatach wojennych batalion piechoty, pluton kolarzy, pluton pionierów, pluton przeciwpancerny i jeden działon artylerii piechoty. W składzie 61 pp na początku kwietnia 1939 zmobilizowano I batalion piechoty i II batalion piechoty. Już 29 marca 2 kompania km przeszła do wsi Nowa Dąbrówka, w pierwszych dniach kwietnia pluton pionierów 61 pp przybył do wsi Kruszyn, natomiast w połowie kwietnia II batalion przybył do rejonu wsi Osówiec. Powołane na etatach wojennych pododdziały wykorzystywano głównie do budowy fortyfikacji polowych na planowanych pododcinkach obrony przewidzianych dla 61 pp. Głównie na odcinku Nowa Dąbrówka-Osówiec-Kruszyn. 28 kwietnia I batalion dotarł do miejscowości Kruszyn, Pawłówek, Zielonczyn. Prowadził tam prace pomocnicze dla budowy umocnień. Prowadzono również szkolenie rezerwistów z nowymi typami broni wprowadzonymi w ostatnim okresie. W związku z zarządzoną mobilizacją alarmową rozpoczętą rano 24 sierpnia 1939, oddziały ćwiczebne 61 pp zajęły stanowiska bojowe, jako oddziały osłonowe nad Kanałem Noteckim, w rejonie Pawłówka, Osówca i Szczutek.

24 sierpnia we wczesnych godzinach porannych 61 pułk piechoty rozpoczął mobilizację alarmową w Bydgoszczy w grupie niebieskiej, zmobilizowano: 61 pp w organizacji i na etatach wojennych, w czasie od A+18 do A+36, kompanię karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ A nr 17, w czasie A+48, kolumnę taborową nr 811, w czasie A+48.

W Wyrzysku w grupie niebieskiej, zmobilizowano: 2 kompanię strzelecką batalionu piechoty typ specjalny nr 86, w czasie A+18.

W Nakle w grupie niebieskiej, zmobilizowano: batalion piechoty typ specjalny nr 86 (w składzie: dowództwo batalionu,1 i 3 kompanie strzeleckie, kompania km, plutonu pionierów, plutonu zwiadu), w czasie A+24.

W ramach I rzutu mobilizacji powszechnej w Bydgoszczy, w czasie do 4 dnia jej trwania, zmobilizowano: batalion marszowy 61 pp.

W ramach II rzutu mobilizacji powszechnej w Sandomierzu, w czasie X+8 planowano zmobilizować: Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty.