Murray Newton Rothbard (ur. 2 marca 1926, zm. 7 stycznia 1995) – amerykański ekonomista, profesor ekonomii, historyk oraz teoretyk polityczny, który wniósł wkład w rozwój nauk ekonomicznych, filozofii politycznej (w szczególności w zakresie libertarianizmu), historii finansów oraz teorii prawa. Przyczynił się do rozwoju i poszerzenia znaczenia ekonomicznej szkoły austriackiej – bazującej na wcześniejszych, pionierskich pracach Ludwiga von Misesa. W drugiej połowie XX wieku Rothbard zdobył pozycję głównego teoretyka tego nurtu, podejmując tematykę historyczną taką jak wielki kryzys z roku 1929 czy dzieje amerykańskiej bankowości z pozycji szkoły austriackiej.
Rothbard łączył poglądy na ekonomię z punktu widzenia tego nurtu z oddaniem dla idei indywidualnej wolności. Rozwinął syntezę, która łączyła elementy wywodzące się z myśli XIX-wiecznych amerykańskich anarcho-indywidualistów: Lysandera SpooneraRothbard Murray, Introduction by Murray N. Rothbard, Mises Institute. czy Benjamina Tuckera z poglądami szkoły austriackiej. W rezultacie powstała nowa filozofia polityczna, a Rothbard przeszło 45 lat wykazywał się ogromną energią intelektualną, by rozwijać i promować własny styl libertarianizmu. Te wysiłki doprowadziły go do zdobycia pozycji jednego z głównych amerykańskich intelektualistów wypowiadających się w sferze publicznej.
Rothbard popierał przeciwstawianie się kontroli rządu, którą uważał za represyjną, nad gospodarką poprzez budowę austriackiej koncepcji samoorganizacji, poparcia dla wolnego rynku w emisji pieniędzy oraz potępienia dla centralnego planowaniaF.A.Hayek, Free Market Monetary System.. Uważał, że władza rządowego monopolu jest w dłuższej perspektywie największym zagrożeniem dla wolności i dobra całej populacji, nazywając państwo „wypisanym dużymi literami bandyckim gangiem” – źródłem niemoralnych, pazernych i pozbawionych skrupułów członków społeczeństwaRothbard Murray, Etyka wolności, wyd. Fijor, Warszawa 2010.Hans-Hermann Hoppe, The Ethics of Liberty, Ludwig von Mises Institute.Rothbard Murray, Repudiating the National Debt.Rothbard Murray, To Save Our Economy From Destruction..
Rothbard wnioskował, że wszystkie usługi zapewniane przez państwowe monopole mogą być o wiele efektywniej dostarczane przez sektor prywatny. Uważał, że wiele regulacji i praw wprowadzanych w interesie publicznym służyło przejęciu władzy przez urzędników państwowych, tworzących niebezpieczną autokrację i niebędących obiektem kontroli ze strony rynku oraz obywateli. Konkurencja mogłaby powściągnąć chciwość i zapatrzenie we własne korzyści na rzecz potrzeby wytwarzania dóbr i usług, za które obywatele chcieli w danym momencie zapłacićRothbard Murray, The Great Society: A Libertarian Critique.Rothbard Murray, The Noble Task of Revisionism.Rothbard Murray, The Fallacy of the Public Sector..
Na równi z powyższym, ekonomista potępiał państwowy korporacjonizm. Krytykował wiele przypadków przejmowania rządowych monopoli przez biznesowe elity, które mogły dzięki temu oddziaływać na prawo i politykę dotyczącą regulacji w sposób zapewniający im korzyści kosztem ich konkurentówFor a New Liberty, rozdział 3..
Uzasadniał, że opodatkowanie stanowiło przymusową kradzież na ogromną skalę, a „obowiązkowy monopol na stosowanie siły” uniemożliwia zaopatrywanie w usługi związane z obronnością i sądownictwem przez bardziej efektywnych, dobrowolnie rywalizujących dostawcówRothbard Murray, Tax Day.. Rothbard uważał, że bankowość centralna oraz cząstkowe rezerwy bankowe w połączeniu z monopolem pieniądza fiducjarnego są formą sponsorowanego przez państwo, zalegalizowanego finansowego oszustwa, które według libertariańskich zasad i etyki jest niemoralneRothbard Murrey, The Mistery of Banking, Ludwig von Mises Istitute, 2008, s. 111.Has fractional-reserve banking really passed the market test? (Controversy), Independent Review, Styczeń 2003.Rothbard Murrey, The Case for the 100% Gold Dollar.Rothbard Murrey, Private Coinage; Repudiate the National Debt; Taking Money Back.. Przeciwstawiał się militarnej, politycznej oraz ekonomicznej ingerencji w sprawy innych narodówRothbard on War, fragmenty zaczerpnięte z artykułu z czasopisma Reason Magazine z roku 1973 i innych materiałów opublikowanych na Antiwar.com.Rothbard Murray, For a New Liberty, s. 265..
Życiorys mały|Rothbard ze swoją żoną JoAnn Murray Rothbard urodził się 2 marca 1926 roku w Bronksie (Nowy Jork) w pochodzącej z Polski żydowskiej rodzinie Davida i Rae Rothbardów. Swoją aktywność polityczną zaczął, w 1948 r., od udziału w kampanii wyborczej na stanowisko prezydenta Storma Thurmonda, ówczesnego gubernatora Północnej Karoliny, opierającego swoją kampanię o wspieranie segregacji rasowej i zwalczanie ruchu praw obywatelskich. 16 stycznia 1953 ożenił się z Joan Schumacher, którą nazywał swoją „nieodzowną podstawą”. Jako dziecko osiągał dobre wyniki w nauce, studiując później na Uniwersytecie Columbia, gdzie specjalizował się w matematyce i ekonomii. Biorąc udział w kursie z teorii gier prowadzonym przez George’a Stiglera, natknął się na argumenty przeciw popularnym[według kogo?] wówczas odgórnym regulacjom cen.
Ekonomista Wizyty w centrali Fundacji na rzecz Edukacji Ekonomicznej (ang. Foundation for Economic Education) umożliwiły mu spotkanie z Ludwigiem von Misesem, który wzbudził w nim zainteresowanie leseferystyczną ekonomią. Ogromne wrażenie wywarła na nim, wydana w 1949 roku, praca Misesa Ludzkie działanie. Od tego momentu stał się prakseologiem, uznając że w traktacie Misesa znajdowała się spójna i wnikliwa obrona gospodarki wolnorynkowej. Stał się aktywnym członkiem seminarium Misesa na Uniwersytecie Nowojorskim. W międzyczasie kontynuował swoje studia magisterskie na uniwersytecie Columbia, przygotowując się do rozpoczęcia studiów doktoranckich. Jego promotorem był historyk ekonomii Joseph Dorfman. Rothbard otrzymał stopień magistra w 1956 roku na podstawie pracy pod tytułem „Panika roku 1819”, którą potem rozwinął i wydał jako „Panika roku 1819: Reakcje i polityka”.
Pogłębiając swoją wiedzę na temat leseferyzmu natrafił na dylemat. Uznał że argumenty za dobrami i usługami dostarczanymi przez rynek były kompleksowe, a w związku z tym, zaczął zastanawiać się czy usługi związane z ochroną obywateli i obronnością państwa powinny być dostarczane przez rynek. mały|upright|Rothbard w latach 50. Rothbard wkrótce przyciągnął uwagę Fundacji Williama Volkera (ang. William Volker Fund), głównej grupy wspierającej badaczy reprezentujących klasyczny liberalizm w latach 50. i wczesnych 60. Rozpoczął projekt mający na celu napisanie podręcznika tłumaczącego Ludzkie działanie w sposób przystępny dla studentów; próbny rozdział na temat pieniądza i kredytu zdobył aprobatę Misesa. Z czasem zmienił cel projektu, a w jego rezultacie powstała książka Man, Economy, and State (1962), która stała się centralną pozycją austriackiej szkoły ekonomicznej.
Rothbard był całkowicie zgodny co do wnioskowań Misesa dotyczących całej ekonomii począwszy od aksjomatu o działaniu połączonego z kilkoma subsydiarnymi postulatami. Przeprowadził jednak bardziej pogłębioną niż Mises dedukcję i w rezultacie wniósł główny teoretyczny wkład w innowacje w prakseologii. Pokazywał, że socjalistyczny argument kalkulacyjny odnosi się nie tylko do gospodarki kontrolowanej przez państwo, ale także do pojedynczej prywatnej firmy, która także należy do całej gospodarki. Połączył również teorię renty Franka FetteraHerbner Jeffrey, Frank A. Fetter (1863-1949): A Forgotten Giant, Mises Institute. z austriacką teorią kapitału. Uzasadniał, że cena ustalana przez monopol nie istnieje na wolnym rynku. Krytykował także ekonomię w wydaniu Keynesa oraz przewidział wiele konsekwencji hipotezy racjonalnych oczekiwań, rozwijanej przez Roberta Lucasa, za którą Robert otrzymał później m.in. nagrodę Nobla.
W książce Man, Economy, and State Rothbard dokonuje podziału różnych typów interwencji państwa na trzy kategorie: „interwencję autystyczną”, która jest ingerencją w niezwiązane z wymianą aktywności prywatnych osób; „interwencję binarną” polegająca na wymuszaniu wymiany pomiędzy jednostkami i państwem; oraz „interwencja trójkątną”, która jest wymianą pomiędzy jednostkami sankcjonowaną przez państwo. Według Sanforda Ikedy, typologia Rothbarda „eliminuje luki i niespójności pojawiające się w pierwotnych opracowaniach Misesa”Ikeda, Sanford, Dyamics of the Mixed Economy: Toward a Theory of Interventionism, Routledge UK, 1997, 245.Rothbard Murray, Rozdział 2 Fundamentals of Intervention z książki Man, Economy and State, Instytut von Missa..
Man, Economy, and State w ostatnim rozdziale prezentuje pełną klasyfikację i analizę typów rządowych interwencji w gospodarkę. Jeden z fragmentów wystawia na krytykę standardowe kanony sprawiedliwości podatkowej; polemizował z antyrynkowymi argumentami bazującymi na „szczęściu”, które stały się bardzo wpływowe za sprawą publikacji Johna Rawlsa i jego następców. Powyższa część książki pojawiła się w oryginalnym wydaniu jedynie w okrojonej formie. Pełna publikacja pojawiła się wyłącznie w 1972 roku pod tytułem „Władza a rynek” (Power and Market; w Polsce całość wydana pod tytułem „Interwencjonizm, czyli władza a rynek”, wyd. Fijorr Publishing). Kompletne wydanie Man, Economy, and State w postaci, jakiej oczekiwał Rothbard, jest obecnie dostępne na stronach amerykańskiego Instytutu Misesa.
W swoim bardzo ważnym artykule: Toward a Reconstruction of Utility and Welfare Economics (1956) pokazywał, że jeżeli przyjmuje się, iż użyteczność jest porządkowa, a nie kardynalna, to antyrynkowe poglądy większości ekonomistów popierających ideę nowoczesnego państwa opiekuńczego powinny zostać odrzucone. Ścisłe zastosowanie preferencji zademonstrowanych pozwala stwierdzić, że uczestnicy dobrowolnej wymiany oczekują korzyści ex ante. Ekonomista, tak długo jak pozostaje obiektywny, więcej powiedzieć już nie może.
Prace Rothbarda dotyczące teorii ekonomii są dostępne w wydanym pośmiertnie, dwutomowym zbiorze The Logic of Action (1997).
Dużo uwagi poświęcił teorii pieniądza. Kładł nacisk na zalety klasycznego standardu złota oraz popierał 100%-owe pokrycie pieniądza w złocie. Utrzymywał, że zapobiegnie to ekspansji kredytowej, która, zgodnie z austriacką teorią cykli koniunkturalnych rozwijaną przez Misesa i Hayeka, mogłaby prowadzić do kryzysu ekonomicznego. Swoje poglądy podsumował w pamflecie What Has Government Done to Our Money? (1964). Napisał podręcznik The Mystery of Banking (1983).
Rothbard pokazał, że teoria austriacka mogła przynieść nowe interpretacje historii ekonomii w dziele America’s Great Depression (polskie wydanie ─ „Wielki Kryzys w Ameryce” ─ został opublikowany przez Instytut Ludwiga von Misesa). Główną tezą książki było twierdzenie, że wielki kryzys ilustruje raczej zagrożenia, jakie wiążą się z ingerowaniem rządu w gospodarkę, nie jest zaś dowodem na porażkę nieregulowanego kapitalizmu. Twierdził w niej że upadek gospodarki rynkowej był konieczną korektą sztucznego ożywienia zainicjowanego przez Rezerwę Federalną w ramach polityki ekspansji pieniądza w latach 20, a wysiłki rządu, zorientowane na wyjście z kryzysu, tylko pogarszały sprawę.
Formułując ten argument, Rothbard stał się pionierem w „rewizjonizmie polityki Hoovera”. W opozycji do idei promowanych przez samego Herberta Hoovera i jego zwolenników, Hoover nie był przeciwnikiem wielkiego rządu. Na odwrót, polityka gospodarcza Hoovera, miałaby być tak naprawdę przedsmakiem New Deal.
Dla Rothbarda polityka wobec banków była kluczem do historii amerykańskiej ekonomii. Skupiał swoją uwagę na identyfikowaniu poszczególnych aktorów i interesów stojących za decyzjami o wymiarze historycznym. Walka pomiędzy współzawodniczącymi kołami bankowymi J.P. Morgana i Johna D. Rockefellera co rusz figuruje w jego artykułach, zebranych w książce A History of Money and Banking in the United States (1999).
Dzieła szkoły austriackiej