Ustasze – Chorwacki Ruch Rewolucyjny () – chorwacki skrajnie prawicowyA. Roshwald, Occupied. European and Asian Responses to Axis Conquest, 1937-1945, 2023, s. 224.A. Antić, Therapeutic Fascism. Experiencing the Violence of the Nazi New Order in Yugoslavia, 2017, s. 21.M. Blinkhorn, Fascism and the Right in Europe 1919-1945, 2014, s. 51.G. P. Megargee, J. R. White, M. Hecker, The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, cz. III: Camps and Ghettos Under European Regimes Aligned with Nazi Germany, 2018, s. 47. ruch ultranacjonalistyczny, faszystowskiR. Griffin, M. Feldman, Fascism: The nature of fascism, 2004, s. 266.Der kroatische Ustascha-Staat, Ante Pavelic und Ustascha Bewegung chapter, s. 13–38., ultrakonserwatywny i klerykalny. Ustasze popierali utworzenie Wielkiej Chorwacji, mającej rozciągać się od rzeki Driny do granicy z BelgrademViktor Meier. Yugoslavia: a history of its demise. English edition. London, England, UK: Routledge, 1999 s. 125.. Podkreślali potrzebę budowy „czystej rasowo” Chorwacji, propagowali prześladowania i ludobójstwo Serbów, Żydów oraz Romów. Byli jednocześnie nacjonalistami i fanatycznymi katolikamiPeter C. Kent, The lonely Cold War of Pope Pius XII: the Roman Catholic Church and the division of Europe, 1943–1950, McGill-Queen’s Press – MQUP, 2002 p.46 „Fiercely nationalistic, the Ustaše were also fanatically Catholic. In the Yugoslav political context, they identified Catholicism with Croatian nationalism...”.. Jako drugą, obok katolicyzmu, religię Chorwatów postrzegali islam BoszniakówButić-Jelić, Fikreta. Ustaše i Nezavisna Država Hrvatska 1941–1945. Liber, 1977..
Chorwacki Ruch Rewolucyjny powstał w 1930 roku. Przed II wojną światową, w walce o niepodległość kraju, sięgał po metody terrorystyczne. W kwietniu 1941 r. ustaszy powołano do rządzenia częścią Chorwacji okupowaną przez państwa Osi. Ich Niepodległe Państwo Chorwackie (Nezavisna Država Hrvatska, w skrócie NDH) było postrzegane jako protektorat włosko-niemiecki lub państwo marionetkowe nazistowskich Niemiec. Ustasze byli odpowiedzialni za holokaust na terenie NDH. Kierując się rasizmem zamordowali w obozach koncentracyjnych około trzysta tysięcy ludzi, głównie Serbów, Żydów i RomówLadislaus Hory und Martin Broszat: Der kroatische Ustascha-Staat, Deutsche Verlag-Anstalt, Stuttgart, 2. Auflage 1965, s. 19–27.„Croatian holocaust still stirs controversy”. BBC News. 29 November 2001. Retrieved 29 September 2010.„Balkan ‘Auschwitz’ haunts Croatia”. BBC News. 25 April 2005. Retrieved 29 September 2010. „No one really knows how many died here. Serbs talk of 700,000. Most estimates put the figure nearer 100,000.”.. Ofiarami ich dyktatury padli również członkowie ruchu oporu oraz przeciwnicy polityczni rządu. Skrzydłami militarnym partii były Milicja Ustaszy (Ustaška vojnica) i Armia Niezależnego Państwa ChorwackiegoDer kroatische Ustascha-Staat, Die Ustascha an der Macht chapter, s. 75–80.. W walce z partyzantami jugosłowiańskimi ustasze kolaborowali z Niemcami i Włochami. Gdy na przełomie lat 1944–1945 wojska niemieckie wycofały się z Jugosławii, wielu działaczy ruchu uciekło za granicę. Część z nich pozostała w SFR Jugosławii, kontynuując walkę jako tzw. Krzyżowcy (Križari).
Nazwa Chorwackie słowo ustaša (liczba mnoga: ustaše) pochodzi od czasownika ustati, czyli „wstać”, „powstać”Agata Biernat: Powojenne rozliczenia zbrodni ustaszy popełnionych w czasie II wojny światowej, s. 202.. W okresie istnienia Imperialnej Chorwackiej Domobrany (1868–1918) wchodzącej w skład wojska austro-węgierskiego, formacja była odpowiednikiem niemieckiego i austriackiego landszturmu; nazwa ta odnosiła się do chorwackich pułków piechoty trzeciej klasy walczących podczas I wojny światowej.
Od ustati wywodzi się też ustanik (liczba mnoga: ustanici) co oznacza powstańca lub buntownika. Termin ustaša na początku istnienia Królestwa Jugosławii nie miał faszystowskich konotacji, zaś „ustanikami” zwano uczestników powstania w Hercegowinie z 1875 roku.
Pełna oryginalna nazwa organizacji pojawiła się w 1931 roku: Ustaša – Hrvatska revolucionarna organizacija lub UHRO, zaś w 1933 roku ugrupowanie zmieniło nazwę na Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret (Ustasze – Chorwacki Ruch Rewolucyjny) i pod tą nazwą działało do II wojny światowej.
Korzenie ideologiczne Ideologiczne korzenie chorwackiego nacjonalizmu ustaszy sięgają XIX-wiecznego chorwackiego działacza Ante Starčevicia. Starčević reprezentował nurt antyserbski i antyhabsburski, był orędownikiem jedności i niepodległości ChorwacjiFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 207.. Przewidywał on utworzenie Wielkiej Chorwacji, obejmującej tereny zamieszkiwane także przez Słoweńców, Serbów i Boszniaków. Uważał, że duża obecność Serbów na tych terenach jest winą dynastii Habsburgów i napływu grup takich jak Wołosi, którzy przyjęli prawosławie i określali się jako Serbowie. Starčević sympatią darzył Boszniaków, którzy jego zdaniem byli Chorwatami, którzy przyjęli islam w celach taktycznych, zapewniając sobie polityczną i ekonomiczną autonomię w okresie panowania Imperium OsmańskiegoFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 207–208..
Ustasze promowali teorie Starčevicia usprawiedliwiając swoje żądania aneksji Bośni i Hercegowiny oraz uznania za Chorwatów zarówno katolików, jak i muzułmanówFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 208.. Ustasze fałszywie ukazywali Starčevicia twierdząc, że jako liberał nigdy nie wspierał równości, równouprawnienia kobiet oraz przedstawiali go jako rasistę. Kolejną z koncepcji promowanych przez ustaszy była teoria Milana Šufflaya, który uważał, że Chorwacja przez wiele wieków była „jednym z najsilniejszych murów obronnych zachodniej cywilizacji”, dopóki tytuł ten nie został utracony po unii z Serbią w 1918 roku. Šufflay został zamordowany w Jugosławii w 1931 roku, przez zwolenników rządu JugosławiiPhilip J. Cohen, David Riesman. Serbia’s Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press, 1996, s. 10–11.. Ustasze wykorzystali tezy księdza Krunoslava Draganovicia, który twierdził, że wielu katolików w południowej Hercegowinie miało zostać nawróconych na prawosławie w XVI i XVII wieku. Miało to uzasadnić politykę przymusowego nawracania prawosławnych na katolicyzm praktykowaną w okresie rządów ustaszy.
Ruch znalazł się pod silnym wpływem faszyzmu włoskiego i nazizmu. Tytuł Ante Pavelicia, Poglavnik, oparty został na tytułach Duce Benito Mussoliniego i Führer Adolfa HitleraFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 210.. Ustasze jako faszyści promowali gospodarkę korporacyjną. Pavelić i ustasze po wygnaniu ich z Jugosławii założyli swoje bazy we Włoszech. Pavelić był negocjatorem umów z faszystami włoskimi, według których ustasze tolerowali włoskie aneksje terytorium Dalmacji, a w zamian Włochy miały wesprzeć suwerenną i niezależną Chorwację. Poparcie Mussoliniego dla ustaszy związane było z podejściem pragmatycznym mającym na celu maksymalizację wpływów włoskich na Bałkanach. Po 1937 roku, gdy Niemcy remilitaryzowały Nadrenię, a pozycja Francji znacznie osłabła, w Jugosławii władzę sprawował quasi-faszystowski rząd Milana Stojadinovicia. Mussolini już przed 1939 rokiem porzucił poparcie dla ustaszy i dążył do poprawy stosunków z Jugosławią, obawiając się, że dalszy wrogi kurs wobec Jugosławii spowoduje włączenie jej do niemieckiej strefy wpływów. Upadek quasi-faszystowskiego rządu spowodował ponowne poparcie dla ustaszy i idei oderwania Chorwacji od Jugosławii. Chorwacja związana miała być z Włochami unią personalnąMartin L. Van Creveld. Hitler’s Strategy 1940–1941: The Balkan Clue. 2nd edition. London, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1974. s. 6.. Nieufność Mussoliniego wobec ustaszy stopniowo rosła, włoski minister spraw zagranicznych hrabia Galeazzo Ciano zanotował w swoim dzienniku, że „Duce jest oburzony na Pavelicia, który twierdzi, iż Chorwaci są potomkami Gotów. Będzie to miało wpływ na wprowadzenie ich w niemiecką orbitę”Galeazzo Ciano, Malcolm Muggeridge (translator). Ciano’s diary, 1939–1943. W. Heinemann, 1950. s. 392..
Nazistowskie Niemcy początkowo nie popierały koncepcji niezależnej Chorwacji i nie wspierały ustaszy. Hitler podkreślał, że chciał „silnej i zjednoczonej Jugosławii”. Nazistowscy dygnitarze w tym Hermann Göring chcieli, aby Jugosławia była stabilna, a w czasie wojny oficjalnie neutralna. Miało to zapewnić Niemcom bezpieczny import jugosłowiańskich surowcówMartin L. Van Creveld. Hitler’s Strategy 1940–1941: The Balkan Clue. 2nd edition. London, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1974. s. 7–8.. Część nazistów w czasie wojny, w tym Heinrich Himmler, miała ustaszom za złe to, że między III Rzeszą a NDH nie było pełnej zgodności co do eksterminacji Żydów. Ustasze oszczędzali bowiem Żydów nawróconych na katolicyzm, uznając ich za „honorowych Chorwatów”, a tym samym odstępując od ich prześladowańFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 226..
Program polityczny i cele W 1933 roku ustasze przedstawili „siedemnaście zasad”, które uformowały oficjalną ideologię ruchu. Zasady określały wyjątkowość narodu chorwackiego i deklarowały, że ludzie, którzy przez „krew” nie są Chorwatami będą wyłączeni z życia politycznego. W okresie rządów ustaszy narody uznane za „niepożądane” zostały poddane masowej zagładzie. Zasady wzywały do stworzenia nowego systemu ekonomicznego, który nie byłby ani kapitalistyczny, ani komunistyczny. Podkreślały znaczenie Kościoła katolickiego i patriarchalnego modelu rodziny jako środka do utrzymania ładu społecznego i moralnościFischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. . s. 209.. Przez współczesnych historyków do określenia tego aspektu poglądów ustaszy nadane zostały terminy: „narodowy katolicyzm”Stanley G. Payne (1996). A History of Fascism, 1914–1945. University of Wisconsin Pres. s. 406. ., „polityczny katolicyzm”, „chorwacki katolicyzm”. W czasie rządów ustasze zakazali stosowania antykoncepcji i zaostrzyli przepisy przeciwko bluźnierstwuNicholas Atkin, Frank Tallet. Priests, prelates and people: a history of European Catholicism since 1750. New York, New York, USA: I. B. Taurus & Co. Ltd., 2003. s. 248..