Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej, Kościół Luterański w Rzeczypospolitej PolskiejDekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej ().Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (). – najstarszy i największy Kościół ewangelicki (protestancki) w Polsce i obecnie jedyny Kościół luterański w Rzeczypospolitej Polskiej. Członek Światowej Federacji Luterańskiej, Światowej Rady Kościołów, Konferencji Kościołów Europejskich i Polskiej Rady Ekumenicznej. Organem prasowym jest „Zwiastun Ewangelicki”. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec. W 2024 Kościół liczył 59 891 członków (w tym 194 duchownych) w 132 parafiach. Otacza opieką duszpasterską około 70 000 osób.
Historia thumb|Kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej thumb|Kościół Jezusowy w Cieszynie thumb|Kościół Pokoju w Jaworze thumb|Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach mały|Kościół św. Marcina w Krakowie mały|Kościół św. Mateusza w Łodzi thumb|Kościół Łaski Bożej w Poznaniu thumb|Świątynia Wang w Karpaczu thumb|Kościół Pokoju w Świdnicy thumb|Kościół Zbawiciela w Tarnowskich Górach thumb|Kościół św. Szczepana w Toruniu thumb|Kościół Świętej Trójcy w Warszawie thumb|Kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu thumb|Kościół Opatrzności Bożej we Wrocławiu
Luteranizm na ziemiach polskich do 1817 roku
Reformacja luterańska dotarła na ziemie polskie już w XVI wieku. Luteranizm rozwinął się szczególnie w Prusach Królewskich, Wielkopolsce, Małopolsce oraz na Śląsku Cieszyńskim. Obok ewangelików augsburskich działały również wspólnoty reformowane, braci czeskich i braci polskich.
Po rozbiorach ewangelicy na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej znaleźli się w granicach różnych państw i podlegali odmiennym strukturom kościelnym. Nie istniał wówczas jeden ogólnopolski Kościół ewangelicko-augsburski. W Księstwie Warszawskim w 1807 roku utworzono pierwsze centralne struktury konsystorskie dla ewangelików augsburskich. Ich rozwój doprowadził w 1817 roku do utworzenia w Warszawie Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego dla całego Królestwa Polskiego.
Organizacja ewangelicko-augsburska w Królestwie Polskim w latach 1817–1849 22 lutego 1817 roku w Warszawie ustanowiono Konsystorz Ewangelicko-Augsburski dla całego Królestwa Polskiego, tworząc centralną strukturę administracyjną Kościoła ewangelicko-augsburskiego. W 1828 roku struktury ewangelicko-augsburskie i ewangelicko-reformowane połączono w Generalny Konsystorz Ewangelicki. Wspólna administracja obu wyznań trwała do 1849 roku, kiedy ponownie je rozdzielono.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Królestwie Polskim w latach 1849–1918 Odrębny Kościół Ewangelicko-Augsburski w Królestwie Polskim został prawnie uregulowany ustawą kościelną z 1849 roku. Na jego czele stał Konsystorz, który sprawował najwyższą władzę administracyjną nad parafiami i duchowieństwem. Kościół został podzielony na superintendentury.
W XIX wieku Kościół rozwijał sieć parafii, szkolnictwo i działalność wydawniczą. Ważną postacią polskiego nurtu luteranizmu był Leopold Otto, pastor w Warszawie i Cieszynie oraz redaktor Zwiastuna Ewangelicznego.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Królestwie Polskim nie obejmował jednak wszystkich luteran zamieszkujących ziemie, które po 1918 roku znalazły się w granicach Polski. Na Śląsku Cieszyńskim działały struktury Kościoła ewangelickiego w Austrii, na ziemiach zaboru pruskiego funkcjonowały m.in. Kościoły unijne oraz wspólnoty staroluterańskie, natomiast w Galicji działał Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce.
Okres międzywojenny 1918–1939 Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku nie oznaczało powstania jednego Kościoła luterańskiego. W granicach II Rzeczypospolitej znalazły się obszary należące wcześniej do różnych państw zaborczych, a wraz z nimi różne organizacje i tradycje kościelne. Kościół Ewangelicko-Augsburski w Królestwie Polskim, którego centralnym organem był Konsystorz w Warszawie, stał się podstawą organizacyjną tworzonego Kościoła obejmującego kolejne obszary odrodzonego państwa. Po 1918 roku do jego struktur włączano lub podporządkowywano kolejne parafie i diecezje. Proces ten objął m.in. część parafii na Śląsku Cieszyńskim, w Krakowie oraz na terenach wschodnich.
Nie wszystkie organizacje luterańskie działające w granicach II Rzeczypospolitej zostały jednak od razu włączone do Kościoła warszawskiego. Na polskim Górnym Śląsku działał Ewangelicki Kościół Unijny na polskim Górnym Śląsku, w Wielkopolsce funkcjonował Ewangelicki Kościół Unijny w Polsce, a na części ziem zachodnich i południowych działały również wspólnoty staroluterańskie oraz Kościół Augsburskiego i Helweckiego Wyznania.
W 1922 roku Kościół podzielony był na osiem superintendentur: warszawską, kaliską, augustowską, piotrkowską, płocką, północno-wschodnią, śląską oraz poznańsko-pomorską. W 1925 roku superintendenturę augustowską włączono do północno-wschodniej. W 1936 roku, wraz z wejściem w życie nowego ustroju Kościoła, superintendentury zastąpiono diecezjami. Utworzono dziesięć diecezji: warszawską, płocką, kaliską, piotrkowską, lubelską, łódzką, wołyńską, wileńską, śląską i wielkopolską.
Proces organizacyjnego ujednolicania Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego trwał przez cały okres międzywojenny. W latach 1922–1923 obradował Synod Konstytucyjny, który przygotował podstawy nowego ustroju Kościoła. Ostateczne uregulowanie jego sytuacji prawnej nastąpiło na podstawie dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z 25 listopada 1936 roku. Na czele Kościoła stał Biskup Kościoła, władzę administracyjną sprawował Konsystorz Kościoła, a ustawodawczą Synod.
W okresie międzywojennym rozwijały się również instytucje społeczne i edukacyjne, m.in. Wydział Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego, diakonat „Eben-Ezer” w Dzięgielowie oraz placówki opiekuńcze i oświatowe.
II wojna światowa 1939–1945 Po wybuchu II wojny światowej działalność Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP została ograniczona przez władze okupacyjne. Aresztowano i więziono wielu duchownych oraz świeckich działaczy kościelnych. Około 30% duchownych Kościoła zginęło w czasie wojny, a około 50% zostało uwięzionych lub poddanych innym represjom. Straty objęły również najwyższe władze Kościoła. W październiku 1939 roku Gestapo aresztowało biskupa Juliusza Burschego, który zmarł 20 lutego 1942 roku.
W czasie wojny zginęli wszyscy duchowni radcy Konsystorza. Spośród 17 wybieranych polskich członków Synodu – ośmiu duchownych i dziewięciu świeckich – do drugiej połowy 1945 roku przeżyło trzech duchownych i sześciu świeckich, natomiast los jednej osoby pozostał nieznany.
Aresztowania i deportacje polskich pastorów doprowadziły do rozbicia struktur wielu parafii. W części z nich usuniętych polskich duchownych zastępowali duchowni niemieccy. Ograniczano możliwość odprawiania nabożeństw i prowadzenia działalności kościelnej w języku polskim. Konfiskowano również majątek kościelny oraz ograniczano działalność szkół i instytucji prowadzonych przez Kościół.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1945–1989
Po 1945 roku Kościół znalazł się w nowej sytuacji terytorialnej i społecznej. W granicach Polski znalazły się Ziemie Odzyskane, na których przed wojną działały liczne niemieckie parafie ewangelickie, natomiast Kościół utracił swoje struktury na dawnych ziemiach wschodnich.
Na mocy powojennych zmian prawnych Kościół Ewangelicko-Augsburski objął również opieką duszpasterską luteranów na nowych terenach oraz przejął część parafii należących przed wojną do innych Kościołów ewangelickich.
24 stycznia 1945 roku w Częstochowie odbyło się spotkanie dziewięciu duchownych i przedstawicieli przedwojennych władz Kościoła: p.o. prezesa Konsystorza Maksymiliana Rudowskiego oraz księży Leopolda Wojaka, Jana Szerudy, Henryka Wendta, Emila Dawida, Edwarda Dietza, Adolfa Glotza, Adama Hławiczki i Tadeusza Wojaka. Celem spotkania było ustalenie tymczasowej reprezentacji Kościoła. Spośród duchowieństwa wybrano ks. Zygmunta Michelisa, ks. Jana Szerudę i ks. Henryka Wendta. Wraz z Maksymilianem Rudowskim oraz żyjącymi świeckimi członkami przedwojennego Konsystorza, Karolem Littererem i Gustawem Lauterem, tworzyli oni sześcioosobową reprezentację Kościoła.
W 1948 roku odtworzono podział Kościoła na diecezje i powołano ich władze. 29 czerwca 1950 roku zebrał się pierwszy powojenny Synod, który wybrał Konsystorz. W 1951 roku Synod wybrał na biskupa Kościoła ks. Karola Kotulę.
W okresie powojennym rozpoczął się proces organizacyjnego włączania do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego parafii i struktur, które przed wojną należały do innych organizacji ewangelickich. Dotyczyło to m.in. części parafii dawnych Kościołów unijnych i staroluterańskich oraz parafii Kościoła Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce. W rezultacie Kościół Ewangelicko-Augsburski stał się głównym organizacyjnym spadkobiercą pozostałych w Polsce struktur luterańskich.
Proces ten odbywał się równolegle z dużym spadkiem liczby wiernych. Po wojnie na terenie Polski pozostało około 240 tysięcy luteran. W kolejnych latach liczba ta znacznie się zmniejszyła wskutek wysiedleń ludności niemieckiej oraz migracji i emigracji polskich ewangelików, szczególnie z Górnego Śląska, Dolnego Śląska, Mazur i Pomorza.
Istotnym elementem powojennej historii Kościoła były kontakty z Kościołami ewangelickimi w Niemczech. W okresie PRL, mimo trudnych relacji politycznych między Polską a RFN, utrzymywano kontakty kościelne, dzięki którym do polskich parafii trafiała pomoc materialna, w tym paczki i dary. Kontakty te miały początkowo przede wszystkim charakter pomocowy, a z czasem stały się również ważnym elementem polsko-niemieckiego dialogu i pojednania.
W okresie PRL rozwijało się również życie ewangelizacyjne. W 1950 roku rozpoczęto organizowanie kursów ewangelizacyjnych, a pierwszy z nich odbył się w Bytomiu-Miechowicach. Od 1958 roku w Dzięgielowie organizowany jest Tydzień Ewangelizacyjny w Dzięgielowie, który stał się jednym z najważniejszych wydarzeń ewangelizacyjnych polskiego luteranizmu.
Jednocześnie Kościół pozostawał pod presją władz komunistycznych. Służba Bezpieczeństwa prowadziła wobec Kościoła sprawę obiektową o kryptonimie „August”. Inwigilacją objęto duchownych oraz osoby pełniące funkcje kościelne. Część duchownych podjęła współpracę z organami bezpieczeństwa, podczas gdy inni sprzeciwiali się podporządkowaniu Kościoła władzom państwowym.
W 1954 roku utworzono Chrześcijańską Akademię Teologiczną w Warszawie, która przejęła kształcenie duchownych ewangelickich po likwidacji Wydziału Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego.
Kościół Ewangelicko-Augsburski od 1989 roku Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła Kościołowi nowe warunki prawne i społeczne. 13 maja 1994 roku uchwalono ustawę o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej, która kompleksowo uregulowała jego sytuację prawną.
Zmianom prawnym towarzyszyła odbudowa i rozwój instytucji kościelnych. W 1993 roku reaktywowano działalność diakonijną Kościoła, a sześć lat później Diakonia Kościoła uzyskała osobowość prawną. Rozwijano działalność charytatywną, opiekuńczą, edukacyjną i rehabilitacyjną.
Odbudowywano również instytucje związane z życiem społecznym i publicznym Kościoła. Po 45 latach przerwy, w 1995 roku, reaktywowano Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe, nawiązujące do tradycji ewangelickiego duszpasterstwa wojskowego działającego w II Rzeczypospolitej. Rozwijało się także Polskie Towarzystwo Ewangelickie, które jeszcze w 1983 roku rozszerzyło działalność z Poznania na cały kraj, a w III Rzeczypospolitej rozwijało sieć oddziałów i działalność społeczno-kulturalną.